Zona (Herpes Zoster) xəstəliyi, peyvəndi və xərçəng xəstələri üçün əhəmiyyəti nədir?

Zona nədir? Necə yaranır?

Zona (Herpes Zoster) varicella zoster virusunun yenidən aktivləşməsi nəticəsində yaranan xəstəlikdir. Xalq arasında gecə yanığı və qurşaq xəstəliyi kimi də tanınır. Bu virus uşaqlıqda suçiçəyi adlanan xəstəliyə səbəb olur, sonra isə orqanizmdə latent vəziyyətdə qalır.

Zamanla immun sistemi zəiflədikdə virus yenidən aktivləşir və zona adlanan xəstəliyi yaradır. Zona ağrılı, suluqlu səpkilərlə səciyyələnir və adətən birtərəfli olur.

Hər 3 nəfərdən biri həyatı boyunca zona xəstəliyinə tutulur.

Risk amilləri

• Yaşlanma: Xüsusilə 50 yaş və daha yuxarı şəxslərdə daha çox rast gəlinir.
• İmmun sisteminin zəifləməsi: HIV, xərçəng və ya immun sistemini zəiflədən dərmanlardan istifadə kimi hallar.
• Stress və travma: Fiziki və ya emosional stress immun sisteminə təsir göstərə bilər.

Xərçəng xəstələri niyə zona riski ilə üzləşirlər? Bu risk ümumi əhali ilə müqayisədə nə qədərdir?

Xərçəng xəstələri immun sisteminin zəifləməsi, stress və həyat keyfiyyətində qəfil dəyişikliklər kimi müxtəlif səbəblərdən zona baxımından yüksək risk daşıyırlar. Xərçəng müalicələri, xüsusilə kimyaterapiya və radioterapiya, immun sistemini ciddi şəkildə zəiflədir. Bu, varicella zoster virusunun yenidən aktivləşməsinə və zonanın inkişafına səbəb ola bilər. Xərçəng xəstələrində zonanın insidensi ümumi əhali ilə müqayisədə təxminən 3-9 dəfə yüksəkdir.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xərçəng xəstəsi müalicə zamanı zonaya tutulduqda həkimin müalicə prosesinə və xəstəyə hansı amillər təsir edir?

Xərçəng xəstəsi müalicə zamanı zonaya tutulduqda həm müalicə prosesi, həm də xəstə üçün müxtəlif çətinliklər yaranır:

Həkimin müalicə prosesinə təsir edən amillər:

• Müalicə planının dəyişdirilməsi: Kimyaterapiya və ya radioterapiya kimi müalicələrin planında dəyişiklik lazım gələ bilər.
• Əlavə müalicələr: Antiviral müalicə və ağrının idarə olunması kimi əlavə müalicə variantları nəzərdən keçirilməlidir.

Xəstəyə təsir edən amillər:

• Ağrı və narahatlıq: Zona güclü ağrıya səbəb ola bilər və bu, xəstənin həyat keyfiyyətini aşağı sala bilər.
• İmmun sisteminə əlavə yük: Zona onsuz da zəifləmiş immun sisteminə əlavə yük yaradır.
• Psixoloji təsirlər: Xəstəlik və müalicə prosesinin uzanması xəstənin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Zonanın müalicə və profilaktika üsulları hansılardır?

Müalicə üsulları:

• Antiviral dərmanlar: Valasiklovir, famsiklovir kimi antiviral dərmanlardan istifadə olunur.
• Ağrının idarə olunması: Ağrıkəsicilər və neyropatik ağrı üçün xüsusi dərmanlar təyin edilə bilər.
• Yerli müalicələr: Səpkilərin müalicəsi üçün yerli kremlər istifadə edilə bilər.

Profilaktika üsulları:

• Peyvəndlər: Rekombinant zoster peyvəndi (RZV) kimi peyvəndlər zona riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
• İmmun sisteminin gücləndirilməsi: Balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki hərəkət və stressdən uzaq olmaq immun sistemini gücləndirir.

RZV nədir və immunosupressiyalı xəstələrdə istifadəsinə göstəriş hansıdır?

RZV canlı olmayan, rekombinant zoster peyvəndidir. İmmun sistemi zəifləmiş xəstələrdə istifadəsi təsdiqlənib və zona xəstəliyinin qarşısını almaqda yüksək effektivlik göstərir. Xüsusilə 50 yaş və daha yuxarı böyüklərdə və immun sistemi zəif olan şəxslərdə istifadə edilir.

Rekombinant zona peyvəndinin effektivliyi nə qədərdir?

Rekombinant zona peyvəndi (RZV) zona xəstəliyinin qarşısını almaqda yüksək effektivlik göstərir. Peyvəndin effektivliyi barədə mühüm məqamlar aşağıdakılardır:

1. ≥50 yaşlı bütün qruplarda HZ-yə qarşı >90% effektivlik:

   • Peyvənd 50 yaş və daha yuxarı bütün şəxslərdə herpes zoster (zona) xəstəliyinə qarşı 90%-dan çox effektivlik təmin edir. Bu, peyvəndin geniş yaş qrupunda çox təsirli olduğunu göstərir.

2. İlk peyvəndləmədən sonrakı dördüncü ildə effektivlik 87,9%:

   • RZV peyvəndinin effektivliyi ilk peyvəndləmədən dörd il sonra belə 87,9% səviyyəsində qalır. Bu uzunmüddətli qoruma peyvəndin davamlı effektivliyini vurğulayır.

3. PHN-yə qarşı effektivlik ≥50 yaşlılarda 91,2% və ≥70 yaşlı böyüklərdə 88,8%:

   • Postherpetik nevralgiya (PHN) kimi zonadan sonrakı xroniki ağrı ağırlaşmalarına qarşı da yüksək effektivlik göstərir. 50 yaş və daha yuxarı şəxslərdə PHN-yə qarşı 91,2% effektivlik təmin etdiyi halda, 70 yaş və daha yuxarı şəxslərdə bu göstərici 88,8% olub.

11-ci ildə:

• • RZV-nin herpes zosterə qarşı peyvənd effektivliyi 11-ci ildə 82% müəyyən edilib (95% etibar intervalı, 63,0-92,2).

Bu nəticələr RZV-nin uzunmüddətli effektivliyini və davamlı qoruma təmin etdiyini göstərir.

Bu məlumatlar rekombinant zona peyvəndinin həm ümumi əhalidə, həm də yaşlı şəxslərdə yüksək effektivlik və uzunmüddətli qoruma təmin etdiyini göstərir. Peyvənd həm zonanın, həm də zonadan sonrakı ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün təsirli həll təqdim edir.

RZV ilə aparılmış klinik tədqiqatlar solid şiş xəstələrində hansı nəticələri göstərib? Bu tədqiqatların dizaynında müxtəlif müalicə və tətbiq üsulları üzrə xüsusi istiqamətləndirmə varmı?

RZV ilə aparılmış klinik tədqiqatlar solid şiş xəstələrində effektivlik baxımından mühüm nəticələr göstərib. Bu tədqiqatların təfərrüatları və nəticələri belədir:

Zoster-028 tədqiqatı

• Tədqiqat: Zoster-028
• Faza: 2/3
• İştirakçı sayı: 232
• Tədqiqat növü: Plasebo-nəzarətli, ≥18 yaş
• Əsas sonlanım nöqtələri: İmmunogenlik və təhlükəsizlik
• Dozun vaxtı: 2 doza (Ay 0, 1-2)

Effektivlik nəticələri

• Anti-gE GMC-lər (ELISA): Peyvənddən sonra anti-gE (qlikoprotein E) anticisim səviyyələrində nəzərəçarpan artım müşahidə olunub.

• gE-yə spesifik CD4+ T hüceyrələri: Peyvənddən sonra gE-yə spesifik CD4+ T hüceyrələrinin median tezliyində artım müşahidə olunub.

Tez-tez verilən suallar

Kimyaterapiyadan əvvəl və sonrakı dövrdə dozalar necə tətbiq edilir, qorunma və təhlükəsizlik məlumatları nələrdir?

Dozaların tətbiqi: RZV kimyaterapiyadan əvvəl və ya kimyaterapiya zamanı tətbiq edilə bilər. İdeal olaraq ilk dozanın kimyaterapiya başlamazdan ən azı bir həftə əvvəl vurulması tövsiyə edilir. Bu, immunosupressiv müalicə başlamazdan əvvəl daha güclü humoral immun cavab əldə etməyə imkan verir. Lakin kimyaterapiya zamanı vurulan RZV dozaları da immun cavab yarada bilər və gE-yə spesifik humoral immunitet kimyaterapiya boyunca davam edə bilər.

Qorunma və təhlükəsizlik məlumatları: RZV alan iştirakçılarda gE anticisimlərinin həndəsi orta konsentrasiyaları (GMC-lər) M1-də 24793,1 mIU/mL ölçülüb. Peyvənddən sonra RZV alan qrupda anti-gE anticisim konsentrasiyaları və CD4+ T hüceyrə tezlikləri plasebo qrupundan yüksək olub. Yan təsirlər baxımından yerli inyeksiya nahiyəsi reaksiyaları və ümumi əlamətlər daha çox görülsə də, adətən yüngül–orta dərəcəli və keçici olub​.

Təlimat və tövsiyələrdə xərçəng xəstələrində RZV üçün sübut səviyyəsi nədir?

RZV xərçəng xəstələrində immunogendir və təhlükəsizdir. Faza 3 tədqiqatlarında immunosupressiv müalicə alan xəstələrdə yüksək immun cavab göstəricisi və təhlükəsizlik profili nümayiş etdirib. RZV-nin yaşlı böyüklərdə 90%-dan çox, hematoloji bədxassəli xəstəliyi olanlarda 87% və hematopoetik kök hüceyrə transplantasiyası alanlarda 68% effektivlik göstərməsi mühüm nəticələrdəndir​.

Kimyaterapiya alan xəstələrdə peyvəndin vurulması üçün bədxassəli xəstəliyin və tətbiq olunan kimyaterapiyanın növünün əhəmiyyəti varmı?

ERZV-nin effektivliyi və təhlükəsizliyi bədxassəli xəstəliyin növünə və ya kimyaterapiya rejiminə görə fərqlənmir. Lakin kimyaterapiyaya başlama vaxtından asılı olaraq immun cavab dəyişə bilər. İlk dozanın kimyaterapiya başlamazdan əvvəl vurulması daha güclü humoral cavab təmin edir. Həm RZV-PreChemo, həm də RZV-OnChemo qruplarında immunogenlik müşahidə olunub.

Kimyaterapiya zamanı peyvənd tövsiyə etmək xəstənin immun sistemini daha da zəiflədə bilər; kimyaterapiyadan əvvəl çox vaxt olmur, necə hərəkət etmək lazımdır?

Kimyaterapiya zamanı peyvənd vurulması immun cavabın yaranmasını tam əngəlləməsə də, kimyaterapiyadan əvvəl vurulmuş peyvəndlə müqayisədə daha zəif immun cavabla nəticələnə bilər. Buna görə mümkün olduqda ilk dozanın kimyaterapiya başlamazdan 8-30 gün əvvəl vurulması tövsiyə edilir. Lakin kimyaterapiya zamanı vurulan dozalar da immun cavab yarada bilər və gE-yə spesifik immunitet davam edə bilər​.

Onkoloq üçün böyüklərin peyvəndlənməsinin ideal vaxtı və istiqamətləndirilməsi necə olmalıdır?

Böyüklərin peyvəndlənməsi, xüsusilə immunosupressiv müalicə alan xərçəng xəstələrində, kimyaterapiyadan əvvəl aparılmalıdır. İlk dozanın kimyaterapiya başlamazdan ən azı bir həftə əvvəl vurulması tövsiyə edilir. Bu, daha güclü humoral immun cavab əldə etməyə kömək edir. Lakin kimyaterapiya zamanı da peyvənd vurula və immun cavab yarana bilər.

Onkoloq üçün ideal peyvəndləmə prosesi — xəstəyə tövsiyə edilməsindən tətbiqinədək olan mərhələlər — necə olmalıdır?

1. Xəstənin qiymətləndirilməsi: Xəstə və xəstəliyi barədə ətraflı məlumat toplanır.
2. Peyvənd qərarının verilməsi: RZV-nin uyğunluğu müəyyənləşdirilir.
3. Peyvəndləmə planının hazırlanması: İlk dozanın kimyaterapiyadan əvvəl vurulması planlaşdırılır.
4. Tətbiq və izləmə: Peyvənd vurulur və yan təsirlər izlənir.
5. İkinci doza və davamlılıq: İkinci dozanın vaxtında vurulması və immun cavabın davamlılığı təmin edilir.

İmmunoterapiya alan xəstələrdə peyvənd vurula bilərmi? Kimyaterapiyadan fərqi varmı?

İmmunoterapiya alan xəstələrə də RZV vurula və immun cavab yarana bilər. İmmunoterapiya immun sistemini gücləndirdiyindən peyvəndə cavaba da təsir göstərə bilər. Lakin kimyaterapiyadan fərqli immun modulyasiyaları ola biləcəyinə görə peyvəndin effektivliyinin və təhlükəsizliyinin izlənməsi vacibdir​.

RZV digər böyüklər peyvəndləri ilə birlikdə vurula bilərmi?

RZV digər böyüklər peyvəndləri ilə birlikdə təhlükəsiz şəkildə vurula bilər.

• Mövsümi dördvalentli inaktivləşdirilmiş qrip virusu peyvəndi (IIV4):

  • Birlikdə tətbiq təhlükəsiz və effektiv hesab edilib. Hər iki peyvənddə antigenlərə qarşı immun cavab baxımından hər hansı problem müşahidə olunmayıb.

• 23-valentli pnevmokok polisaxarid peyvəndi (PPSV23) və 13-valentli konyuqasiya olunmuş pnevmokok peyvəndi (PCV13):

  • Birlikdə tətbiq immun cavabda hər hansı azalma göstərməyib. Təhlükəsizlik profili müsbətdir.

• Tetanus, difteriya və göyöskürək peyvəndi (Tdap):

  • Birlikdə tətbiq immun cavablarda heç bir təhlükəsizlik narahatlığı yaratmayıb. RZV ilə Tdap arasında əhəmiyyətli qarşılıqlı təsir yoxdur.

Nəticə etibarilə, RZV qrip, pnevmokok və Tdap peyvəndləri ilə birlikdə təhlükəsiz şəkildə vurula bilər və immun cavab, eləcə də təhlükəsizlik baxımından problem yaratmır.