عکس‌درمانی چیست؟ چگونه می‌تواند در روند سرطان کمک کند؟

برای نام‌گذاری این روند چند اصطلاح وجود دارد: فتوتراپی یا عکاسی درمانی نام‌هایی هستند که ممکن است با آن‌ها روبه‌رو شویم. این روش که خود را یک شیوه روان‌درمانی یا نظریه معرفی نمی‌کند، نوعی هنردرمانی است و تنها ادعای آن این است که ابزار ارتباطی خوبی میان مراجع و درمانگر است.

مهم‌ترین توانایی مورد انتظار از انسان امروز: هم خود را خوب بشناسد و هم دیگران را بشناسد و درک کند.

برای پاسخ به این انتظار، فرد باید خود را به‌خوبی پرورش داده باشد. در این روند رشد، مهم‌ترین عنصر برای جوانان و بزرگسالان، مفهوم کسب دانش است. طبق پژوهش‌های انجام‌شده، برجسته‌ترین عنصر کسب دانش، سواد بصریاست. جان برگر گفته است: «دیدن پیش از سخن گفتن می‌آید؛ کودک پیش از آغاز سخن گفتن، نگاه کردن و شناختن را می‌آموزد.» سواد بصری به‌عنوان توانایی فرد برای تشخیص و تفسیر عناصر طبیعی یا ساخته انسان که در محیط با آن‌ها مواجه می‌شود، تعریف شده است. از کودکی، آگاهانه یا ناآگاهانه همه چیز را می‌بینیم و از این راه به شکل بصری در حافظه می‌گذاریم. در این نقطه، حافظه بی‌آنکه متوجه باشیم این تصاویر را به احساساتی معین پیوند می‌دهد. روندهایی که تجربه می‌کنیم نیز به شکل تصاویر بصری در عمق حافظه ما جای می‌گیرند.

استفاده از هنر عکاسی برای شناخت خود یا آشکار کردن مشکلاتی که فرد از آن‌ها آگاه نیست، بسیار موفق است.

به‌طور کلی در عکس‌هایی که به دیگران نشان می‌دهیم، تمایل داریم لحظات خندان، دلپذیر و شاد خود را به اشتراک بگذاریم. رولان بارت در کتاب «اتاق روشن» خود درباره مفهوم Punctium سخن می‌گوید و بیان کرده است: «آن لحظه‌ای است که در عکس نخست توجه را جلب می‌کند و در فرد نفوذ می‌کند.» این لحظه‌ها نیز کاملاً از لحظات ذهنی و شخصی فرد تشکیل می‌شوند. روشی که با آن کار می‌کنیم به ما امکان می‌دهد با تصویر به حافظه فرد سفر کنیم و از آن لحظه، داستان را بررسی کنیم. در روش درمان با عکس، همین روند شخصی یعنی Punctium نقطه آغاز ماست.

روندهای درمان با عکس می‌توانند با همه گروه‌های سنی و بیماری‌ها کار کنند.

در این کار که به شکل درمان فردی یا گروهی پیش می‌رود، انتخاب عکس‌هایی که مراجع (برای مثال بیمار سرطانی) به جلسه می‌آورد کاملاً با خود اوست. محتوای عکس می‌تواند در پنج شکل متفاوت باشد و مشاهده شده است که هر کدام معناهای متفاوتی در بر دارند.

1. خودعکس مراجع (سلفی)
2. عکسی که مراجع گرفته است
3. عکس خود مراجع که دیگران از او گرفته‌اند
4. عکس‌هایی از آلبوم خانوادگی مراجع، عروسی، گردهمایی‌های خانوادگی، عکس بیومتریک و غیره
5. عکس گرفته‌شده توسط دیگران که مراجع آن را می‌پسندد و برای او معنایی دارد

عکس‌های آورده‌شده به جلسه، نخستین گام روند درمان را تشکیل می‌دهند. روند مشاوره با آشکار کردن خاطره، احساس، فکر و دانشی ادامه می‌یابد که یکی از عکس‌ها در حافظه و ذهن زنده می‌کند. در این روند، عکس انتخابی و مورد بحث مراجع مانند آینه‌ای در حافظه او عمل می‌کند و لحظات و داستان‌های مشخص را آشکار می‌سازد. سپس روند با بازروایت و بیان دانش و تصاویر حافظه ادامه پیدا می‌کند و با روایت رؤیاها جزئی‌تر می‌شود. با این روش، مراجعان از طریق واکنش‌هایی که به عکس‌هایشان دارند، چیزهای تازه بسیاری درباره خود می‌آموزند و بدین راه خود را کشف می‌کنند. نقش مشاور در این روند آن است که هنگام صحبت درباره عکس‌ها، با پرسش‌هایی معین فرد را راهنمایی و حمایت کند.

مهم‌ترین نکته در هنر عکاسی، ایجاد ترکیب‌بندی است

در روندی که با بیماران سرطانی انجام می‌دهیم، به گروه تشکیل‌شده آموزش پایه عکاسی داده می‌شود. استفاده از دوربین، نور و ترکیب‌بندی آموزش داده می‌شود. اعضای گروه الزام ندارند دوربین داشته باشند. می‌دانیم مهم‌ترین نکته هنر عکاسی ایجاد ترکیب‌بندی است. بنابراین هیچ اشکالی ندارد اعضای گروه با تلفن عکس بگیرند. از آنجا که امروزه تلفن بخشی جدایی‌ناپذیر از افراد است، این وضعیت می‌تواند به مزیت تبدیل شود. پس از آموزش عکاسی، با تأکید بر اینکه عکس‌ها درست و غلط ندارند، از آنان خواسته می‌شود زندگی روزانه خود را عکاسی کنند. روند با تفسیر عکس‌های گرفته‌شده و آورده‌شده به جلسه همراه گروه ادامه می‌یابد. در این روند هدف افزایش مهارت‌های اجتماعی فرد، تفسیر آنچه تجربه کرده و تقویت انگیزه او از راه هنر عکاسی است.

خواندن عکس‌ها با جزئیات گفته‌شده در بالا انجام می‌شود و خودشناسی و انگیزه فردی با هنر حمایت می‌شوند. در این روند، فرد از قاب‌هایی که می‌بیند یا از خود عکس می‌گیرد و آنچه می‌خواهد به خود و دیگران بگوید را با هنر عکاسی بیرون می‌ریزد. افراد می‌توانند دردها یا شادی‌هایی را که با هزاران واژه نمی‌توانند بیان کنند، در یک قاب عکس بازتاب دهند. از این رو افراد تحت درمان سرطان می‌توانند با عکاسی از روند خسته‌کننده شیمی‌درمانی، لحظات لذت از زندگی، تغییرات زندگی و ارزش‌هایشان، به‌آسانی خود را با هنر عکاسی بیان کنند. در حالی که عکس‌های مثبت نیروی حمایتی ایجاد می‌کنند، دیگر عکس‌ها نیز با اشتراک‌گذاری در جمع، دوباره به‌عنوان نیرویی حمایتی عرضه می‌شوند. این کار بسته به تعداد افراد گروه، پس از آنکه هر فرد یک بار عکسش را در جلسه به اشتراک گذاشت، در هفته آخر با داستان‌پردازی درباره عکس‌ها پایان می‌یابد. در روند داستان هفته آخر، تجربه‌های فرد، احساسات او هنگام عکاسی و گفت‌وگو و روند شکل‌گرفته ارزیابی می‌شوند. بااین‌حال این روند هیچ محدودیت زمانی ندارد. چون با آموزش هنر عکاسی علاقه‌ای تازه به افراد داده شده است، هر زمان گروه بخواهد می‌توانند دور هم جمع شوند و به کمک عکس‌ها آزادانه درباره احساساتشان گفت‌وگو کنند.

همان‌طور که هنرمند عکاس، آنری کارتیه برسون، گفته است: «عکس گرفتن، هم‌زمان کنار هم بودن چشم، مغز و قلب است؛ راهی برای زندگی است.» در روند درمان با عکس، از این راه فرد خود را می‌شناسد، نقاط قوت و ضعفش آشکار می‌شوند، نقاط شادی‌اش را با عکس بازتاب می‌دهد یا دیدگاهی متفاوت نسبت به مشکلات روند سرطان پیدا می‌کند. همراه شرکت‌کنندگان این مسیر را آغاز می‌کنیم و در آن به آنان حمایت و انگیزه می‌دهیم.