Fotoşəkil terapiyası nədir? Xərçəng prosesində necə kömək edə bilər?

Bu prosesə ad verən bir neçə ad vardır: fototerapiya və ya terapevtik fotoqrafiya kimi qarşımıza çıxa bilər. Özünü hər hansı psixoterapiya üsulu və ya nəzəriyyə kimi adlandırmayan bu art-terapiya üsulunun yeganə iddiası müraciətçi ilə terapevt arasında yaxşı ünsiyyət vasitəsi olmasıdır.

Müasir insandan gözlənilən ən mühüm bacarıq həm özünü yaxşı tanımaq, həm də qarşısındakı insanları tanıyıb anlamaqdır.

Bu gözləntiyə cavab vermək üçün şəxsin özünü yaxşı yetişdirmiş olması lazımdır. Bu inkişaf prosesində həm gənclər, həm də yetkinlər üçün ən mühüm ünsür bilik əldə etmək anlayışıdır. Aparılmış araşdırmalara görə bilik əldə etməyin ən önə çıxan ünsürü isə vizual savadlılıqdır. John Berger, “Görmək danışmaqdan əvvəl gəlir, uşaq danışmağa başlamazdan əvvəl baxıb tanımağı öyrənir” demişdir. Vizual savadlılıq insanın ətrafında rast gəldiyi təbii və ya insan tərəfindən hazırlanmış ünsürləri ayırd edə və şərh edə bilməsi kimi müəyyənləşdirilir. Fərqində olaraq və ya olmayaraq uşaqlığımızdan bəri hər şeyi görür və bu yolla yaddaşımıza vizual olaraq yazırıq. Bu nöqtədə yaddaşımız biz fərq etmədən həmin görüntüləri müəyyən duyğularla əlaqələndirir. Yaşadığımız proseslər isə vizual obrazlar kimi yaddaşımızın dərinliklərində yer alır.

Şəxsin özünü tanıması və ya fərqində olmadığı problemlərinin üzə çıxarılması üçün fotoqrafiya sənətindən istifadə olduqca uğurludur.

Ümumən insanlara göstərdiyimiz fotoşəkillərimizdə həmişə güldüyümüz, xoş və xoşbəxt olduğumuz anları paylaşmağa meylliyik. Roland Barthes, “Camera Lucida” adlı kitabında Punctium anlayışından bəhs edir; “fotoşəkildə ilk diqqəti çəkən, insanı dəlib keçən andır” demişdir. Bu anlar da tamamilə şəxsin subyektiv anlarından ibarətdir. İstifadə etdiyimiz bu üsul görüntü ilə şəxsin yaddaşına səyahət etməyimizə və oradakı andan yola çıxaraq hekayəni nəzərdən keçirməyimizə imkan verir. Fotoşəkillə həyata keçirilən terapiya üsulunda isə bu şəxsi proses, yəni Punctium bizim çıxış nöqtəmiz olur.

Fotoşəkillə həyata keçirilən terapiya prosesləri bütün yaş qrupları və xəstəliklərlə işləyə bilir.

Fərdi və ya qrup terapiyası şəklində irəliləyən bu işdə müraciətçinin (məsələn, xərçəng xəstəsinin) görüşə gətirdiyi fotoşəkillərin seçimi tamamilə özünə aiddir. Fotoşəklin məzmunu beş fərqli mənada ola bilər və hamısının fərqli mənalar daşıdığı müşahidə edilmişdir.

1. Müraciətçinin özçəkimi (selfie)
2. Müraciətçinin çəkdiyi fotoşəkil
3. Müraciətçinin başqaları tərəfindən çəkilmiş öz fotoşəkli
4. Müraciətçinin ailə albomundan, toy, ailə görüşləri və biometrik fotoşəkil və s.
5. Başqaları tərəfindən çəkilmiş, müraciətçinin bəyəndiyi və məna daşıyan

Görüşə gətirilmiş fotoşəkillər terapiya prosesinin ilk addımını təşkil edir. Məsləhətləşmə prosesi gətirilmiş fotoşəkillərdən birinin yaddaş və şüurda canlandırdığı xatirə, duyğu, düşüncə və məlumatların ortaya qoyulması ilə davam edir. Bu prosesdə müraciətçinin seçdiyi və haqqında danışdığı fotoşəklin onun yaddaşında güzgü vəzifəsi görərək müəyyən an və hekayələri üzə çıxarması təmin edilir. Sonra yaddaşdakı məlumat və görüntülərin yenidən hekayələşdirilməsi və danışılması ilə davam edən proses xəyalların da hekayələşdirilməsi ilə təfərrüatlandırılır. Bu üsulla müraciətçilər fotoşəkillərinə verdikləri reaksiyalar vasitəsilə özləri haqqında çoxlu yeni şey öyrənir və özlərini kəşf edirlər. Bu prosesdə məsləhətçinin rolu fotoşəkillər haqqında danışarkən müəyyən suallarla şəxsə yol göstərmək və onu bu məsələdə dəstəkləməkdir.

Fotoqrafiya sənətində ən mühüm məqam kompozisiya yaratmaqdır

Xərçəng xəstələri ilə həyata keçirdiyimiz prosesdə yaradılmış qrupa əsas fotoqrafiya təlimi verilir. Fotoaparatın istifadəsi, işıq və kompozisiya barədə biliklər ötürülür. Qrup üzvlərinin fotoaparatının olması məcburi deyil. Fotoqrafiya sənətində ən mühüm məqamın kompozisiya yaratmaq olduğu məlumdur. Buna görə qrup üzvlərinin fotoşəkilləri telefonla çəkməsində heç bir problem yoxdur. Müasir dövrdə telefon şəxslərin ayrılmaz hissəsi olduğundan bu vəziyyət üstünlüyə çevrilə bilər. Fotoqrafiya təlimindən sonra çəkilən şəkillərin doğrusunun və yanlışının olmadığı vurğulanaraq gündəlik həyatlarını fotoşəkillə sənədləşdirmələri istənilir. Proses çəkilmiş və görüşə gətirilmiş fotoşəkillərin qrupla birlikdə şərh edilməsi şəklində davam edir. Burada şəxsin sosial bacarıqlarını artırmaq, yaşadığı prosesi şərh etmək və motivasiyasını fotoqrafiya sənəti ilə gücləndirmək hədəflənir.

Çəkilmiş fotoşəkillərin oxunması yuxarıda deyilən təfərrüatlarla həyata keçirilir və şəxsin özünü kəşfi ilə şəxsi motivasiyası sənətlə dəstəklənir. Bu prosesdə şəxs gördüyü kadrları və ya özçəkimini yaradaraq özünə və insanlara demək istədiklərini fotoqrafiya sənəti ilə ifadə edir. İnsanlar minlərlə sözlə danışa bilməyəcəkləri dərdlərini və ya xoşbəxtliklərini bir fotoşəkil kadrı ilə əks etdirə bilirlər. Buna görə xərçəng müalicəsi alan şəxslər həm kimyaterapiyanın yorucu prosesini, həm həyatdan zövq aldıqları anları, həm də həyatındakı dəyişiklik və dəyərləri fotoşəkilləşdirərək özlərini bu sənətlə rahat ifadə edə bilərlər. Müsbət fotoşəkillərin dəstəkləyici gücü yaranarkən, digər fotoşəkillər görüşdəki paylaşma ilə birlikdə dəstəkləyici güc olaraq yenidən təqdim edilir. Bu iş qrup üzvlərinin sayına uyğun olaraq, hər kəs görüşdə bir dəfə fotoşəkil paylaşdıqdan sonra son həftədə çəkilmiş fotoşəkillərin hekayələşdirilməsi ilə tamamlanır. Son həftənin hekayə prosesində şəxsin yaşadıqları, şəkil çəkərkən və danışarkən hiss etdikləri və yaranmış proses qiymətləndirilir. Bununla belə, prosesin hər hansı vaxt məhdudiyyəti yoxdur. Şəxslərə fotoqrafiya sənəti öyrədilərək yeni maraq sahəsi qazandırıldığından, qrup toplaşmaq istədikdə bir araya gəlib fotoşəkillər üzərindən duyğularını rahat danışa bilər.

Fotoqraf Henri Cartier Bressonun dediyi kimi "Fotoşəkil çəkmək gözün, beynin, ürəyin eyni anda bir yerdə olmasıdır, həyat yoludur." Fotoşəkillə həyata keçirilən terapiya prosesində bu yolla şəxsin özünü tanıması, güclü və zəif tərəflərinin ortaya çıxması, xoşbəxt olduğu məqamları fotoşəkillə əks etdirməsi və ya xərçəng prosesindəki problemlərinə fərqli baxış qazanması təmin edilir. İştirakçılarla birlikdə bu yola çıxılır, onlara bu yolda dəstək və motivasiya verilir.