آمبولی ریه چیست؟ چرا در بیماران سرطانی بیشتر می‌شود؟
در این مقاله
آمبولی ریه چیست؟
آمبولی ریه (PE)حالتی است که لخته خون، معمولاً تشکیل‌شده در سیاهرگ‌های عمقی پا یا ترومبوز ورید عمقی، جدا می‌شود، به ریه می‌رسد و سرخرگ‌های آن را می‌بندد. این انسداد رگ ریه مانع جریان خون به ریه‌ها می‌شود و ممکن است تهدیدکننده زندگی باشد.
خطر آمبولی در بیماران سرطانی
آمبولی ریه یا PE می‌تواند تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه و حتی مرگ ناگهانی ایجاد کند. به دلیل افزایش تمایل به لخته‌شدن، PE مدت‌هاست خطری مهم در بیماران سرطانی شناخته می‌شود. اما پژوهش جدید نشان داده است که در سال‌های اخیر، مرگ‌های مرتبط با PE در بیماران سرطانی به‌طور چشمگیری افزایش یافته‌اند و این تهدید رو به رشد است. با وجود پیشرفت درمان سرطان، افزایش وقوع PE خطر پنهانی را که بیماران با آن روبه‌رو هستند آشکار می‌کند.
داده‌های چشمگیر پژوهش
مطالعه‌ای گسترده در JAMA Network Open نشان داد که بین سال‌های 2011 و 2020، مرگ‌های مرتبط با PE در بیماران سرطانی آمریکا %44,3 افزایش یافته است . یعنی طی نزدیک به ده سال، تقریباً به اندازه نیمی افزایش داشته است. میانگین سالانه نشان می‌دهد هر سال، مرگ‌های ناشی از PE حدود %2,9 افزایش یافته‌اند . به‌عبارت‌دیگر، هر سال نسبت به سال قبل، نزدیک به %3 بیمار سرطانی بیشتر به دلیل لخته در ریه جان باخته‌اند. این روند از نظر آماری نیز بسیار معنادار است (p < 0.001)؛ یعنی افزایش آن‌قدر روشن است که با تصادف توضیح داده نمی‌شود.
پژوهشگران به‌ویژه می‌گویند میزان مرگ تعدیل‌شده بر اساس سن ، یعنی با درنظرگرفتن تغییر توزیع سنی جمعیت، هر سال %2,5 بیشتر شده است. بنابراین افزایش مرگ ناشی از PE در سرطان فقط مربوط به پیرشدن جمعیت نیست و عوامل دیگری نیز سهم دارند.
کدام گروه‌ها بیشتر در معرض خطرند؟
بررسی همچنین روند افزایش مرگ PE را در سنین، جنسیت‌ها و تبارهای مختلف مطالعه کرد. در بیماران سرطانی جوان‌تر ، یعنی 15-64 سال، میزان مرگ مرتبط با PE به‌طور میانگین سالانه %3,2 افزایش داشت؛ در بیماران 65 ساله و بالاتر نیز این افزایش سالانه %2,7 بود. یعنی رشد در گروه جوان اندکی بیشتر است؛ این نکته جلب توجه می‌کند، چون معمولاً سالمندان پرخطرتر تصور می‌شوند، اما داده‌ها نشان می‌دهند جوانان مبتلا به سرطان هم خطر جدی دارند.
از نظر جنسیت، زنان و مردان مبتلا به سرطان روند افزایش مشابهی داشتند. مرگ ناشی از PE در زنان سالانه به‌طور میانگین %2,7 و در مردان %2,3 بیشتر شد. افزایش در هر دو جنس معنادار بود؛ یعنی نسبت بیشتری از زنان و مردان نسبت به سال‌های گذشته بر اثر آمبولی ریه جان می‌بازند.
در گروه‌های قومی و نژادی نیز افزایش چشمگیر وجود داشت. در سفیدپوستان مبتلا به سرطان، میزان مرگ PE سالانه حدود %2,7 افزایش یافت. در بیماران هیسپانیک نیز افزایش مشابهی، حدود %2,6 در سال، مشاهده شد. در سیاه‌پوستان یا آفریقایی‌آمریکایی‌ها، افزایش سالانه %2,2 بود. در افراد آسیایی‌تبار یا اهل جزایر اقیانوس آرام نیز افزایش سالانه حدود %2,0 دیده شد، اما از نظر آماری معنادار نبود. این یعنی افزایش اندک این گروه شاید تصادفی باشد یا اندازه جمعیت اجازه نتیجه روشن ندهد. بااین‌حال، تصویر کلی نشان می‌دهد که تقریباً در همه زیرگروه‌های بیماران سرطانی، بدون توجه به تبار، خطر مرگ ناشی از PE افزایش یافته است .
علت‌های افزایش آمبولی ریه
پس علت این افزایش زیاد مرگ ناشی از آمبولی ریه در بیماران سرطانی چه می‌تواند باشد؟ پژوهشگران تأکید می‌کنند این موضوع علت واحدی ندارد و ممکن است از کنار هم قرارگرفتن چند عامل ناشی شده باشد.
عامل نخست می‌تواند شناخت بهتر PE و تشخیص پزشکی بیشتر آن در روزگار حاضر باشد. در سال‌های اخیر، پزشکان و متخصصان نسبت به مشکلات انعقاد در بیماران سرطانی آگاه‌تر شده‌اند. راهنماهای ترومبوز یا لخته مرتبط با سرطان و افزایش آگاهی سبب شده مواردی که قبلاً ممکن بود نادیده بمانند، دقیق‌تر پیدا شوند. برای مثال، شاید درج آمبولی ریه به‌عنوان علت در گزارش مرگ نسبت به گذشته دقیق‌تر شده باشد. این امر با ثبت موارد بیشتر در آمار، به مشاهده «افزایش» کمک می‌کند. به‌طور خلاصه، شاید در سال‌های قبل نیز بیماران سرطانی PE داشته‌اند اما بخشی از آن را از دست می‌دادیم؛ اکنون میزان شناسایی بیشتر شده است.
اثر چاقی، دیابت و بیماری‌های مزمن
عامل مهم دیگر، رواج سبک زندگی و شرایط سلامتیِ افزایش‌دهنده خطر لخته در جامعه است. وضعیت‌های مزمنی مانند چاقی و دیابت از عوامل شناخته‌شده افزایش تمایل خون به لخته‌شدن هستند. در دهه گذشته، به‌ویژه چاقی در جهان افزایش یافته است. بیماران سرطانی نیز بخشی از جمعیت عمومی‌اند و ممکن است عوامل همراهی مانند چاقی یا دیابت داشته باشند. همراه‌شدن آن‌ها با سرطان، خطر تشکیل لخته را چندبرابر می‌کند. بنابراین، بیشترشدن بیماران سرطانی دارای این عوامل، ممکن است سبب افزایش موارد PE شده باشد.
نقش درمان‌های سرطان در ترومبوز
نکته دیگری که نباید نادیده گرفت، اثر خود درمان‌های سرطان بر انعقاد است. درمان‌های نوین سرطان، مانند بعضی داروهای هدفمند، هورمون‌درمانی و ایمنی‌درمانی، ضمن افزایش طول عمر، ممکن است به‌عنوان عارضه خطر لخته را بیشتر کنند. به‌ویژه داروهای برخی سرطان‌ها می‌توانند تمایل به تشکیل لخته در رگ ایجاد کنند. با رواج این درمان‌ها، احتمال ایجاد PE با گذشت زمان در نجات‌یافتگان یا بیماران با عمر طولانی‌تر نیز ممکن است افزایش یافته باشد.
تغییر موارد سرطان و طول عمر
یافته جالب دیگر این بود که در همان دوره (2011-2020)، بروز تعدیل‌شده بر اساس سنِ موارد جدید سرطان در آمریکا ، یعنی فراوانی محاسبه‌شده با درنظرگرفتن اندازه و ساختار سنی جمعیت، کاهش یافت. بروز جدید سرطان از 470,9 در هر 100.000 نفر در سال 2011 به 403,3 در سال 2020 رسید که معادل کاهش میانگین سالانه %1 است. یعنی از نظر نسبی، خطر ابتلا در جامعه اندکی کمتر به نظر می‌رسد. این کاهش از نظر آماری معنادار است (p = 0.01) و احتمالاً بازتاب برنامه‌های غربالگری، پیشگیری و تغییر سبک زندگی است.
اما اعداد مطلق، تصویر دیگری نشان می‌دهند: در سال 2011 تعداد 1.613.893 مورد جدید سرطان شناسایی شد؛ در سال 2019 این عدد به 1.818.739 رسید. داده‌های 2020 ممکن است به دلیل همه‌گیری کاملاً قابل اعتماد نباشند. یعنی شمار کل موارد جدید واقعاً بیشتر شد. در نگاه اول متناقض به نظر می‌رسد: چگونه نسبت کم می‌شود، اما تعداد کل افزایش می‌یابد؟ پاسخ در رشد و پیرشدن جمعیت است. با افزایش جمعیت و بیشترشدن سالمندان، تعداد کل نیز بیشتر می‌شود، حتی اگر میزان ابتلا اندکی کاهش یابد. به‌عبارت‌دیگر، ممکن است تعداد مبتلایان در هر 100.000 نفر کمتر شود، اما چون افراد بیشتری وجود دارند، شمار مطلق بیماران با تشخیص سرطان افزایش می‌یابد.
پیامدهای مبارزه طولانی‌تر با سرطان
وضعیت مشابهی در میزان مرگ مرتبط با سرطان نیز دیده شد. میزان مرگ سرطان با تعدیل بر اساس سن از 168,8 در هر 100.000 نفر در سال 2011 به 143,8 در سال 2020 رسید؛ یعنی میانگین کاهش سالانه %1,8. این تحول خوشحال‌کننده است و نشان می‌دهد پیشرفت درمان، بقا را بیشتر کرده و از نظر نسبی افراد کمتری از سرطان می‌میرند. اما اینجا نیز اثر جمعیت کل وارد می‌شود: شمار کل مرگ‌های ناشی از سرطان از 576.685 در سال 2011 به 602.347 در سال 2020 رسید. یعنی تعداد افراد فوت‌شده اندکی بیشتر شد؛ چون اکنون افراد بیشتری زنده‌اند و در نتیجه بیماران سرطانی نیز بیشترند.
اما این وضعیت ظاهراً متناقض چه ارتباطی با PE دارد؟ ارتباط این است که با طولانی‌ترشدن عمر افراد دارای تشخیص سرطان، حتی بیماران مرحله پیشرفته یا پرخطر نسبت به گذشته بیشتر زنده می‌مانند. متأسفانه بیماران با عمر طولانی‌تر، در این مدت بیشتر در معرض خطرهای اضافی مانند ایجاد PE قرار می‌گیرند. برای مثال، سرطانی بسیار تهاجمی قبلاً در چند سال به مرگ منجر می‌شد؛ اما اکنون بیمار با درمان جدید بیشتر زنده می‌ماند و مبارزه با سرطان مزمن می‌شود. در این عمر طولانی‌تر، مشکلات دیگری ممکن است جمع شوند: عوارض شیمی‌درمانی طولانی یا درمان‌های دیگر، فشار بر دستگاه قلبی‌عروقی، عفونت‌ها، دوره‌های بی‌تحرکی و بیماری‌های افزوده مانند فشار خون یا بیماری قلبی. کنار هم قرارگرفتن این موارد باعث می‌شود خطر پرتاب لخته یا ترومبوآمبولی در مقطعی از این مبارزه طولانی بیشتر شود. یعنی بهترشدن مبارزه با سرطان، به‌طور کنایه‌آمیز خطر ازدست‌دادن بیمار بر اثر لخته را مطرح می‌کند.
پژوهشگران دقیقاً به همین نکته توجه می‌دهند: افزایش طول عمر با موفقیت درمان سرطان، لزوم آمادگی پزشک و بیمار برای خطرهای دیگر را نشان می‌دهد. با بیشترشدن عمر بیمار، نظام سلامت باید فعالانه از عوارضی که این دستاورد را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند پیشگیری کند.
معنای بالینی یافته‌ها
نتایج این پژوهش برای پزشکان و بیماران سرطانی پیام‌های مهمی دارد. آمبولی ریه می‌تواند علت قابل پیشگیری مرگ باشد ؛ با اقدامات مناسب می‌توان از بسیاری موارد جلوگیری کرد یا زود تشخیص داد و درمان کرد. بنابراین، در پیگیری بیماران باید بیش از همیشه خطر PE را به یاد داشت.
شناسایی بیمار پرخطر اهمیت حیاتی دارد. بعضی امتیازدهی‌های بالینی سرطان، مانند امتیاز Khorana، به تعیین بالابودن خطر لخته کمک می‌کنند. از نظر بالینی، مطالعه اهمیت این ابزارها و پیشگیری از ترومبوز، یعنی درمان پیشگیرانه لخته، را برجسته می‌کند. پزشکان ممکن است به‌ویژه در سرطان پیشرفته یا درمان طولانی‌مدت، نیاز به رقیق‌کننده خون برای پیشگیری را بیشتر ارزیابی کنند. البته تصمیم باید با عواملی مانند خطر خونریزی متعادل شود، اما هنگام ایجاد این توازن باید افزایش تهدید PE را در نظر گرفت.
همچنین آگاه‌کردن خود بیماران از علائم PE حیاتی است. باید توضیح داد که در صورت تنگی نفس، درد ناگهانی قفسه سینه، خستگی زودرس بی‌دلیل یا ورم و درد پا، فوراً به پزشک مراجعه کنند؛ زیرا آمبولی ریه‌ای که زود تشخیص داده شود، با درمان سریع ممکن است به مرگ منجر نشود. بنابراین، شناخت این علائم توسط کارکنان سلامت و بیماران، در شرایط خطر رو به افزایش، می‌تواند نجات‌بخش باشد.
در نهایت، این یافته‌ها برای سیاست‌های سلامت و راهنماها نیز اهمیت دارند. اقداماتی مانند غربالگری ترومبوآمبولی در بیمار سرطانی و تدوین پروتکل درمان پیشگیرانه ممکن است مطرح شوند. پژوهشگران می‌گویند داده‌های جدید می‌توانند به به‌روزرسانی راهنماهای پیشگیری از ترومبوز برای محافظت از این جمعیت حساس کمک کنند . برای مثال، راهبردهایی مانند هپارین کم‌دوز معمول برای پیشگیری لخته در بیمار سرطانی بستری یا برنامه‌ریزی پیشگیری بر اساس عوامل خطر هنگام شیمی‌درمانی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
نتیجه‌گیری
هرچند پیشرفت مبارزه با سرطان خوشحال‌کننده است، خطر آمبولی ریه که به‌عنوان پیامد غیرمنتظره این موفقیت ظاهر می‌شود واقعیتی قابل توجه است. افزایش چشمگیر مرگ ناشی از آمبولی ریه در بیماران سرطانی طی دهه گذشته، اهمیت نگاه جامع به درمان را یادآوری می‌کند. باید علاوه بر تومور، وضعیت عمومی، خطرهای همراه و عوارض درمان نیز مدیریت شوند.
این مطالعه نشان می‌دهد که نگاه چندتخصصی در مراقبت بیمار تحت درمان سرطان ضروری است : متخصصان سرطان، قلب، خون و دیگر رشته‌های مرتبط باید با همکاری، هم مبارزه بیمار با سرطان و هم محافظت از عوارض این مبارزه را تأمین کنند.
نباید فراموش کرد که پشت هر آمار، زندگی یک انسان قرار دارد. دانستن اینکه بیمار سرطانی ممکن است نه‌فقط از خود سرطان، بلکه از علت‌های دیگر مرتبط با سرطان نیز جان ببازد ، ما را به توجه بیشتر به این حوزه‌ها فرا می‌خواند. کاهش مرگ‌های قابل پیشگیری مانند آمبولی ریه باید بخش جدایی‌ناپذیر مبارزه با سرطان باشد. به این ترتیب، همراه طول عمر، می‌توان کیفیت زندگی و ایمنی را هم بهتر کرد.
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.