Pulmonar emboliya nədir? Xərçəng xəstələrində niyə artır?

Pulmonar emboliya nədir?

Pulmonar emboliya (PE), adətən ayağın dərin venasında yaranan laxtanın (dərin vena trombozu) qopub ağciyərə çatması, arteriyanı tutmasıdır. Bu ağciyər damarının tutulması, qan axınını kəsir və həyati təhlükə yarada bilər.

Xərçəng xəstələrində emboliya riski

PE qəfil təngnəfəslik, döş ağrısı və hətta qəfil ölüm verə bilər. Xərçəngdə artan laxtalanma ilə uzun vaxtdır mühüm risk sayılır. Yeni araşdırma son illər xərçəng xəstələrində PE ilə bağlı ölümün xeyli artdığını göstərərək təhlükənin böyüdüyünü bildirir. Müalicə irəliləsə də, tezliyin artması gizli riski göstərir.

Araşdırmanın diqqətçəkən rəqəmləri

JAMA Network Open jurnalında geniş tədqiqat 2011–2020 arasında ABŞ-da xərçəng xəstələrində PE ilə əlaqəli ölümlərin 44,3% artdığını tapıb. Təxminən on ildə yarıya yaxın artımdır. İllik orta hesabla PE ilə bağlı ölümdə təxminən 2,9% artım olub. Başqa sözlə, hər il əvvəlkindən təxminən 3% çox xərçəng xəstəsi ağciyər laxtasından ölüb. Trend statistik əhəmiyyətlidir (p < 0,001), təsadüflə izah edilməyəcək qədər aydındır.

Tədqiqatçılar xüsusən yaşa uyğunlaşdırılmış ölüm göstəricisinin (yaş paylanması dəyişiklikləri nəzərə alınanda) hər il 2,5% artdığını deyir. Artım təkcə yaşlanmadan deyil, başqa amillərdən də gəlir. 

Hansı qruplar daha risklidir?

Artımın yaş, cins və etnik qrupa görə gedişi də araşdırılıb. Daha gənc xərçəng xəstələrində (15-64 yaş) illik orta artım 3,2% ikən, 65 yaş və yuxarı xəstələrdə Bu göstərici ildə 2,7% olub. Beləliklə, artım gənc xəstə qrupunda bir qədər yüksəkdir. Bu diqqətçəkəndir: adətən yaşlıların daha böyük risk daşıdığı düşünülür, lakin nəticələr gənc xərçəng xəstələrinin də ciddi riskdə olduğunu göstərir.

Cinsə görə, qadın və kişi xəstələr oxşar artım tendensiyası ilə qarşılaşıb. Qadın xəstələrdə PE-yə bağlı ölüm ildə orta 2,7%, kişi xəstələrdə 2,3% artıb. Hər iki cinsdə artım statistik əhəmiyyətlidir; həm qadın, həm kişi əvvəlki illərə görə daha yüksək nisbətdə ağciyər emboliyasından həyatını itirir.

Etnik və irqi qruplarda da aydın artım var. Ağdərili xəstələrdə illik təxminən 2,7% artıb. İspan mənşəli xəstələrdə ildə təxminən 2,6% artıb. Qaradərili (afroamerikalı) xəstələrdə illik 2,2% olub. Asiyalı və ya Sakit okean adaları mənşəlilərdə təxminən 2,0% olub, amma statistik əhəmiyyətli deyil. Kiçik artım təsadüfi ola və ya qrupun ölçüsü qəti nəticəyə imkan verməyə bilər. Ümumi mənzərə mənşədən asılı olmayaraq demək olar bütün alt qrupda PE ölüm riskinin artdığını göstərir.

Artımın səbəbləri

Bəs xərçəngdə emboliya ölümünün bu qədər artmasının səbəbi nə ola bilər? Tədqiqatçılar bunun tək səbəbdən deyil, bir neçə amilin birləşməsindən ola biləcəyini vurğulayır.

Birincisi, PE-nin daha yaxşı tanınması və daha çox aşkarlanması ola bilər. Həkimlər xərçəngdə laxtalanmaya daha məlumatlıdır. Tromboz təlimatı və maariflənmə ilə əvvəl qaçırılan indi tapılır. Məsələn, ölüm sənədində emboliya səbəbinin göstərilməsi daha diqqətli aparıla bilər. Bu, statistikaya daha çox hal əlavə edib “artıma” töhfə verir. Əvvəl də PE ola bilərdi, bir hissəsi qaçırılırdı; indi aşkarlanma artıb.

Piylənmə, diabet və xroniki xəstəliklərin təsiri

Digər mühüm amil cəmiyyətdə laxta riskli həyat tərzi və vəziyyətlərin artmasıdır. Piylənmə və diabet laxtalanmanı artıran xroniki risklərdir. Son on ildə xüsusən piylənmə dünyada artıb. Xərçəng xəstəsi də ümumi əhalinin hissəsi olaraq bu əlavə riskləri daşıyır. Xərçənglə birləşəndə risk qatlanır. Beləliklə, daha çox xəstədə bu risklərin olması PE artımına səbəb olmuş ola bilər.

Xərçəng müalicəsinin trombozda rolu

Nəzərdən qaçmamalı məqam müalicənin özünün laxtalanmaya təsiridir. Bəzi hədəfli dərman, hormon və immunoterapiya ömrü uzatsa da yan təsirlə laxta riskini artıra bilər. Bəzi növdə istifadə edilən dərman damardaxili laxtaya meyil yaradır. Genişləndikcə sağ qalan və ya uzun yaşayanlarda zamanla PE ehtimalı da artmış ola bilər.

Xərçəng hallarının dəyişməsi və ömür

Maraqlı tapıntı eyni dövrdə (2011-2020) ABŞ-da yeni xərçəngin yaşa uyğunlaşdırılmış insidensiyasında (əhali və yaşla hesablanan tezlikdə) azalma olmasıdır. 2011-də hər 100000 nəfərə 470,9 olan insidensiya 2020-də 403,3-ə enib, ildə orta 1% azalmadır. Yəni nisbi xərçəng riski bir qədər düşür kimi görünür. Statistik əhəmiyyətlidir (p = 0,01), ehtimalən skrininq, profilaktika və həyat tərzinin əksidir.

Amma mütləq rəqəmlər başqa mənzərə göstərir: 2011-də 1613893 yeni xərçəng tapılmışdı, 2019-da (2020 məlumatı pandemiyaya görə tam etibarlı olmaya bilər) 1818739-a yüksəldi. Yəni ümumi yeni hallar artdı. Nisbət düşüb say necə artır? Cavab əhalinin böyüməsi və yaşlanmasıdır. Daha çox insan və yaşlı olduqca say artır, hətta xəstələnmə nisbəti bir qədər azalsa da. Hər 100000-də azalma ola bilər, amma ümumi əhali çox olduğundan diaqnozların mütləq sayı yüksəlir.

Xərçənglə daha uzun mübarizənin yan təsirləri

Oxşar hal xərçənglə bağlı ölüm nisbətində də göründü. Yaşa uyğunlaşdırılmış xərçəng ölüm göstəricisi 2011-də 100000-də 168,8-dən 2020-də 143,8-ə enərək ildə orta 1,8% azaldı. Bu, sevindiricidir: müalicə sağqalmanı artırır, nisbi olaraq az insan ölür. Lakin yenə əhali təsiri var: ümumi ölüm sayına baxanda 2011-də 576685-dən 2020-də 602347-yə çıxıb. Say bir qədər artıb, çünki daha çox insan yaşayır və xəstə də çoxdur.

Bəs bu paradoksun PE ilə nə əlaqəsi var? Ümumən diaqnozdan sonra daha uzun yaşanır; irəli və yüksək riskli xəstə də əvvəlkindən uzun yaşayır. Təəssüf ki, uzun yaşayanlar həmin vaxtda PE kimi əlavə risklə daha çox üzləşir. Əvvəl aqressiv xərçəng bir neçə ilə ölüm verirdisə, indi yeni müalicə ilə uzun xroniki mübarizə mümkündür. Bu vaxt başqa problem yığılır: uzun kimyaterapiya və digər müalicənin yan təsiri, ürək-damar yükü, infeksiya, hərəkətsizlik, əlavə təzyiq/ürək xəstəliyi… Birləşəndə uzun mübarizə aparanda bir vaxt tromboemboliya riski artır. Yəni xərçənglə yaxşı mübarizə ironik olaraq laxtadan ölüm riskini gündəmə gətirir.

Tədqiqatçılar məhz bunu vurğulayır: uğurla uzanan ömür həkim və xəstənin fərqli riskə hazır olmasını tələb edir. Qazanılan illəri kölgələyən fəsadı önləmək üçün sistem proaktiv olmalıdır.

Klinik mənası

Nəticələr həkim və xəstəyə mühüm mesaj verir. Pulmonar emboliya önlənən ölüm səbəbi ola bilər – uyğun tədbirlə çox hal önlənə və ya erkən tapılıb müalicə oluna bilər. Buna görə izləmədə PE riski əvvəlkindən çox düşünülməlidir.

Əvvəlcə yüksək riskli xəstələrin müəyyən edilməsi vacibdir. Onkologiyada istifadə olunan klinik qiymətləndirmə sistemləri (Khorana skoru kimi) laxta riskinin yüksəkliyini müəyyən etməyə kömək edir. Klinik baxımdan bu iş risk qiymətləndirmə alətləri və tromboz profilaktikasının (laxtanın qarşısını alan müalicənin) əhəmiyyətini vurğulayır. Həkim xüsusən irəli və ya uzunmüddətli müalicə alanlarda profilaktik qan durulaşdırıcı ehtiyacını daha tez-tez qiymətləndirə bilər. Qərar qanama riski ilə tarazlanmalıdır, amma PE təhlükəsinin artması nəzərə alınmalıdır.

Həmçinin xəstənin PE əlamətləri barədə məlumatlandırılması həyati vacibdir. Təngnəfəslik, qəfil döş ağrısı, səbəbsiz tez yorulma, ayaqda şiş/ağrıda dərhal həkimə müraciət öyrədilməlidir. Çünki erkən tapılan emboliya tez müalicə olunarsa ölümə aparmaya bilər. Həm heyət, həm xəstə əlaməti tanımalıdır; bu, artan riskdə həyat qurtara bilər.

Son olaraq nəticələr səhiyyə siyasəti və təlimatlar üçün də önəmlidir. Tromboemboliya skrininqi, profilaktik protokol kimi addım düşünülə bilər. Tədqiqatçılar yeni məlumatın həssas qrupu qoruyan tromboz təlimatlarını yeniləməyə kömək edə biləcəyini deyir. Məsələn, xəstəxanada aşağı dozalı heparin və ya kimyaterapiyada riskə görə profilaktika daha vacib olur.

Nəticə

Xərçəngdə irəliləyiş sevindirsə də, uğurun gözlənilməz yan təsiri kimi PE riski nəzərə alınmalıdır. Son on ildə ölümlərin artması bütöv yanaşmanın vacibliyini xatırladır. Tək şiş deyil, ümumi vəziyyət, əlavə risk və müalicə yan təsiri də idarə edilməlidir.

Bu iş xərçəng müalicəsində multidissiplinar baxışın zəruriliyini göstərir: onkoloq, kardioloq, hematoloq və digər mütəxəssis birlikdə həm mübarizə, həm fəsaddan qorunma təmin etməlidir.

Unutmayaq, hər statistikanın arxasında insan həyatı var. Xəstənin yalnız xərçəngdən deyil, xərçənglə bağlı başqa səbəbdən də ölə biləcəyini bilmək bu sahələrə diqqəti artırır. PE kimi önlənən səbəbdən ölümün azalması mübarizənin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Beləcə ömürlə yanaşı keyfiyyət və təhlükəsizlik də yaxşılaşar.