آیا آمپول‌های لاغری بر استخوان‌ها هم اثر می‌گذارند؟ داروهای GLP-1، سلامت استخوان و پوکی استخوان
در این مقاله
بحث پیرامون داروهای GLP-1 مانند اوزمپیک و مونجارو همچنان گسترده‌تر می‌شود. افزون بر بحث تحلیل عضله، سلامت استخوان و خطر شکستگی اکنون دومین پرسش بزرگ در دستور کار علمی است. تصویر بسیار پیچیده است: در حالی که آزمایش‌های حیوانی و برخی داده‌های بالینی نشان می‌دهند داروهای GLP-1 ممکن است از استخوان محافظت کنند، یافته‌های اپیدمیولوژیک جدید — به‌ویژه داده‌های ایمنی مطالعه SELECT — خطر شکستگی را خصوصاً در بیماران سالمند و زنان مطرح می‌کنند. پس واقعاً چه اتفاقی می‌افتد؟ سه منبع جداگانه از زاویه‌های متفاوت به این پرسش نگاه می‌کنند.
نقطه آغاز: کاهش وزن برای استخوان چه معنایی دارد؟
استخوان تنها ساختار اسکلت نیست، بلکه بافتی فعال از نظر متابولیک است. دو نوع اصلی سلول چرخه بازسازی استخوان را اداره می‌کنند: استئوبلاست‌ها (سلول‌های استخوان‌ساز) و استئوکلاست‌ها (سلول‌های تجزیه‌کننده استخوان). برهم‌خوردن این تعادل — پیشی‌گرفتن تخریب از ساخت — تراکم معدنی استخوان (BMD — bone mineral density) را کاهش می‌دهد و خطر شکستگی را افزایش می‌دهد. کاهش وزن از طریق سازوکارهای مختلف بر این تعادل اثر می‌گذارد.
هنگامی که وزن بدن با محدودیت کالری تقریباً %7–10 کاهش می‌یابد، نشانگرهای گردش استخوان افزایش می‌یابند و تراکم معدنی استخوان افت می‌کند. این تغییر به‌ویژه در مفصل ران مشخص است، اما در ستون فقرات کمری محدودتر می‌ماند. جراحی چاقی تصویری بسیار شدیدتر ایجاد می‌کند: کاهش وزن زیاد با اختلال در ریزمعماری استخوان و افزایش آشکار خطر شکستگی همراه است — این خطر معمولاً 3 سال پس از عمل نمایان می‌شود. بای‌پس معده Roux-en-Y در مقایسه با اسلیو گاسترکتومی آسیب استخوانی شدیدتری ایجاد می‌کند.
داده‌های گردآوری‌شده از Karam و همکاران، Osteoporosis International 2025
داروهای GLP-1 چگونه مستقیماً بر استخوان اثر می‌گذارند؟ دو نیروی متضاد
برای درک اثر داروهای GLP-1 بر استخوان باید دو نیروی متضاد را جداگانه ارزیابی کرد: اثر غیرمستقیم کاهش وزن و اثر مستقیم گیرنده GLP-1 بر سلول‌های استخوانی.
از نظر اثرات مستقیم، مطالعات آزمایشگاهی نشان می‌دهند استئوبلاست‌ها (سلول‌های استخوان‌ساز) گیرنده GLP-1 را بیان می‌کنند. اتصال GLP-1RA به این گیرنده، با فعال‌کردن مسیرهای پیام‌رسانی PI3K/AKT، MAPK و Wnt/β-کاتنین، تمایز استئوبلاست‌ها را افزایش و آپوپتوز استئوبلاست‌ها را کاهش می‌دهد. هم‌زمان با تنظیم محور RANKL-OPG به نفع استئوپروتگرین (OPG)، فعالیت استئوکلاست‌ها را مهار می‌کند. این سازوکارها به‌ویژه در مدل‌های حیوانی به اثر محافظتی آشکار بر استخوان منجر می‌شوند.
اما اثر غیرمستقیم کاهش وزن این تصویر را پیچیده می‌کند. بارگذاری مکانیکی از قوی‌ترین محرک‌های حفظ سلامت بافت استخوان است. با کاهش وزن بدن، بار مکانیکی وارد بر اسکلت نیز کاهش می‌یابد؛ این وضعیت گردش استخوان را افزایش می‌دهد و زمینه افت تراکم معدنی استخوان را فراهم می‌کند. اثر خالص داروهای GLP-1 بر استخوان از تعادل این دو نیرو حاصل می‌شود.
گردآوری‌شده از Karam و همکاران، Osteoporos Int 2025 · Chen و همکاران، Front Endocrinol 2025
سه منبع متفاوت، سه دیدگاه متفاوت
1. مرور Osteoporosis International: آیا یافته‌های اولیه نگران‌کننده‌اند؟
مرور جامع Karam و همکاران که در 2025 منتشر شد، داده‌های انسانی موجود درباره اثر GLP-1RA بر سلامت استخوان را جمع‌بندی می‌کند. تاکنون تنها دو کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده کنترل‌شده تراکم معدنی استخوان را در نقاط استاندارد اندازه‌گیری (ستون فقرات کمری و قسمت پروگزیمال استخوان ران) ارزیابی کرده‌اند:
RCT سماگلوتاید (Hansen و همکاران، 2024): در 64 شرکت‌کننده بدون دیابت با خطر بالای شکستگی، مصرف سماگلوتاید به مدت 52 هفته همراه با کاهش وزن متوسط %9,4 این نتایج را به همراه داشت: کاهش %2,1 تراکم معدنی استخوان ستون فقرات کمری (p=0,01)، کاهش %2,6 تراکم معدنی استخوان کل مفصل ران (p=0,001)، کاهش %1,5 تراکم معدنی حجمی استخوان درشت‌نی (p=0,003). نشانگر تخریب استخوان CTX نیز نسبت به دارونما %54,8 بیشتر افزایش یافت.
RCT لیراگلوتاید + ورزش (Jensen و همکاران، 2024): در 195 شرکت‌کننده، پس از 8 هفته رژیم کم‌کالری با 800 kcal/روز، تخصیص تصادفی به گروه‌های لیراگلوتاید، ورزش، ترکیب این دو و دارونما انجام شد. در همه گروه‌ها کاهش اندک تراکم معدنی استخوان ستون فقرات کمری و مفصل ران مشاهده شد. اما مهم‌ترین یافته این بود: در حالی که لیراگلوتاید به‌تنهایی تراکم معدنی استخوان مفصل ران و ستون فقرات کمری را بیشتر از دارونما کاهش داد، ترکیب لیراگلوتاید + ورزش از این کاهش جلوگیری کرد. این داده مستقیماً نقش محافظتی ورزش از استخوان در درمان با GLP-1 را اثبات می‌کند.
2. داده‌های ایمنی SELECT: سیگنال هشدار برای بیماران زن
⚠ مطالعه SELECT — داده‌های شکستگی مفصل ران و لگن (اعلام‌شده در 2025)
در تحلیل ایمنی مطالعه SELECT با 17604 شرکت‌کننده، در دریافت‌کنندگان سماگلوتاید نرخ شکستگی مفصل ران و لگن در بیماران زن %1,0 (24/2448) و در گروه دارونما %0,2 (5/2424) گزارش شد. در شرکت‌کنندگان 75 ساله و بالاتر، این تفاوت حتی چشمگیرتر است: در گروه سماگلوتاید %2,4 (17/703)، در گروه دارونما %0,6 (4/663). این تفاوت نرخ از نظر آماری معنادار است و پایش دقیق را به‌ویژه در بیماران سالمند و زنان الزامی می‌کند.
3. داده‌های دنیای واقعی: تصویری متضاد
ارائه AAOS 2026 (Wajahath و همکاران) 73483 مصرف‌کننده GLP-1RA را با افراد شاهد همتاسازی‌شده مقایسه کرد و در 5 سال خطر پوکی استخوان را %29 بالاتر (نسبت خطر 1,29) و خطر استئومالاسی را 2,55 برابر گزارش کرد. افزون بر این، خطر نقرس نیز افزایش یافته بود.
در مقابل، مطالعه کوهورت دنیای واقعی Chen و همکاران از چین نتیجه‌ای کاملاً مخالف نشان داد: در 1845 بیمار مبتلا به دیابت نوع 2، مصرف GLP-1RA در مدل کاکس با تعدیل کامل، برای پوکی استخوان با نسبت مخاطره 0,69 (%95 فاصله اطمینان: 0,45–0,84) اثر محافظتی مشخصی نشان داد. این اثر با طولانی‌ترشدن پیگیری قوی‌تر شد و برحسب جنس، سن، شاخص توده بدنی و مصرف سیگار سازگار باقی ماند.
اینکه چرا این دو مجموعه داده دنیای واقعی نتایجی کاملاً مخالف داده‌اند، باید از نظر تفاوت‌های روش‌شناختی — جمعیت مطالعه، الگوی بیماری‌های همراه، گروه مقایسه و روش تعدیل متغیرهای مخدوش‌کننده — ارزیابی شود.
خلاصه مطالعات موجود و جهت یافته‌های آن‌ها
آیا داروهای GLP-1 نسبت به جراحی چاقی برای استخوان ایمن‌ترند؟
داده‌هایی که می‌کوشند به این پرسش پاسخ دهند نشان می‌دهند اثر GLP-1RA بر استخوان شبیه محدودیت وزن و بسیار خفیف‌تر از جراحی چاقی است. جراحی، ریزمعماری و استحکام استخوان را بسیار بیشتر مختل می‌کند؛ خطر شکستگی از سال 3 به بعد به‌وضوح افزایش می‌یابد و این اثر در بای‌پس معده Roux-en-Y بسیار شدیدتر از اسلیو گاسترکتومی است. کمبود کلسیم و ویتامین D ناشی از اختلال جذب یکی از مهم‌ترین سازوکارهای اثر جراحی بر استخوان است. این مؤلفه سوءجذب در GLP-1RA وجود ندارد؛ این تفاوت مهمی است.
با این حال، این وضعیت نیز نباید نادیده گرفته شود: GLP-1RA اکنون می‌توانند کاهش وزنی نزدیک به جراحی چاقی ایجاد کنند. هنگامی که با تیرزپاتاید کاهش وزن متوسط %21 حاصل می‌شود، فشار بر متابولیسم استخوان نیز افزایش می‌یابد. بدون مطالعات پیگیری طولانی‌تر و بزرگ‌تر، در حال حاضر نمی‌توان خطر شکستگی در این میزان کاهش وزن را با اطمینان ارزیابی کرد.
جمعیت پرخطر: چه کسانی به توجه ویژه نیاز دارند؟
🔴 بالاترین خطر: زنان یائسه و افراد بالای 75 سال
داده‌های ایمنی مطالعه SELECT نشان داد خطر شکستگی در این گروه به‌شدت افزایش یافته است. در افراد بالای 75 سال، نرخ شکستگی در گروه سماگلوتاید %2,4 و در گروه دارونما %0,6 بود. با توجه به احتمال افزوده‌شدن بار اضافی GLP-1 به کاهش استخوان ناشی از کمبود استروژن موجود در زنان یائسه، اکیداً توصیه می‌شود پیش از شروع درمان در این جمعیت، تراکم معدنی استخوان با DXA ارزیابی شود.
🟠 خطر بالا: کاهش وزن سریع و زیاد (%15+)
داده‌های موجود نشان می‌دهند تغییرات متابولیسم استخوان از کاهش وزن حدود %7–10 به بعد نمایان می‌شوند. انتظار می‌رود در کاهش وزن بیش از %20 که با آگونیست‌های دوگانه مانند تیرزپاتاید حاصل می‌شود، فشار بر استخوان افزایش یابد. در این بیماران، درمان‌های مکمل و ورزش اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
🔵 احتیاط: زندگی کم‌تحرک و دریافت کم کلسیم/ویتامین D
در نبود بارگذاری مکانیکی، اثرات مستقیم محافظتی GLP-1 بر استخوان ممکن است ناکافی باشند. کمبود کلسیم و ویتامین D نیز از پیش فرایندهای تحلیل استخوان را تسریع می‌کند. در این بیماران، مکمل و برنامه ورزشی ساختارمند باید هم‌زمان با تجویز GLP-1 تنظیم شود.
🟣 خطر پایین: بیماران مبتلا به دیابت نوع 2، فعال و دارای تغذیه کافی
در کوهورت چینی Chen و همکاران و متاآنالیزهای مختلف نشان داده شده است که مصرف GLP-1RA در بیماران T2DM ممکن است خطر پوکی استخوان و شکستگی را کاهش دهد. از آنجا که خود دیابت کالیبر استخوان را مختل می‌کند، بهبود قند خون می‌تواند یکی از اثرات مثبت GLP-1 بر استخوان باشد.
چه باید کرد؟ توصیه‌های عملی برای مدیریت
🎓 آکادمی DROZDOGAN — تفسیر و بحث
آگونیست‌های GLP-1 · سلامت استخوان · پوکی استخوان · خطر شکستگی · ارزیابی انتقادی
اهمیت این حوزه
در حالی که بحث سارکوپنی هنوز پایان نیافته، اثر داروهای GLP-1 بر سلامت استخوان به موضوعی هرچه تعیین‌کننده‌تر برای طب انکولوژی و داخلی عمومی تبدیل می‌شود. به‌ویژه داده‌های ایمنی SELECT هشداری جدی هستند: اینکه خطر شکستگی در زنان و افراد بالای 75 سال تا این حد افزایش‌یافته به نظر می‌رسد، به‌روشنی نشان می‌دهد هر پزشکی که این داروها را تجویز می‌کند باید ارزیابی استخوان را در پروتکل استاندارد خود بگنجاند. ادغام دیدگاه سلامت استخوان در پیگیری معمول GLP-1 شکاف مهمی را برای پزشکان و بیماران برطرف خواهد کرد.
نقاط قوت
سه منبع جداگانه دیدگاه‌های متفاوتی از مدل‌های حیوانی تا داده‌های دنیای واقعی ارائه می‌کنند. مرور Karam و همکاران، سازوکارهای مستقیم محافظتی GLP-1 بر استخوان — PI3K/AKT، Wnt/β-کاتنین و محور RANKL-OPG — را به‌طور نظام‌مند مستند می‌کند. شواهد قوی RCT لیراگلوتاید + ورزش درباره حفظ BMD، نقشه راهی مستقیماً قابل‌اجرا برای پزشکان فراهم می‌کند. مطالعه دنیای واقعی Chen و همکاران با پیگیری طولانی، اثر محافظتی احتمالی GLP-1 را در زمینه آسیب استخوانی دیابتی مستند می‌کند.
محدودیت‌ها و تناقض‌ها
بزرگ‌ترین مشکل این حوزه آن است که داده‌های انسانی موجود هم محدود و هم متناقض‌اند. با اینکه یافته شکستگی در SELECT سیگنال هشدار بزرگی دارد، مطالعه این پیامد را به‌عنوان پیامد اولیه ارزیابی نمی‌کند و برآوردهای تعدیل‌شده خطر به‌طور کامل علنی نشده‌اند. ارائه AAOS هنوز در مجله داوری‌شده منتشر نشده است و در نتیجه جزئیات روش‌شناسی ناقص می‌مانند. در کوهورت تک‌مرکزی چینی Chen و همکاران، خطر قابل‌توجه سوگیری انتخاب وجود دارد. مهم‌ترین خلأ این است: هیچ‌یک از کارآزمایی‌های بالینی بزرگ GLP-1 خطر شکستگی را به‌عنوان پیامد اولیه ارزیابی نکرده‌اند. داده‌های در دسترس ما برای پاسخ‌دادن به این پرسش طراحی نشده‌اند.
پیامد برای طب بالینی
پیام عملی روشن است: داروهای GLP-1 نباید درمانی «خنثی» برای سلامت استخوان تلقی شوند. به‌ویژه در زنان یائسه، افراد بالای 75 سال و بیمارانی که از پیش در معرض خطر تحلیل استخوان‌اند، پیش از شروع درمان GLP-1 باید ارزیابی FRAX و در صورت لزوم اندازه‌گیری DXA انجام شود. طی درمان باید کفایت کلسیم و ویتامین D تضمین و ورزش مقاومتی ساختارمند به‌عنوان جزء الزامی برنامه‌ریزی شود. در بیماران مبتلا به پوکی استخوان، ترکیب درمان ضدپوکی استخوان با GLP-1 باید بررسی شود. با توجه به پایش ناکافی استخوان در ترکیه، این رویکرد عملی ممکن است تفاوت بزرگی ایجاد کند.
پرسش‌های آینده
فوری‌ترین نیاز این حوزه، مطالعات تصادفی‌سازی‌شده بلندمدت است که خطر شکستگی را به‌عنوان پیامد اولیه ارزیابی کنند. داده‌های مقایسه‌ای ایمنی استخوانی سماگلوتاید و تیرزپاتاید، به‌ویژه در زنان یائسه و افراد بالای 75 سال، بسیار حیاتی هستند. اثر آگونیست‌های دوگانه مانند تیرزپاتاید بر استخوان در کاهش وزن‌هایی که به سطح جراحی چاقی می‌رسند، باید جداگانه ارزیابی شود. اثرات احتمالی آگونیست‌های سه‌گانه که گیرنده گلوکاگون را نیز هدف می‌گیرند، بر متابولیسم استخوان همچنان تا حد زیادی ناشناخته است. چگونگی استفاده از ابزارهایی مانند FRAX و امتیاز استخوان ترابکولار (TBS) برای طبقه‌بندی خطر ویژه بیماران مصرف‌کننده GLP-1 نیز موضوع مهمی است که باید وارد راهنماهای بالینی شود.
منابع علمی
- Karam L, Mabilleau G, Paccou J. Effects of glucagon-like peptide-1 receptor agonists on bone health in people living with obesity. Osteoporos Int 2025;36(11):2115–2126. doi: 10.1007/s00198-025-07664-1
- Chen M, Lyu Y, Zhao J و همکاران. Use of GLP-1 receptor agonist and risk of osteoporosis among patients with type 2 diabetes: a real-world study. Front Endocrinol 2025;16:1586589. doi: 10.3389/fendo.2025.1586589
- Wajahath M و همکاران. GLP-1 Receptor Agonist Use Increases Five-Year Risk for Osteoporosis. Presented at: AAOS Annual Meeting; March 2–6, 2026; New Orleans.
- Hansen MS و همکاران. Once-weekly semaglutide versus placebo in adults with increased fracture risk: a randomised, double-blinded, two-centre, phase 2 trial. EClinicalMedicine 2024;72:102624.
- Jensen SBK و همکاران. Bone health after exercise alone, GLP-1 receptor agonist treatment, or combination treatment: a secondary analysis of a randomized clinical trial. JAMA Netw Open 2024;7(6):e2416775.
- Kushner RF و همکاران. Safety profile of semaglutide versus placebo in the SELECT study: a randomized controlled trial. Obesity 2025;33(3):452–462.
- Lincoff AM و همکاران. Semaglutide and cardiovascular outcomes in obesity without diabetes (SELECT). N Engl J Med 2023;389(24):2221–2232.
- Cheng L و همکاران. Glucagon-like peptide-1 receptor agonists and risk of bone fracture in patients with type 2 diabetes: a meta-analysis of randomized controlled trials. Diabetes Metab Res Rev 2019;35(7):e3168.
- Paccou J, Caiazzo R, Lespessailles E, Cortet B. Bariatric surgery and osteoporosis. Calcif Tissue Int 2022;110:576–591.
این مقاله در چارچوب فرایند کار و با استفاده از ابزارهای مختلف ویرایشی، از جمله هوش مصنوعی، تهیه شده است. پیش از انتشار، ویراستاران انسانی آن را بررسی کرده‌اند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.