آیا شیمی‌درمانی باعث قارچ واژن می‌شود؟ علائم، علت‌ها و راه‌حل‌ها
در این مقاله
I. شیمی‌درمانی با سرکوب دستگاه ایمنی و آسیب به مخاط، می‌تواند خطر عفونت قارچی واژن را به‌وضوح افزایش دهد.
II. به‌ویژه دوره‌های کاهش گلبول سفید، یا نوتروپنی، و درمان‌های همراه با آنتی‌بیوتیک وسیع‌الطیف و کورتیکواستروئید پرخطرند.
III. اگر علائم معمولی مانند خارش، سوزش و ترشح سفید پنیری وجود دارد، به‌جای امتحان کردن خودسرانهٔ کرم یا شیاف، باید به تیم سرطان یا زنانِ مسئول پیگیری شیمی‌درمانی مراجعه کرد.
IV. در بیشتر موارد، با درمان ضدقارچ مناسب و اقدامات سادهٔ بهداشتی می‌توان علائم را کنترل کرد.
ارتباط شیمی‌درمانی، عفونت و قارچ واژن
عفونت قارچی واژن اغلب بر اثر Candida albicans که نوعی قارچ مخمری است، ایجاد می‌شود. کاندیدا در واقع میکروارگانیسمی معمولاً بی‌ضرر است که در واژن و رودهٔ بسیاری از زنان به مقدار کم وجود دارد. مشکل زمانی رخ می‌دهد که دفاع بدن ضعیف شود یا تعادل محیط واژن به هم بخورد.
شیمی‌درمانی هنگام نابودی سلول‌های سرطانی می‌تواند سلول‌های ایمنی بدن را نیز سرکوب کند. به‌ویژه کاهش گلبول‌های سفید، یعنی نوتروفیل‌ها، یا نوتروپنی،بدن را در برابر باکتری و قارچ آسیب‌پذیر می‌کند. این وضعیت زمینهٔ عفونت‌های فرصت‌طلب مانند برفک دهان، قارچ پوستی و قارچ واژن را فراهم می‌کند.
عفونت قارچی واژن، تهدیدکنندهٔ زندگی نیست؛ اما در بیماری که در شیمی‌درمانی از پیش تحت فشار است، با اختلال خواب، بی‌قراری، درد هنگام رابطهٔ جنسی و سوزش ادرار می‌تواند کیفیت زندگی را به‌وضوح کاهش دهد. بنابراین شناخت موضوع از دیدگاه علمی و عملی مهم است.
قارچ واژن، یا کاندیدا، چیست؟
عفونت قارچی واژن، با نام پزشکی کاندیدیازیس ولوواژینال،بر اثر تکثیر بیش‌ازحد گونه‌های کاندیدا در واژن و فرج رخ می‌دهد. شایع‌ترین عامل، Candida albicans است، اما Candida glabrata و گونه‌های دیگر نیز می‌توانند موجب عفونت شوند. https://www.drozdogan.com/candida-mantari-nedir-belirtileri-nedenleri-ve-tedavisi/
علائم معمول عبارت‌اند از:
- در واژن و ناحیهٔ بیرونی تناسلی، خارش شدید
- سوزش و احساس حساسیت
- ترشح سفید، پنیری و توده‌توده
- هنگام ادرار یا رابطهٔ جنسی، سوزش و درد
- در اطراف فرج، قرمزی و تورم
باید به یاد داشت این علائم در هر ترشح واژنی دیده نمی‌شوند و واژینوز باکتریایی یا بیماری‌های آمیزشی نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. بنابراین، به‌ویژه در دریافت‌کنندگان شیمی‌درمانی، مهم است تشخیص توسط پزشک، نه خود فرد، گذاشته شود.
شیمی‌درمانی چگونه خطر قارچ واژن را افزایش می‌دهد؟
I.A. سرکوب دستگاه ایمنی و نوتروپنی
بیشتر رژیم‌های شیمی‌درمانی علاوه بر سلول‌های تومور، سلول‌های خونیِ سریع‌تقسیم‌شونده را نیز سرکوب می‌کنند. به‌ویژه نوتروفیل‌ها نخستین خط دفاع ما در برابر عفونت قارچی و باکتریایی‌اند. وقتی تعداد نوتروفیل به‌وضوح کم شود،نوتروپنیرخ می‌دهد و گونه‌های کاندیدا که معمولاً مهار می‌شوند، می‌توانند به‌آسانی تکثیر شوند.
از این رو، دریافت‌کنندگان شیمی‌درمانی فشرده، پیوند سلول بنیادی یا افراد دارای حملات مکرر نوتروپنی تب‌دار، از نظر عفونت کاندیدا گروه پرخطر به شمار می‌روند.
I.B. برهم خوردن تعادل فلور واژن
در واژن سالم، لاکتوباسیل‌ها، یعنی باکتری‌های «خوب»، غالب‌اند. این باکتری‌ها با کمی اسیدی نگه داشتن pH واژن، از تکثیر بیش‌ازحد کاندیدا جلوگیری می‌کنند. در طول شیمی‌درمانی:
- داروهای وسیع‌الطیف آنتی‌بیوتیکی می‌توانند باکتری‌های خوب را کاهش دهند،
- با افت مقاومت عمومی بدن، فلور واژن نیز آسان‌تر مختل می‌شود،
- و تغییر pH و عدم تعادل فلور، محیط مناسب کاندیدا را ایجاد می‌کند.
I.C. آسیب مخاط، یا موکوزیت، و خشکی
برخی شیمی‌درمانی‌ها در تمام مخاط‌ها، از دهان تا روده و واژن، تحریک و التهاب مخاط، یا موکوزیت، ایجاد می‌کنند. سطح مخاط تحریک‌شده، ترک‌خورده یا خشک موجب می‌شود:
- قارچ کاندیدا آسان‌تر به بافت بچسبد،
- سد محافظ ضعیف شود،
- و احساس سوزش و درد افزایش یابد.
I.D. مصرف کورتیکواستروئید
کورتیکواستروئیدهایی مانند دگزامتازون، که اغلب همراه شیمی‌درمانی استفاده می‌شوند، برای کاهش تهوع و پیشگیری از واکنش حساسیتی داده می‌شوند. اما کورتیکواستروئیدها:
- پاسخ ایمنی را سرکوب می‌کنند،
- و استعداد عفونت قارچی، به‌ویژه کاندیدا، را افزایش می‌دهند.
به‌ویژه در مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت و دوز بالای کورتیکواستروئید، عفونت قارچی مکرر واژن بیشتر دیده می‌شود.
I.E. سطح هورمون‌ها، یائسگی و عوامل دیگر
در برخی سرطان‌ها، مانند سرطان پستان، علاوه بر شیمی‌درمانی، درمان‌های مهارکنندهٔ هورمون انجام می‌شوند یا شیمی‌درمانی ورود به یائسگی را تسریع می‌کند. کاهش استروژن می‌تواند موجب شود:
- پوشش واژن نازک شود،
- خشکی و تحریک ایجاد شود،
- و تعادل فلور برهم بخورد.
چه کسانی هنگام شیمی‌درمانی بیشتر در معرض قارچ واژن هستند؟
قرار نیست هر زن دریافت‌کنندهٔ شیمی‌درمانی دچار قارچ واژن شود، اما شرایط زیر خطر را به‌وضوح افزایش می‌دهند:
- حملات تکراری یا طولانی نوتروپنی در دورهٔ درمان
- دوره‌های فشردهٔ آنتی‌بیوتیک به‌ویژه داروهای وسیع‌الطیف
- مصرف دوز بالا یا طولانی‌مدت کورتیکواستروئید در درمان
- بیماری همراه، دیابت، به‌ویژه قند خون کنترل‌نشده
- چاقی و پوشیدن لباس زیر تنگ و بدون تهویه
- سابقهٔ قارچ مکرر واژن، یا کاندیدیازیس ولوواژینال عودکننده
- درمان‌های مهارکنندهٔ هورمون و یائسگی زودرس
هم‌زمانی چند عامل خطر، احتمال عفونت قارچی را هنگام شیمی‌درمانی بیشتر می‌کند.
علائم قارچ واژن در شیمی‌درمانی
اگر در بیمار تحت شیمی‌درمانی علائم زیر ایجاد شود، باید عفونت قارچی واژن را در نظر گرفت:
- پایدار یا ناگهانی بودن خارش
- در واژن و فرج، سوزش، احساس گزیدن و حساسیت
- ترشح سفید، دانه‌دانه یا پنیری که معمولاً بی‌بوست
- هنگام رابطهٔ جنسی، درد و سوزش
- سوزش ادرار و احساس تحریک
با این حال، ترشح زرد یا سبز و بدبو، درد شدید پایین شکم و تب می‌توانند نشان‌دهندهٔ عفونت باکتریایی یا بیماری آمیزشی دیگری باشند. به‌ویژه در بیماران شیمی‌درمانی، این علائم باید بدون تأخیر ارزیابی شوند.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
قارچ واژن معمولاً با شرح‌حال + معاینه + در صورت نیاز آزمایش‌های ساده تشخیص داده می‌شود:
- شرح‌حال: دربارهٔ علائم معمول مانند خارش، سوزش، ترشح پنیری و درد هنگام رابطهٔ جنسی پرسیده می‌شود.
- معاینهٔ زنان: ساختار واژن و دهانهٔ رحم، قرمزی، ادم و ظاهر ترشحات ارزیابی می‌شوند.
- بررسی میکروسکوپی: نمونهٔ ترشح را می‌توان زیر میکروسکوپ برای رشته‌ها و هاگ‌های کاندیدا بررسی کرد.
- کشت: در موارد تکراری یا بدون پاسخ به درمان، می‌توان برای شناسایی گونه و مقاومت دارویی کشت واژن انجام داد.
به‌ویژه در دریافت‌کنندگان شیمی‌درمانی و افراد دارای سرکوب ایمنی، نباید هر شکایت واژنی را «حتماً قارچ است» تلقی کردو ارزیابی پزشک حتماً لازم است.
قارچ واژن در بیماران شیمی‌درمانی چگونه درمان می‌شود؟
هدف درمان قارچ واژن، کاهش علائم و کنترل بار کاندیداست. در بیماران تحت شیمی‌درمانی، تصمیم درمان حتماً باید توسط متخصص سرطان و/یا متخصص زنان گرفته شود.
| گروه درمان | نمونهٔ روش‌ها* | نکات مربوط به بیمار شیمی‌درمانی |
|---|---|---|
| کرم یا شیاف ضدقارچ موضعی واژن | کلوتریمازول، میکونازول، اکونازول و موارد مشابه | باید به تحریک ناحیهٔ بیرونی تناسلی توجه کرد و مدت و دفعات مصرف طبق توصیهٔ پزشک تنظیم شود. |
| داروی ضدقارچ خوراکی | تک‌دوز یا دورهٔ کوتاه فلوکونازول و داروهای مشابه | آزمایش‌های عملکرد کبد، تداخل‌های دارویی و عملکرد کلیه باید در نظر گرفته شوند. |
| درمان‌های حمایتی | پروبیوتیک واژنی، کرم‌های محافظ و محصولات حفاظت از ناحیهٔ حساس | به‌جای درمان مستقل، برای پشتیبانی از درمان اصلی ضدقارچ می‌توان از آن‌ها استفاده کرد. |
در بیمار شیمی‌درمانی با حملات مکرر قارچ واژن، اگر پزشک لازم بداند، درمان ضدقارچ پیشگیرانهٔ طولانی‌تر یا دوره‌ای ممکن است برنامه‌ریزی شود.
برای پیشگیری از قارچ واژن در شیمی‌درمانی چه می‌توان کرد؟
نمی‌توان احتمال تمام عفونت‌ها را کاملاً صفر کرد، اما اقدامات ساده ممکن است به کاهش خطر قارچ واژن کمک کنند:
- لباس زیر نخی و گشاد بپوشید و از لباس بسیار تنگ پرهیز کنید
- مایو یا لباس ورزشی خیس را مدت طولانی به تن نگه ندارید
- ناحیهٔ تناسلی را بیش‌ازحد با صابون نشوییدو از محصولات معطر استفاده نکنید
- از دوش واژنی، یعنی شستن داخل واژن، پرهیز کنید
- مصرف شکر و آرد سفید را محدود و تغذیهٔ متعادل را رعایت کنید
- تا حد امکان، از مصرف غیرضروری آنتی‌بیوتیک پرهیز کنید و همیشه زیر نظر پزشک باشید
در برخی بیماران، به‌ویژه در عفونت‌های مکرر، اگر پزشک مناسب بداند، پروبیوتیک واژنی نیز می‌تواند به‌عنوان حمایت استفاده شود.
چه زمانی باید فوری به پزشک مراجعه کرد؟
اگر هر یک از شرایط زیر وجود داشته باشد، ممکن است به‌جای قارچ سادهٔ واژن، عفونت جدی‌تر یا عارضه‌ای مطرح باشد:
- تب 38°C یا بیشتر همراه با علائم شدید واژنی
- درد یا حساسیت قابل‌توجه پایین شکم
- ترشح خونی، بدبو یا زرد و سبز
- افت قابل‌توجه حال عمومی، ضعف و لرز
- شروع علائم شدید واژنی در دورهٔ نوتروپنی، زمانی که گلبول سفید بسیار پایین است
در بیمار شیمی‌درمانی، این نشانه‌ها ممکن است از نظر عفونت زنان، عفونت ادراری یا عفونت سیستمیک نیازمند ارزیابی فوری باشند. بنابراین باید بدون از دست دادن وقت، به تیم سرطان مسئول درمان یا نزدیک‌ترین اورژانس مراجعه کرد.
پرسش‌های رایج
1. آیا هر زن دریافت‌کنندهٔ شیمی‌درمانی حتماً دچار قارچ واژن می‌شود؟
خیر. شیمی‌درمانی خطر قارچ را افزایش می‌دهد، اما همهٔ بیماران دچار عفونت نمی‌شوند. خطر به نوع و مدت شیمی‌درمانی، مصرف هم‌زمان آنتی‌بیوتیک و کورتیکواستروئید و عواملی مانند دیابت بستگی دارد.
2. آیا می‌توانم از داروخانه کرم ضدقارچ بگیرم و خودم مصرف کنم؟
در بیماران تحت شیمی‌درمانی، شروع خودسرانهٔ دارو توصیه نمی‌شود. برخی داروها ممکن است با رژیم شیمی‌درمانی تداخل داشته باشند یا علائم شما از عفونتی غیرقارچی ناشی شوند. بنابراین درمان حتماً باید با توصیهٔ پزشک آغاز شود.
3. آیا همسرم نیز باید درمان شود؟
قارچ واژن اساساً عفونتی فرصت‌طلب است و بیماری آمیزشی معمول محسوب نمی‌شود. اما اگر همسر نیز علائمی مانند خارش و قرمزی دارد، ارزیابی پزشک خانواده یا متخصص پوست مناسب است.
4. آیا پس از درمان ممکن است قارچ دوباره ایجاد شود؟
بله. به‌ویژه در ادامهٔ شیمی‌درمانی و با تکرار مصرف آنتی‌بیوتیک یا حملات نوتروپنی، احتمال عود قارچ واژن وجود دارد. در حملات مکرر، پزشک ممکن است رویکردهای طولانی‌تر یا پیشگیرانه پیشنهاد کند.
مشکلی قابل‌مدیریت
شیمی‌درمانی می‌تواند خطر قارچ واژن را افزایش دهد؛ اما این وضعیت اغلب اگر زود شناسایی شود، به‌آسانی قابل‌درمان است. مهم این است که:
- علائمی مانند خارش، سوزش و ترشح پنیری را نادیده نگیرید،
- به‌جای امتحان دارو به‌تنهایی، آن‌ها را با تیم درمان در میان بگذارید،
- و اقدامات ساده اما مؤثر بهداشتی و سبک زندگی را رعایت کنید.
منابع
- Cassone A. Vulvovaginal Candida albicans infections: pathogenesis, immunity and vaccine prospects. BJOG. 2015.
- CDC. Vulvovaginal Candidiasis – STI Treatment Guidelines. U.S. Centers for Disease Control and Prevention.
- CDC. Candidiasis – Prevention and Risk Factors. U.S. Centers for Disease Control and Prevention.
- Rosati D, et al. Recurrent Vulvovaginal Candidiasis: An Immunological Perspective. J Fungi. 2020.
- Jacob L, et al. Prevalence of vulvovaginal candidiasis in gynecological practice. مطالعهٔ بالینی آینده‌نگر.
- Mohammadi R, et al. Candida infections among neutropenic cancer patients. مرور NIH / PMC.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.