بلئومایسین چیست؟ تأیید FDA، مجوز در ترکیه و وضعیت پوشش هزینه

• تأییدشده توسط FDA: بله (تاریخ نخستین تأیید: 19 ژوئیهٔ 1973)
• نام تجاری و سازنده، عرضه در ترکیه: نام تجاری نخستین فرآوردهٔ اصلی این مولکول Blenoxane (Bristol-Myers Squibb) است؛ همچنین با نام‌های تجاری Bleocin (İ.E. Ulagay)، Bleocel (Koçak Farma)، Bleomed (Onko & Koçsel) و Bleotek (Nobel İlaç) در بازار موجود است.
• نام مادهٔ مؤثره: بلئومایسین
• روش تجویز: داخل‌وریدی (IV)، داخل‌عضلانی (IM)، داخل‌جنب
• رده: عامل ضدتومور
• دسته: داروی شیمی‌درمانی
• سرطان‌هایی که برای آن‌ها تأیید شده است: لنفوم هوچکین، لنفوم غیرهوچکین، تومورهای سلول زایا، سرطان سر و گردن، کارسینوم‌های سلول سنگفرشی (پوست، دهانهٔ رحم، فرج)، افیوژن بدخیم جنب

Blenoxane چیست؟

Blenoxane با مادهٔ مؤثرهٔ بلئومایسین، داروی شیمی‌درمانی مورد استفاده در درمان لنفوم هوچکین، لنفوم غیرهوچکین، تومورهای سلول زایا، سرطان سر و گردن، کارسینوم‌های سلول سنگفرشی (پوست، دهانهٔ رحم، فرج) و افیوژن بدخیم جنب است. این ماده پپتید کوچکی با وزن مولکولی 1500 است. این دارو با اتصال به DNA، تشکیل رادیکال‌های آزاد را تحریک می‌کند و موجب مرگ سلولی می‌شود؛ به این ترتیب از تقسیم سلول‌های سرطانی جلوگیری می‌کند.

سازوکار اثر چگونه است؟

• در دو انتهای مخالف این مولکول پپتیدی، ناحیهٔ اتصال به DNA و ناحیهٔ اتصال به آهن قرار دارند.
• آهن به‌عنوان کوفاکتور برای تشکیل رادیکال‌های آزاد و فعالیت سیتوتوکسیک بلئومایسین ضروری است.
• اثرات سیتوتوکسیک از تشکیل رادیکال‌های آزاد اکسیژن فعال ناشی می‌شوند.
• این رادیکال‌ها با ایجاد شکست‌های تک‌رشته‌ای و دورشته‌ای در DNA، موجب مرگ سلولی می‌شوند.

تاریخچهٔ تأیید FDA (سازمان غذا و داروی ایالات متحده)

• 19 ژوئیهٔ 1973: برای درمان لنفوم هوچکین و سرطان بیضه توسط FDA تأیید شد.
• 10 ژوئن 1975: برای لنفوم غیرهوچکین و سرطان سلول سنگفرشی سر و گردن، تأیید کاربرد تکمیلی دریافت کرد.
• 14 مهٔ 1990: استفاده از آن به‌عنوان عامل اسکلروزان در درمان افیوژن بدخیم جنب تأیید شد.
• 22 مارس 2000: برای استفاده در رژیم‌های ترکیبی شیمی‌درمانی در درمان تومورهای سلول زایا تأیید شد.

مجوز در ترکیه

موارد دارای مجوز بلئومایسین در جمهوری ترکیه / کاربردهای درمانی آن به شرح زیر بیان شده‌اند:

کاربردهای درمانی:

• کارسینوم سلول سنگفرشی درگیرکنندهٔ دهان، نازوفارنکس و سینوس‌های پارانازال، حنجره، مری، ناحیهٔ تناسلی خارجی، دهانهٔ رحم یا پوست؛ تومورهای تمایزیافته معمولاً بهتر از تومورهای آناپلاستیک پاسخ می‌دهند.
• بیماری هوچکین و سایر لنفوم‌های بدخیم از جمله میکوزیس فونگوئیدس
• تراتوم بیضه
• افیوژن‌های بدخیم حفره‌های سروزی
• کاربردهای ثانویه‌ای که در آن‌ها برخی اثرات بلئومایسین مشاهده شده است (به‌تنهایی یا همراه با داروهای دیگر): ملانوم بدخیم متاستاتیک، کارسینوم تیروئید، کارسینوم ریه و مثانه

موضوع مرتبط: رژیم شیمی‌درمانی BEP (بلئومایسین، اتوپوزاید، سیس‌پلاتین) برای درمان سرطان بیضه

آیا بلئومایسین تحت پوشش هزینه است؟

این دارو در فهرست داروهایی قرار دارد که در صورت تشخیص سرطان، شرط اندیکاسیون برای آن‌ها مطالبه نمی‌شود؛ در تمام تشخیص‌های سرطان تحت پوشش بازپرداخت SGK ترکیه است.

سازوکار مقاومت

• افزایش بیان آنزیم‌های ترمیم DNA موجب ترمیم سریع‌تر آسیب DNA ناشی از بلئومایسین می‌شود و اثربخشی دارو را کاهش می‌دهد.
• کاهش ورود دارو به سلول، مانع رسیدن آن به غلظت کافی درون سلول می‌شود؛ بنابراین ممکن است مقاومت در برابر درمان ایجاد شود.

جذب 

• فراهمی زیستی خوراکی (از راه دهان) پایین است و کاربرد خوراکی ندارد.
• پس از تزریق داخل‌عضلانی (IM)، غلظت در حدود 60 دقیقه به اوج می‌رسد، اما این سطح در مقایسه با تجویز داخل‌وریدی (IV) یک‌سوم پایین‌تر است.
• هنگام تجویز در حفرهٔ جنب برای درمان افیوژن بدخیم جنب (پلورودز)، حدود %45-50 دارو وارد گردش خون سیستمیک می‌شود.

توزیع

• در مایعات داخل‌سلولی و خارج‌سلولی پخش می‌شود.
• میزان اتصال به پروتئین‌های پلاسما کمتر از %10 است.

متابولیسم 

• پس از تجویز IV، دارو به‌سرعت از گردش خون پاک می‌شود.
• نیمه‌عمر آن حدود 3 ساعت است (در بیماران با عملکرد طبیعی کلیه).
• بلئومایسین به‌سرعت توسط آنزیم بلئومایسین هیدرولاز که به‌ویژه در کبد و کلیه‌ها یافت می‌شود، غیرفعال می‌گردد.
• بخش عمدهٔ دارو از کلیه‌ها دفع می‌شود: %50-70 آن به‌صورت تغییرنیافته در ادرار دفع می‌شود.
• در بیماران با اختلال عملکرد کلیه، خطر سمیت دارو افزایش می‌یابد. به همین دلیل، کاهش دوز در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه توصیه می‌شود.

محدودهٔ دوز 

• لنفوم هوچکین – 10 واحد/m² به‌صورت IV، هر 28 روز، در روزهای 1. و 15. (پروتکل ABVD).
• سرطان بیضه – 30 واحد به‌صورت IV، در روزهای 2.، 9. و 16. (پروتکل BEP، هر 21 روز).
• تجویز داخل‌حفره‌ای در حفرهٔ جنب – 60 واحد/m².

مواردی که باید به آن‌ها توجه کرد

پایش عملکرد تنفسی:

• DLCO (ظرفیت انتشار مونوکسید کربن) و ظرفیت حیاتی باید پیش از درمان و پیش از هر چرخهٔ شیمی‌درمانی ارزیابی شوند.
• اگر افت بیش از %15 در DLCO مشاهده شود، حتی اگر بیمار هیچ علامت تنفسی نداشته باشد، باید درمان با بلئومایسین قطع شود.
• هنگامی که مجموع دوز تجمعی از 400 واحد بیشتر شود، خطر سمیت ریوی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

تصویربرداری ریه:

• پیش از درمان و پیش از هر چرخه باید عکس قفسهٔ سینه (رادیوگرافی) گرفته شود.
• برای شناسایی زودهنگام سمیت ریوی ناشی از بلئومایسین، پیگیری منظم ضروری است.

نشانه‌های اختلال عملکرد ریه:

• علائمی مانند تنگی نفس (دیس‌پنه)، پایین بودن سطح اکسیژن خون (کاهش اشباع O₂) و کاهش اتساع ریه باید به‌دقت پایش شوند.
• در صورت بروز این علائم، باید درمان قطع و بررسی‌های تکمیلی انجام شود.

مصرف در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه:

• از آنجا که بلئومایسین از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود، در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، دفع دارو از بدن کندتر می‌شود و خطر سمیت افزایش می‌یابد.
• در این بیماران کاهش دوز ضروری است و عملکرد کلیه باید به‌طور منظم پایش شود.

خطر واکنش آنافیلاکتیک در بیماران مبتلا به لنفوم:

• در بیماران مبتلا به لنفوم، خطر واکنش آنافیلاکتیک به بلئومایسین بیشتر است.
• واکنش ممکن است فوری یا با تأخیر ظاهر شود.
• برای مداخلهٔ اورژانسی باید آدرنالین، آنتی‌هیستامین‌ها و کورتیکواستروئیدها آماده باشند.

مدیریت تب و لرز:

• ممکن است بیماران پیش از تجویز بلئومایسین دچار تب و لرز شوند.
• برای پیشگیری از این عارضه، باید 30 دقیقه پیش از تجویز دارو، پاراستامول داده شود.

نکات لازم پیش از عمل جراحی:

• بیماران تحت درمان با بلئومایسین باید پیش از عمل، جراح و متخصص بیهوشی را مطلع کنند.
• از آنجا که غلظت بالای اکسیژن (FiO₂ > %25) می‌تواند سمیت ریوی را در حین عمل افزایش دهد، مدیریت اکسیژن باید با دقت انجام شود.

عوارض جانبی

به‌ترتیب از شایع‌ترین عارضه تا کم‌شیوع‌ترین عارضه:

1. واکنش‌های پوستی: ممکن است اریتم، افزایش رنگدانهٔ پوست، استریا (ترک‌های پوستی)، وزیکول (تاول)، پوسته‌ریزی، هیپرکراتوز و زخم ایجاد شود. معمولاً پس از رسیدن دوز به 150-200 واحد دیده می‌شوند.
2. سمیت ریوی: ممکن است در %10 بیماران رخ دهد. با سرفه، تنگی نفس، رال‌های خشک و ارتشاح در رادیوگرافی ریه تظاهر می‌کند. خطر آن در بیماران بالای 70 سال و در بیمارانی که مجموع دوز تجمعی آن‌ها >400 واحد است افزایش می‌یابد. به‌ندرت ممکن است به فیبروز ریوی پیشرفت کند و در %1 موارد موجب مرگ شود.
3. واکنش‌های حساسیت مفرط: ممکن است %25 بیماران دچار تب و لرز شوند. واکنش‌های آنافیلاکتوئید در بیماران مبتلا به لنفوم شایع‌ترند.
4. رویدادهای قلبی‌عروقی: انفارکتوس میوکارد، سکتهٔ مغزی و پدیدهٔ رینود به‌ندرت گزارش شده‌اند.
5. سرکوب مغز استخوان (میلوساپرشن): معمولاً خفیف است.