بیایید با هم از درمان بیش از حد سرطان که می‌تواند موجب مرگ شود دوری کنیم!

در نوشته نخست، مرگ‌های مشاهده‌شده در 1 ماه اول پس از شیمی‌درمانی را مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی تعریف کردیم و نخستین علت از دو علت اصلی، یعنی مرگ ناشی از عوارض درمان را مفصل توضیح دادیم. در این نوشته دوم با عنوان «آیا می‌توان مرگ ناشی از شیمی‌درمانی را کاهش داد؟»، به درمان بیش از حد می‌پردازیم.

شیمی‌درمانی بیش از حد یعنی در بیمار مرحله پیشرفته یا چهارم، با وجود چندین خط شیمی‌درمانی، پیشرفت بیماری و وضعیت عملکردی پایین نادیده گرفته شود و شیمی‌درمانی تک‌دارویی یا چنددارویی ادامه یابد. میزان مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی در این رویکرد نیز افزایش می‌یابد. هدف شیمی‌درمانی سرطان غیرخونی مرحله چهارم، علاوه بر کاهش شکایت‌های بیماری، افزایش طول عمر است. اما نباید فراموش کرد شفای کامل این گروه ممکن نیست. این موضوع باید به شکلی معقول و کافی با بیمار و خانواده در میان گذاشته شود و نباید در جست‌وجوی رهایی کامل از بیماری بود.

نزدیکانی که امید به شفای بیمار دارای بیماری پیشرفته، یعنی متاستاتیک ، دارند، در کشور ما و سراسر جهان پزشک را برای درمان بیشتر تحت فشار قرار می‌دهند. پزشک خسته از فشار بیمار و خانواده، یا ناتوان در توضیح قطع درمان و مراقبت پایان زندگی، ممکن است ادامه شیمی‌درمانی را در هر شرایطی ترجیح دهد. این رویکرد نیز مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی را افزایش می‌دهد.

در کشورهای توسعه‌یافته، پس از چند رژیم متوالی شیمی‌درمانی طبق راهنماها، اگر پاسخ حاصل نشود و گزینه‌های مبتنی بر شواهد پایان یابند، درمان سرطان متوقف و بیمار به واحد مراقبت تسکینی موسوم به Hospice ارجاع می‌شود. هدف این گروه، برنامه‌های افزایش کیفیت زندگی و کاهش شکایت‌هاست. یعنی در پایان زندگی، بیمار با بیشترین آسایش ممکن، ترجیحاً در خانه و کنار خانواده مدیریت شود. در کشور ما، چنین سازمان‌های حرفه‌ای در مرحله تعریف هستند و متأسفانه هنوز در کار معمول جای نگرفته‌اند.

در کشورهای شرقی مانند کشور ما که باور به شفادهندگان زیاد است، جست‌وجوی شفا و رهایی از بیماری فراوان است. ممکن است فکر کنید این به کسی آسیب نمی‌زند. اما این گروه از نزدیکان بیشتر سراغ محصولات طب جایگزین می‌روند و پزشک را به درمان بیشتر و راهبرد نجات بیمار وادار می‌کنند. گاهی می‌بینم این جست‌وجوها، یادآور ضرب‌المثل «طمع‌کار به دام کلاه‌بردار می‌افتد»، آن‌ها را به راه نادرست و امیدفروشان می‌کشاند. در این فرایند، زمان طلایی بیمار را با درمان بیش از حد، عوارض محصولات طب جایگزین و کیفیت زندگی پایین مبادله می‌کنند.

برای پیشگیری از این وضعیت‌های ناخواسته، پزشک، بیمار و نزدیکان باید ارتباط را بیشتر کنند و پزشک از آغاز درمان برای اطلاع‌رسانی جامع برنامه داشته باشد. همچنین حضور گروه‌های آموزش‌دیده مراقبت تسکینی با تعریف مشخص برای حمایت از بیماران در درمانگاه سرطان بسیار مهم است. مدیریت مراقبت برای افزایش کیفیت زندگی بیماری که شیمی‌درمانی دیگر مناسبش نیست و قطع شده، به‌اندازه دیگر مراحل درمان ارزشمند است. امیدواریم در کشور ما نیز مانند کشورهای توسعه‌یافته، درمانگاه‌های تسکینی Hospice سریع ساخته و تعدادشان بیشتر شود.

به پژوهشی از فرانسه که در کنگره ESMO 2016 گزارش شد نگاه کنیم؛

در این پژوهش، عوامل مؤثر بر تصمیم شیمی‌درمانی در سه ماه آخر زندگی بررسی شد. داده‌های 280.000 بیمار فوت‌شده پس از تشخیص و درمان سرطان تحلیل شد. مشخص شد %20 بیماران در یک ماه آخر زندگی شیمی‌درمانی گرفته بودند. شیمی‌درمانی به‌ویژه در مردان، جوانان و افراد بدون بیماری همراه، و در سرطان‌های سر و گردن، پستان، ریه و سرطان‌های زنان بیشتر ترجیح داده شده بود. همچنین در مراکز دارای درمانگاه تسکینی، شیمی‌درمانی ماه‌های آخر کمتر بود. تأکید مشترک پزشکان حاضر در کنگره که بسیار تحت تأثیر قرار گرفتند این بود: «هدف ما برای شیمی‌درمانی در 1 ماه آخر زندگی باید %0 باشد». گفته شد برای این هدف، باید از زمان بسیار زودتری درباره مدیریت پایان زندگی با بیمار و نزدیکان گفت‌وگو کرد.

اینکه حتی در کشور توسعه‌یافته‌ای مانند فرانسه، %20 بیماران در یک ماه آخر شیمی‌درمانی گرفته‌اند بسیار شگفت‌انگیز است.

فرض می‌کنم این میزان در کشور ما پایین‌تر است و امیدوارم راهبردهایی برای کاهش بسیار بیشتر آن پذیرفته شود. برای توسعه این راهبرد، ما نیز باید اندازه‌گیری‌های خود را انجام دهیم و مسیر درست را دنبال کنیم.