Xərçəngdə həyat itkisinə səbəb ola biləcək həddindən artıq müalicədən birlikdə uzaq duraq!

İlk yazımızda kimyaterapiyadan sonrakı ilk 1 ayda görülən həyat itkilərini kimyaterapiya ilə əlaqəli həyat itkiləri kimi müəyyən etmiş və əsas iki səbəbdən birincisi olan müalicə yan təsirlərinə bağlı həyat itkilərini sizə geniş izah etmişdik. Kimyaterapiyaya bağlı həyat itkiləri azaldıla bilərmi başlıqlı ikinci yazımızda həddindən artıq müalicədən danışacağıq.

Həddindən artıq kimyaterapiya; irəli, yəni dördüncü mərhələ xəstələrdə çoxsaylı müalicə xətləri verilsə də xəstəliyin irəliləməsinin və xəstənin aşağı performansının nəzərə alınmadan tək və ya çoxdərmanlı kimyaterapiyanın davam etdirilməsidir. Belə tətbiqlərdə də kimyaterapiya ilə əlaqəli həyat itkisi artır. Dördüncü mərhələ qeyri-hematoloji xərçənglərdə kimyaterapiyanın məqsədi xəstəlik şikayətlərini azaltmaqla yanaşı ömrü uzatmaqdır. Lakin bu qrupun tam sağaldılmasının mümkün olmadığı unudulmamalıdır. Bu proses xəstə və ailəsi ilə ağlabatan və yetərli ölçüdə paylaşılmalı, xəstəlikdən tam qurtulma axtarışına girilməməlidir.

İrəli, yəni metastatik xəstəlikli yaxını üçün şəfa ümidi daşıyan ailələr ölkəmizdə olduğu kimi bütün dünyada həkimi daha çox müalicə üçün sıxışdırır. Xəstə və yaxınlarının təzyiqindən yorulan və ya müalicənin dayandırılmasını, həyatın son dövrü qayğısını izah etməkdə çətinlik çəkən həkimlər hər şəraitdə kimyaterapiyaya davamı seçə bilərlər. Bu yanaşma da kimyaterapiya ilə əlaqəli həyat itkisini artıracaqdır.

İnkişaf etmiş ölkələrdə irəli mərhələ xərçəng xəstələri təlimatlara əsasən bir neçə qrup kimyaterapiya rejimini ardıcıl aldıqdan sonra cavabsızlıq olduqda (sübuta əsaslanan seçimlər bitəndə) xərçəng müalicəsi dayandırılır və xəstə Hospice adlanan palliativ qayğı bölmələrinə yönləndirilir. Hospice qrupunun məqsədi xəstəyə həyat keyfiyyətini artıran, şikayətləri azaldan müalicə proqramları tətbiq etməkdir. Başqa sözlə, həyatın son dövründə mümkün qədər evində və ailəsi ilə xəstəyə ən yüksək rahatlığı təmin edəcək şəkildə qayğını idarə etməkdir. Ölkəmizdə belə peşəkar təşkilatlar müəyyənləşdirilmə mərhələsindədir və bu sahə təəssüf ki, hələ gündəlik praktikada yerini almamışdır.

Ölkəmiz kimi şəfa verənlərə inamı yüksək şərq ölkələrində şəfa, yəni xəstəlikdən qurtulma axtarışı çoxdur. Bunun heç kimə zərəri olmayacağını düşünə bilərsiniz. Lakin bu xəstə yaxınları alternativ tibb məhsullarını daha çox seçir, həkimlərini daha çox müalicəyə və xəstəni qurtarma strategiyalarına məcbur edirlər. Bu axtarışların bəzən “tamahkar fırıldaqçını tapar” deyimini xatırladaraq xəstə yaxınlarını yanlış yollara və ümid tacirlərinə yönəltdiyini müşahidə edirəm. Bu prosesdə xəstələrinin qızıl dəyərində vaxtını həddindən artıq müalicəyə, alternativ tibb məhsullarının yan təsirlərinə və pis həyat keyfiyyətinə dəyişirlər.

Belə arzuolunmaz halların qarşısını almaq üçün xəstə, yaxını və həkimlər ünsiyyəti artırmalı, həkimlər geniş məlumatlandırmanı müalicənin əvvəlində planlaşdırmalıdır. Həmçinin bu prosesdə xərçəng xəstələrini dəstəkləyəcək xüsusi müəyyən edilmiş və yetişdirilmiş palliativ qayğı komandalarının onkoloji klinikalarda olması son dərəcə vacibdir. Kimyaterapiyanın artıq uyğun görülməyib dayandırıldığı xəstələrdə həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş qayğını idarə etmək ən az digər müalicə proseslərini idarə etmək qədər dəyərlidir. Ümid edirik ki, ölkəmizdə də inkişaf etmiş ölkələrdəki kimi Hospice adlanan palliativ qayğı klinikaları sürətlə yaradılar və sayı artırılar.

Bu barədə ESMO Konqresi 2016-da bildirilmiş Fransa tədqiqatına baxaq;

Bu tədqiqatda xəstələrin həyatının son üç ayında kimyaterapiya qərarına təsir edən səbəblər araşdırılmışdır. Xərçəng diaqnozu və müalicəsi prosesindən sonra həyatını itirmiş 280.000 xəstənin məlumatları araşdırılmışdır. Xəstələrin %20-sinin həyatının son bir ayında kimyaterapiya aldığı müəyyən edilmişdir. Xüsusilə kişi xəstələrdə, gənclərdə və əlavə xəstəliyi olmayanlarda, xərçəng nahiyəsi baş-boyun, döş, ağciyər və qadın xərçənglərində kimyaterapiya daha çox seçilmişdir. Bununla belə, palliativ qayğı bölməsi olan klinikalarda həyatın son aylarında daha az kimyaterapiya verildiyi müəyyən edilmişdir. Bu məlumatlardan çox təsirlənən konqres həkimlərinin ortaq vurğusu "həyatın son 1 ayında kimyaterapiya vermə hədəfimiz %0 olmalıdır" olmuşdur. Bunun üçün xəstə və yaxınları ilə həyatın son dövrünün necə idarə olunacağını daha erkən vaxtlardan danışmaq lazım olduğu deyilmişdir.

Fransa kimi inkişaf etmiş ölkədə belə həyatın son bir ayında kimyaterapiya alan xəstələrin %20 olması çox təəccüblüdür.

Ölkəmizdə bu nisbətin daha aşağı olduğunu fərz edir, onu daha da azaltmağı hədəfləyən onkoloji müalicə strategiyalarının mənimsənməsini arzulayıram. Bunu inkişaf etdirmək üçün biz də öz ölçmələrimizi aparmalı və düzgün strategiyaları izləməliyik.