آیا می‌توان مرگ ناشی از شیمی‌درمانی را در بیماران سرطانی کاهش داد؟

مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی به بیمارانی گفته می‌شود که در یک ماه آخر زندگی شیمی‌درمانی گرفته‌اند. مراکز باتجربه انکولوژی نوین می‌کوشند این میزان را به صفر نزدیک کنند. اگرچه این مرگ‌ها ناخواسته‌اند، به اقتضای ماهیت کار، برای هر بیمار احتمال اندکی وجود دارد. باید تا حد امکان از عوامل افزایش‌دهنده آن دوری کرد. بیمار، نزدیکان و پزشک باید این علت‌ها را در نظر بگیرند و با همکاری، مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی را به حداقل برسانند.

دو علت اصلی موجب مرگ ناشی از شیمی‌درمانی می‌شوند:

• از این‌ها، نخستین مورد، مرگ پس از شیمی‌درمانی پیشگیرنده عود یا افزایش‌دهنده طول عمر بر اساس راهنماهای بین‌المللی، به علت عوارض درمان است.
• دومین مورد، مرگ در نتیجه درمان بیش از حد است.

از مشورت با گروه سلامت درباره عوارض خودداری نکنید

یکی از شایع‌ترین مشکلاتی که هنگام عوارض پس از شیمی‌درمانی می‌بینم، «تمایل بیمار به نیامدن به بیمارستان» است. فرد بیمار اغلب با فکر «نزدیکانم را اذیت نکنم»، وضعیت‌هایی را که تشخیص داده و پزشک درباره‌شان هشدار داده نادیده می‌گیرد یا با تماس با آشنایی می‌کوشد دشواری را پشت سر بگذارد.

این وضعیت اغلب با کم‌اشتهایی، ضعف، تهوع، احساس ناخوشی، ناتوانی در نوشیدن مایع کافی و تب آغاز می‌شود. به‌ویژه به بیمارانم توصیه می‌کنم در آغاز این وضعیت‌ها بی‌درنگ به گروه سلامت مراجعه کنند و ارزیابی شوند. گروه پس از بررسی کوتاه، با سرم‌ها و داروهای موسوم به درمان حمایتی بیمار را آرام می‌کند و اگر کاهش مهم شمارش خون یا اختلال وضعیت عمومی نباشد، با پیشنهاد داروهای خوراکی اضافی او را مرخص می‌کند. این رویکرد بیمار و همراه معمولاً برای پیشگیری از مشکلات مهم کافی است.

اگر بیمار هشدارها را نادیده بگیرد و منتظر بدتر شدن در طول روز بماند، تمایلش به بیمارستان کمتر و حس به‌تعویق‌انداختن بیشتر می‌شود. اگر در همین نقطه همراه آگاه نباشد و بیمار را به گروه سلامت نرساند، طی ساعت‌های بعد یا روز بعد بدحال‌تر و وارد وضعیت بسیار خطرناک می‌شود. گاهی این روند از یک تا چند روز طول می‌کشد و بیمار را تا پیش از بدحالی شدید به بیمارستان نمی‌آورند. به‌ویژه سالمندان، افراد دارای بیماری همراه و بیماران با عملکرد پایین، بیشتر دچار عوارض می‌شوند. پزشک باید آن‌ها و نزدیکانشان را آگاه کند و بیمار و همراه در روزهای پس از شیمی‌درمانی دقیق‌تر و مسئولانه‌تر باشند.

عوارض زودهنگام دارو پس از شیمی‌درمانی معمولاً در هفته نخست دیده می‌شوند

با مصرف درست داروهای کمکی توصیه‌شده، بیشتر شکایت‌ها رفع می‌شوند. اگر با انجام توصیه‌ها مشکل ادامه داشت، تماس هرچه زودتر با گروه سلامت از به خطر انداختن زندگی جلوگیری می‌کند.

نشانه کاهش شمارش خون بر اثر شیمی‌درمانی و عفونت مرتبط با آن، تب ، اغلب در روزهای 7-14 ظاهر می‌شود. این از هشدارهای انکولوژی و نشانه ناتوانی دفاع بدن و عفونت تهدیدکننده زندگی یا نوتروپنی تب‌دار است. بی‌درنگ و بدون توجه به شب یا روز به اورژانس مراجعه کنید. نرسیدن زودهنگام بیمار تب‌دار و بدحال به گروه سلامت، خطر مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی را به‌شدت افزایش می‌دهد.

برای مدیریت درست همه این مراحل، اطلاع‌رسانی کافی و آموزش درمانی به بیمار و نزدیکان، و مشورت با کارشناس تغذیه و روان‌شناس بسیار مهم است. مراکز انکولوژیِ اجراکننده منظم این فرایندها، همراه با بیمار و خانواده مسئول و محتاط، می‌توانند مرگ ناشی از شیمی‌درمانی را تقریباً به صفر برسانند.

دومین نوع مرگ مرتبط با شیمی‌درمانی، مرگ در نتیجه درمان بیش از حد است. در نوشته بعدی، همراه با پژوهش خودانتقادی ارائه‌شده از فرانسه در ESMO 2016، درباره درمان بیش از حد و راه‌های پیشگیری از آن صحبت کرده‌ایم.