درمان واکسنی سرطان ریه - واکسن سرطان تولیدشده در کوبا

اظهارنظر مطبوعاتی ساده‌دلانه و بدون پیش‌بینی کافیِ دانشمند، تبدیل این اظهارنظر به خبری جنجالی و در پی آن، خشم و هیجان عمومی.

پس از خبر یک هفته پیش، ده‌ها بیمار مبتلا به سرطان ریه و حتی انواع دیگر سرطان (اگر بگوییم صدها نفر، اغراق نکرده‌ایم) به کلینیک‌های انکولوژی مراجعه کردند و با پرسیدن اینکه چگونه می‌توانند به واکسن سرطان ریه دسترسی پیدا کنند، درخواست کمک داشتند. وقتی متوجه شدند پزشکشان اطلاعات کافی ندارد، ناراحت و اعتمادشان خدشه‌دار شد. 3 روز پیش، گفت‌وگویی که با یکی از نزدیکان بیمارم داشتم بسیار تکان‌دهنده بود؛ او با امیدی بسیار گفت: «استاد، وقتی فهمیدم 2 روز در تعطیلات هستید، خیلی خوشحال شدم و با خودم گفتم حتماً استاد برای آموزش واکسن سرطان ریه رفته است و وقتی برگردد، شروع می‌کند واکسن سرطان را برای ما تزریق کند.» بدیهی است که برآورده نکردن این انتظار و نگاه کردن به بیمار، بدون اینکه بتوانید در برابر او چیزی بگویید، برای یک انکولوژیست وضعیت بسیار دشواری بود.

این واکسنِ ایجادکننده خشم عمومی که پس از انتشار یک خبر، هزاران بیمار مبتلا به سرطان ریه و نزدیکان بیماران را به دنبال خود کشاند، چیست؟..

در سراسر جهان، پژوهش‌ها درباره سرطان و گزینه‌های درمانی با سرعت ادامه دارد. برخلاف باور رایج در جامعه که «درمان سرطان در واقع پیدا شده است، اما شرکت‌های بزرگ دارویی برای اینکه بتوانند داروهای نامرغوب موجود خود را بفروشند، این راه‌حل را اعلام نمی‌کنند»، هزاران کارآزمایی بالینی با هدف یافتن درمان برای انواع متعدد سرطان به‌طور فعال در حال انجام است. پژوهش‌های مربوط به واکسن که در اواخر قرن گذشته ناامیدکننده بودند، پس از کسب موفقیت در چند نوع سرطان، به‌ویژه سرطان پروستات، دوباره رونق گرفته‌اند. پس از سال 2000، پژوهش درباره واکسن‌هایی علیه برخی ساختارهای موجود در سلول‌های سرطانی که ممکن است آنتی‌ژنیک باشند، سرعت گرفت. پژوهشی که دکتر ماسیاس و همکارانش در کوبا انجام داده‌اند و نتایج اولیه آن را در کنگره 2012 ESMO (انجمن اروپایی انکولوژی پزشکی) ارائه کرده‌اند، یکی از این پژوهش‌هاست. نتایج اولیه پژوهشی که واقعاً در سال 2012 شنیدیم، برای سرطان ریه پیشرفته (متاستاز داده) امیدبخش است.

در این پژوهش، 177 بیمار مبتلا به سرطان ریه سلول غیرکوچک که دچار متاستاز شده یا به‌صورت موضعی تا حد غیرقابل جراحی پیشرفت کرده بودند، 135 نفر به‌طور تصادفی به دو گروه تقسیم شدند و به یک گروه واکسنی به نام Racotumomab داده شد، در حالی که برای گروه دیگر دارونما (تزریق خالی که حاوی واکسن نیست اما بیمار تصور می‌کند واکسن است) تجویز شد. شرط ورود بیماران به این پژوهش این بود که پیش از آن حتماً یک درمان سرطان (پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی) دریافت کرده باشند و فقط از میان بیمارانی انتخاب شدند که حتماً از این درمان‌ها سود برده بودند. این بیماران به‌عنوان بیمارانی تعیین شدند که پس از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی قبلی، بیماری‌شان کاملاً از بین رفته، تا حدی پسرفت کرده یا به وضعیت پایدار رسیده بود؛ یعنی رشد بیماری متوقف شده بود. بنابراین، بیمارانی که پیش‌تر از درمان سرطان انجام‌شده سودی نبرده بودند، در این پژوهش وارد نشدند.

با مقایسه بیماران دریافت‌کننده واکسن و بیماران دریافت‌کننده دارونما، چه نتایجی به دست آمد؟..

بیمارانی که واکسن دریافت کردند، به‌طور متوسط 18 ماه زندگی کردند، در حالی که بیمارانی که واکسن دریافت نکرده و دارونما به آنها داده شده بود، به‌طور متوسط 11 ماه زندگی کردند. در این پژوهش، تفاوت بقای تقریباً 7 ماهه میان گروه‌های درمانی مشاهده شد که برای چنین بیماری دشواری از نظر مدیریت، نتیجه‌ای بسیار معنادار تلقی شد. این نتایج اولیه در کنگره ESMO 2012 که پژوهش در آن ارائه شد نیز دانشمندان را شگفت‌زده کرد و انتظاری ایجاد نمود.

با این حال، انتظار می‌رفت مقاله‌ای که جزئیات پژوهشی را که نتایج اولیه آن در سال پیش منتشر شده بود و می‌توانست جامعه علمی را متقاعد کند، منتشر شود؛ اما این پژوهش در هیچ مجله پزشکی، چه پذیرفته‌شده و چه پذیرفته‌نشده، منتشر نشده است.

دقیقاً چه اتفاقی برای این بیماران افتاد؟ آیا جزئیات پژوهش با استانداردهای علمی مطابقت داشت؟ بیمارانی که دارونما دریافت کردند، پس از آن چه درمان‌هایی گرفتند؟ انتخاب بیماران چگونه انجام شد؟ زیرگونه‌های تومور چه بودند؟ این بیماران پس از واکسن چه درمان‌هایی دریافت کردند؟ آیا این درمان واقعاً از نظر علمی برتری دارد؟ متأسفانه به چنین پرسش‌های بسیار ارزشمندی پاسخی داده نشده است.

در نتیجه، در حال حاضر نمی‌توان این روش را برای هر بیمار سرطانی که با این اطلاعات ناقص به ما مراجعه می‌کند، به‌عنوان درمانی شفابخش معرفی کرد. علاوه بر این، بازتاب این خبر در رسانه‌ها باعث شده است واکسنی که ادعا می‌شود تولید شده، از سوی بیماران به‌عنوان روشی برای از بین بردن سرطان ریه برداشت شود؛ در حالی که این کاملاً نادرست است. توصیه من به بیمارانمان این است که به پزشکان خود اعتماد کنند و در حال حاضر به دنبال واکسن برای سرطان ریه نباشند. در کشور ما، جامعه انکولوژی پیشرفت سریعی داشته و اکنون تقریباً در سراسر کشور می‌توان به انکولوژیست‌های قابل اعتماد دسترسی پیدا کرد. در حال حاضر در کشور ما، تقریباً به همه داروهایی که در سرطان ریه آنها را داروهای هوشمند هدفمند می‌نامیم و نیز شیمی‌درمانی‌ها می‌توان دسترسی داشت. با این حال، نباید فراموش کنیم که امروزه در سرطان ریه پیشرفته، هنوز راه یا روش درمانی شفابخش وجود ندارد. مهم‌ترین هدف ما در این گروه از بیماران، افزایش کیفیت زندگی بیمار و کمک به طول عمر او بدون آسیب زدن تا حد امکان به این کیفیت زندگی است. هر راهی که خارج از این هدف دنبال کنیم، علاوه بر اینکه ممکن است به قیمت جانمان تمام شود، می‌تواند موجب از دست دادن پولمان نیز بشود.