میراث پزشکی بیزانس: اوریباسیوس، نگهبان متون گمشده

در تاریخ پزشکی معمولاً تصور می‌شود میان جالینوس (سده 2 میلادی) و قرون وسطی دوره‌ای از «رکود» بوده است. اما در سده 4 میلادی، در سال‌های دردناک گرایش امپراتوری روم به مسیحیت، بزرگ‌ترین «نگهبان» پزشکی وارد صحنه شد: اوریباسیوسِ پرگامون (320-403 میلادی).

او صرفاً پزشک نبود؛ نزدیک‌ترین دوست و پزشک شخصی آخرین امپراتور بت‌پرست روم، «یولیان مرتد»، بود. به فرمان یولیان، تمام دانش پزشکی جهان باستان، به‌ویژه آثار جالینوس و جراح گمشده لئونیدس، را در دانشنامه‌ای عظیم شامل 70 کتاب، با عنوان Collectiones Medicae گردآوری کرد.

«به شاه بگو تالار باشکوه فرو ریخته است. فوبوس دیگر نه خانه‌ای دارد، نه درخت غارِ پیشگویی و نه چشمه سخنگو. آب سخنگو خشکیده است.» — واپسین پیشگویی که اوریباسیوس از پیشگوی دلفی آورد (362 میلادی)

این پیشگویی خبر از پایان جهان باستان می‌داد. وظیفه اوریباسیوس آن بود که این «آب در حال خشکیدن»، یعنی دانش پزشکی رو به فراموشی، را در حوض‌ها گرد آورد و به آینده برساند. بدون او، امروز از جراحی رادیکال سرطان پستان لئونیدس خبر نداشتیم.

از طبیعت تا آسیب‌شناسی: استعاره‌های انجیر و گردو

در جهانی بدون ابزارهای تشخیصی مانند رادیولوژی و بیوپسی، اوریباسیوس و هم‌دوره‌هایش برای توصیف تومورها از بهترین ابزار در دسترس استفاده کردند: مشاهده طبیعت. برای بیان سفتی و ساختار بافت سرطانی، استعاره‌های گیاه‌شناختی ساختند.

درمان: رژیم غذایی پیش از تیغ

اوریباسیوس سرطان را «عدم تعادل اخلاط» در سراسر بدن می‌دانست و پیش از جراحی، پاک‌سازی بدن را توصیه می‌کرد. نخستین گام، دفع «سودا» یا صفرای سیاه اضافی از بدن بود.

• ممنوع‌ها: عدس، کلم، پنیر کهنه و گوشت‌های شور؛ تصور می‌شد این‌ها صفرای سیاه تولید می‌کنند.
• توصیه‌شده‌ها: انجیر (که با اثر ملین پاک‌سازی می‌کند) و شیر.
• داروها: گیاه خربق؛ ماده‌ای بسیار قوی برای ایجاد استفراغ و اسهال. هدف آن بود که با تکان دادن بیمار تا آستانه مرگ، «اخلاط بد» دفع شوند.