Bizans'ın Tıbbi Mirası: Oribasius ve Kayıp Metinlerin Koruyucusu
24. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Tıp tarihinde Galen (MS 2. yy) ile Orta Çağ arasında genellikle bir "duraklama" olduğu sanılır. Oysa MS 4. yüzyılda, Roma İmparatorluğu'nun Hristiyanlığa geçtiği o sancılı dönüşüm yıllarında, tıbbın en büyük "koruyucusu" sahneye çıkmıştır: Pergamonlu Oribasius (MS 320-403).
O sadece bir hekim değildi; Roma'nın son pagan imparatoru "Mürted Julian"ın en yakın dostu ve kişisel doktoruydu. Julian'ın emriyle antik dünyanın tüm tıbbi birikimini (özellikle Galen ve kayıp cerrah Leonides'in eserlerini) 70 kitaplık devasa bir ansiklopedide, Collectiones Medicae'de topladı.
“Krala söyle, görkemli salon yere düştü. Phoebus'un artık ne evi var, ne kehanet defnesi, ne de konuşan pınarı. Konuşan su kurudu.” — Oribasius'un Delfi Kahini'nden getirdiği son kehanet (MS 362)
Bu kehanet, antik dünyanın sonunu müjdeliyordu. Oribasius'un görevi, bu "kuruyan suyu", yani kaybolmakta olan tıbbi bilgiyi havuzlarda toplayıp geleceğe taşımaktı. Eğer o olmasaydı, bugün Leonides'in radikal meme kanseri cerrahisinden haberimiz olmayacaktı.
Doğadan Patolojiye: İncir ve ceviz metaforları
Tanısal araçların (radyoloji, biyopsi) olmadığı bir dünyada, Oribasius ve çağdaşları tümörleri tanımlamak için ellerinin altındaki en iyi aracı kullandılar: Doğa Gözlemi. Kanserli dokuların sertliğini ve yapısını anlatmak için botanik metaforlar geliştirdiler.
Tedavi: Bıçaktan önce diyet
Oribasius, kanseri sistemik bir "Hümoral Dengesizlik" olarak gördüğü için, cerrahiye başvurmadan önce vücudu temizlemeyi (purgasyon) öneriyordu. Tedavinin ilk adımı, vücuttaki fazla "Melankoliyi" (Kara Safra) atmaktı.
- Yasaklılar: Mercimek, lahana, eski peynir ve tuzlu etler. (Bunların kara safra ürettiğine inanılırdı.)
- Önerilenler: İncir (laksatif etkisiyle temizler) ve süt.
- İlaçlar: Hellebore (Çöpleme) bitkisi. Çok güçlü bir kusturucu ve ishal yapıcıdır. Hastayı ölümün kıyısına getirecek kadar sarsarak "kötü hümorları" atması hedeflenirdi.
Yararlanılan Kaynaklar
- Grant M. "Oribasius and Medical Science." Roman History.
- Karamanou M, et al. "Oncology in the Byzantine Era." JBUON.
- "Oribasius." Wikipedia.
- Hajdu SI. "A Note from History: Landmarks in History of Cancer." Cancer.
Bilginin Koruyucusu Olmak
Oribasius belki Galen kadar yeni teoriler üretmedi veya Leonides kadar cesur ameliyatlar yapmadı. Ancak onun yaptığı şey belki de daha önemliydi: Bilgiyi Korumak.
Bugün antik onkoloji tarihi hakkında bildiklerimizin çoğunu, Oribasius'un o titiz derlemelerine borçluyuz. O, "bilimin sürekliliğini" sağlayan bir köprü oldu. Antik dünyanın yıkıntıları arasından, kanser cerrahisinin ve patolojisinin ilk notlarını çekip aldı ve Bizans üzerinden İslam tıbbına, oradan da modern Avrupa'ya ulaşmasını sağladı.
Bugün de bilim, "veri üretmek" kadar "veriyi doğru arşivlemek ve sentezlemekle" ilerliyor. Oribasius, tarihin ilk büyük "Veri Madencisi" (Data Miner) ve medikal editörüydü.