Köpek, Zehir ve Neşter: Bernard Peyrilhe'nin Çılgın Deneyi ve Deneysel Onkolojinin Doğuşu
62. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Kanseri laboratuvara sokan ilk hekim: Felsefi tartışmalardan kanıt temelli tıbba geçişin sarsıcı hikayesi.
Kanser tarihi boyunca hekimler "Yengeç"in ne olduğunu hep uzaktan izleyerek veya felsefi teoriler üreterek anlamaya çalıştılar. Percivall Pott (61. Gün) dış karsinojenleri bulmuştu ancak kanserin "içerideki" doğası hala bir kara kutuydu. Bernard Peyrilhe, tıp tarihinde spekülasyonları bir kenara bırakıp, kanseri bir hayvan üzerinde test etmeye cesaret eden ilk bilim insanıdır. Bugün onkolojide kullandığımız hayvan modelleri, tümör nakilleri ve hücresel deneylerin rasyonel atası, Peyrilhe'nin o gürültülü ve trajik "köpek deneyi"dir. Bu analiz, isabetli onkolojinin en temel şartı olan "kanıt oluşturma" refleksinin nasıl doğduğunu incelemektedir.
18. yüzyıl hekimlerinin zihnini büyük bir soru kemiriyordu: Kanserin o vahşi ve çürütücü doğası, bedende dolaşan bağımsız bir zehir miydi? Başka bir canlıya aktarılabilir miydi? Fransız cerrah Bernard Peyrilhe (1735-1804), bu sorulara felsefeyle değil, neşterle yanıt vermeye karar verdi.
Lyon Akademisi'nin büyük sorusu (1773)
1773 yılında Lyon Akademisi bir yarışma düzenledi: "Kanser nedir ve nasıl tedavi edilir?" Peyrilhe, ödül kazanan meşhur tezinde kanserin bir "yaşayan zehir" (virüs) olduğunu iddia etti.
Kanserin farklı formlarının (meme, cilt, iç organ) aslında tek bir hastalığın farklı yüzleri olduğunu savunan muazzam bir manifestoydu.
Kanseri sıvı halde bulunan, aktif ve hastalık yapıcı bir zehir olarak tanımladı. Bu, kanserin bir patojen gibi davrandığını öne süren ilk iddiaydı.
Tıp tarihinin ilk onkoloji deneyi
Peyrilhe, kanserin "zehirli bir sıvı" olduğu teorisini kanıtlamak için tıp tarihinin ilk planlı in vivo hayvan deneyini tasarladı.
Kanseri Enjekte Etmek
Peyrilhe, bir meme kanseri hastasının ülserleşmiş tümöründen o kötü kokulu sıvıyı (ichor) şırıngaya çekti ve sağlıklı bir köpeğin deri altına enjekte etti. Amacı, kanserin köpekte de gelişip gelişmeyeceğini izlemekti. Sonuç ise tam bir trajediydi: İnsan kanserinden gelen bakteriler köpeği ağır bir enfeksiyona soktu. Köpeğin durdurulamayan ulumalarına dayanamayan Peyrilhe'nin hizmetçisi, deneyin sonucunu beklemeden köpeği suda boğarak öldürdü.
Başarısız bir deneyin muazzam mirası
Deney insan kanserini köpeğe aktaramadı; çünkü türler arası immünolojik reddi o dönemde kimse bilmiyordu. Ancak Bernard Peyrilhe, spekülasyonlarla yürüyen araştırmaları "Deneysel Onkoloji" düzeyine çekerek bilim insanlarına bir rota çizdi: **"Kanseri anlamak istiyorsanız onu canlı modellerde test etmelisiniz."**
Ayrıca Peyrilhe, cerrahide de büyük bir vizyonerdi. Kanserin lenf yoluyla yayıldığını fark ettiği için meme kanseri ameliyatlarında sadece tümörü değil, pektoral kası ve koltuk altı lenf bezlerini de kapsayan **Radikal Mastektomi** felsefesini William Halsted'den 100 yıl önce formüle etmişti.
Yarın (63. Gün): İngiltere saraylarındaki tütün (enfiye) çılgınlığına ve tütünün burun kanserine yol açtığını 200 yıl önceden haykıran yalnız dâhi John Hill'e kulak vereceğiz!
Bilim, cesaretle başlar
Bernard Peyrilhe’nin o sarsıcı köpek deneyi, bize bilimsel isabetin bazen hatalı varsayımlardan (kanser bir virüstür sanrısı) bile nasıl büyük doğrular (deney metodolojisi) çıkarabileceğini gösteriyor. Onkolojide isabetli rehberlik; sadece bildiğini uygulamak değil, bilinmeyeni sistematik bir şekilde sorgulama cesaretidir.
Biyolojik restorasyon felsefesi; bir dokunun neden isyan ettiğini (kanseri) anlamak için o isyanı laboratuvar ortamında modelleyebilmeyi gerektirir. Peyrilhe'nin 1773'teki o ilk iğne vuruşu, bugün bizim kanser aşılarını ve kişiselleştirilmiş tedavileri test ettiğimiz o devasa preklinik evrenin ilk kıvılcımıdır. Şifa, doğayı taklit etmekten değil, doğanın dilini deneyle çözmekten geçer.
Bilimsel Referanslar ve İleri Okuma
- 1. Peyrilhe B. Dissertatio academica de cancro (Kanser Üzerine Akademik Tez). 1775. (Orijinal Latince ve Antwerp Basımı).
- 2. Hajdu SI. "Landmarks in History of Cancer, Part 2: Bernard Peyrilhe." Cancer, 2011;117(12):2811-2820.
- 3. Bland KI. "The history of breast cancer and the evolution of mastectomy." Am J Surg, 1981.
- 4. Faguet GB. A Brief History of Cancer: Age-Old Milestones. International Journal of Cancer, 2015.
