İt, zəhər və neştər: Bernard Peyrilhe-nin çılğın təcrübəsi və eksperimental onkologiyanın doğuşu
Bu məqalədə
62. gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Xərçəngi laboratoriyaya gətirən ilk həkim: Fəlsəfi müzakirələrdən sübuta əsaslanan təbabətə keçidin sarsıdıcı hekayəsi.
Xərçəng tarixi boyunca həkimlər “Yengəc”in nə olduğunu həmişə uzaqdan müşahidə etməklə və ya fəlsəfi nəzəriyyələr irəli sürməklə anlamağa çalışıblar. Percivall Pott (61. gün) xarici kanserogenləri tapmışdı, lakin xərçəngin “daxili” təbiəti hələ də qara qutu idi. Bernard Peyrilhe tibb tarixində fərziyyələri bir kənara qoyub xərçəngi heyvan üzərində sınamağa cəsarət edən ilk alimdir. Bu gün onkologiyada istifadə etdiyimiz heyvan modelləri, şiş transplantasiyaları və hüceyrə təcrübələrinin rasional sələfi Peyrilhe-nin həmin səs-küylü və faciəli “it təcrübəsi”dir. Bu təhlil dəqiq onkologiyanın ən əsas şərti olan “sübut yaratmaq” refleksinin necə doğulduğunu araşdırır.
18. əsr həkimlərinin zehnini böyük bir sual məşğul edirdi: Xərçəngin o vəhşi və çürüdücü təbiəti bədəndə dövr edən müstəqil zəhər idimi? Başqa bir canlıya ötürülə bilərdimi? Fransız cərrah Bernard Peyrilhe (1735-1804) bu suallara fəlsəfə ilə deyil, neştərlə cavab vermək qərarına gəldi.
Lion Akademiyasının böyük sualı (1773)
1773-cü ildə Lion Akademiyası müsabiqə təşkil etdi: “Xərçəng nədir və necə müalicə olunur?” Peyrilhe mükafat qazanan məşhur dissertasiyasında xərçəngin “canlı zəhər” (virus) olduğunu iddia etdi.
Bu, xərçəngin müxtəlif formalarının (süd vəzi, dəri, daxili orqanlar) əslində eyni xəstəliyin müxtəlif üzləri olduğunu müdafiə edən möhtəşəm manifest idi.
O, xərçəngi maye halında olan, aktiv və xəstəlik törədən zəhər kimi təsvir etdi. Bu, xərçəngin patogen kimi davrandığını irəli sürən ilk iddia idi.
Tibb tarixinin ilk onkologiya təcrübəsi
Peyrilhe xərçəngin “zəhərli maye” olduğu nəzəriyyəsini sübut etmək üçün tibb tarixinin ilk planlı in vivo heyvan təcrübəsini hazırladı.
Xərçəngi inyeksiya etmək
Peyrilhe süd vəzi xərçəngi olan xəstənin xoralaşmış şişindən gələn pisqoxulu mayeni (ichor) şprisə çəkib sağlam itin dərisinin altına yeritdi. Məqsədi itdə də xərçəngin inkişaf edib-etməyəcəyini müşahidə etmək idi. Nəticə isə tam faciə oldu: İnsan xərçəngindən gələn bakteriyalar itdə ağır infeksiya yaratdı. İtin dayanmayan ulartısına dözə bilməyən Peyrilhe-nin xidmətçisi təcrübənin nəticəsini gözləmədən iti suda boğaraq öldürdü.
Uğursuz təcrübənin möhtəşəm irsi
Təcrübə insan xərçəngini itə ötürə bilmədi; çünki o dövrdə növlərarası immunoloji rəddi heç kim bilmirdi. Lakin Bernard Peyrilhe fərziyyələrlə aparılan araşdırmaları “Eksperimental onkologiya” səviyyəsinə qaldıraraq alimlərə yol göstərdi: **“Xərçəngi anlamaq istəyirsinizsə, onu canlı modellərdə sınamalısınız.”**
Peyrilhe həm də cərrahiyyədə böyük uzaqgörən idi. Xərçəngin limfa yolu ilə yayıldığını anladığı üçün süd vəzi xərçəngi əməliyyatlarında yalnız şişi deyil, döş əzələsini və qoltuqaltı limfa düyünlərini də əhatə edən **Radikal mastektomiya** fəlsəfəsini William Halsted-dən 100 il əvvəl formalaşdırmışdı.
Sabah (63. gün): İngiltərə saraylarındakı tütün (burunotu) çılğınlığına və tütünün burun xərçənginə səbəb olduğunu 200 il əvvəl ucadan söyləyən tənha dahi John Hill-ə qulaq asacağıq!
Elm cəsarətlə başlayır
Bernard Peyrilhe-nin həmin sarsıdıcı it təcrübəsi bizə elmi dəqiqliyin bəzən səhv fərziyyələrdən (xərçəngin virus olduğu yanılması) belə böyük həqiqətlər (təcrübə metodologiyası) çıxara bildiyini göstərir. Onkologiyada dəqiq istiqamətləndirmə yalnız bildiyini tətbiq etmək deyil, naməlumu sistemli şəkildə sorğulamaq cəsarətidir.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi toxumanın niyə üsyan etdiyini (xərçəngi) anlamaq üçün həmin üsyanı laboratoriya şəraitində modelləşdirə bilməyi tələb edir. Peyrilhe-nin 1773-cü ildəki o ilk iynə vurması bu gün xərçəng vaksinlərini və fərdiləşdirilmiş müalicələri sınaqdan keçirdiyimiz nəhəng preklinik aləmin ilk qığılcımıdır. Şəfa təbiəti təqlid etməkdən deyil, təbiətin dilini təcrübə ilə açmaqdan keçir.
Elmi istinadlar və əlavə oxu
- 1. Peyrilhe B. Dissertatio academica de cancro (Xərçəng haqqında akademik dissertasiya). 1775. (Latınca orijinal və Antverpen nəşri).
- 2. Hajdu SI. "Landmarks in History of Cancer, Part 2: Bernard Peyrilhe." Cancer, 2011;117(12):2811-2820.
- 3. Bland KI. "The history of breast cancer and the evolution of mastectomy." Am J Surg, 1981.
- 4. Faguet GB. A Brief History of Cancer: Age-Old Milestones. International Journal of Cancer, 2015.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.