روغن کریل چیست؟ تفاوت‌های آن با روغن ماهی و اثرات آن بر سلامت چیست؟

روغن کریل، در سال‌های اخیر به‌عنوان منبع جایگزین امگا-3 برای روغن ماهی معمولی محبوب شده است. این روغن از کریل‌ها، سخت‌پوستان کوچک شبیه میگو، به دست می‌آید و با فواید فراوانی از حفظ سلامت قلب و عروق تا کاهش درد مفاصل، حمایت از عملکرد مغز تا ایجاد اثرات آنتی‌اکسیدانی بازاریابی می‌شود. اما پژوهش‌های علمی درباره روغن کریل چه می‌گویند؟ در این مقاله پاسخ پرسش‌هایی مانند روغن کریل چیست، چگونه تولید می‌شود، با روغن ماهی چه تفاوتی دارد، آیا اثرات آن بر سلامت از نظر علمی اثبات شده‌اند، شیوه مصرف آن چیست، عوارض آن کدام‌اند و چه کسانی باید از آن پرهیز کنند را خواهید یافت.

روغن کریل چیست؟ منبع و تولید آن

کریل جنوبگان (Euphausia superba). روغن کریل منبعی از اسیدهای چرب امگا-3 است که از این سخت‌پوستان کوچک ساکن آب‌های سرد اقیانوس‌ها به دست می‌آید.

کریل، نوعی سخت‌پوست کوچک شبیه میگو با رنگ مایل به قرمز و اندازه 1–6 cm است که در آب‌های سرد اقیانوسی پیرامون قطب شمال و جنوبگان زندگی می‌کند. واژه «کریل» در زبان نروژی به معنای «خوراک نهنگ» است؛ در واقع برخی جانوران بزرگ دریایی و ماهی‌ها، به‌ویژه نهنگ‌ها، از دسته‌های کریل تغذیه می‌کنند. کریل جنوبگان (Euphausia superba)، یکی از جمعیت‌های جانداران با بیشترین زیست‌توده در اقیانوس‌های جهان را تشکیل می‌دهد و وزن مجموع آن به صدها میلیون تن می‌رسد.

روغن کریل، روغنی است که عمدتاً از کریل‌های جنوبگان تهیه می‌شود. کریل‌ها پس از صید با تورهای بزرگ به روش‌های ماهیگیری پایدار، فرآوری می‌شوند و روغن آن‌ها استخراج می‌شود. روغن خام حاصل، مراحل خالص‌سازی و تغلیظ را طی می‌کند. رنگ قرمز مشخص روغن کریل از رنگدانه‌ای به نام آستاگزانتین در ترکیب آن می‌آید. روغن کریل تجاری معمولاً به شکل کپسول ژلاتینی نرم به‌عنوان مکمل عرضه می‌شود. این روغن به‌ویژه به دلیل غنی بودن از اسیدهای چرب امگا-3 شناخته می‌شود و برای «کسانی که بو یا طعم ماهی را دوست ندارند» به‌عنوان منبع جایگزین امگا-3 بازاریابی می‌شود.

ترکیب و ارزش غذایی روغن کریل چیست؟

پروفایل تغذیه‌ای روغن کریل ویژگی‌هایی دارد که آن را از دیگر منابع امگا-3 متمایز می‌کند. اجزای اصلی آن اسیدهای چرب چندغیراشباع (PUFA) هستند و به‌ویژه از خانواده امگا-3، از EPA (ایکوزاپنتانوئیک اسید) و DHA (دوکوزاهگزانوئیک اسید) غنی است. همچنین روغن کریل حاوی آنتی‌اکسیدانی قوی به نام آستاگزانتین و فسفاتیدیل‌کولین (فسفولیپیدی حاوی کولین) است. در ادامه ترکیب متوسط اسیدهای چرب و لیپیدها در 100 گرم روغن کریل آمده است:

جدول بالا نشان می‌دهد روغن کریل تا چه اندازه منبع غنی امگا-3 است. در 100 گرم روغن کریل حدود 25 گرم امگا-3 به شکل اسید چرب وجود دارد که بخش عمده آن EPA و DHA است. این نسبت مشابه میزان امگا-3 روغن ماهی است. همچنین وجود حدود ~%43 چربی به شکل فسفولیپید در روغن کریل قابل توجه است. اسیدهای چرب امگا-3 در آن به صورت ذخیره‌شده در شکل فسفولیپیدهستند که ویژگی اختصاصی روغن کریل است؛ زیرا امگا-3 در روغن ماهی بیشتر به شکل تری‌گلیسرید وجود دارد. ساختار فسفولیپیدی ممکن است عبور امگا-3 روغن کریل از دیواره روده را آسان‌تر کند و جذب را افزایش دهد؛ این موضوع به‌عنوان مزیت فراهمی زیستی مطرح می‌شود.

افزون بر این، روغن کریل به دلیل داشتن رنگدانه آستاگزانتین قرمزرنگ است. آستاگزانتین کاروتنوئیدی قوی است که هم ویژگی آنتی‌اکسیدانی و هم ویژگی ضدالتهابی دارد. این ماده از اسیدهای چرب حساس امگا-3 در روغن کریل در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت می‌کند و ممکن است در بدن نیز اثرات مفیدی نشان دهد. برای نمونه گزارش شده است که آستاگزانتین اکسیداسیون چربی‌های چندغیراشباع غشاهای سلولی را مهار می‌کند، اثرات زیان‌آور پرتو UV بر پوست را کاهش می‌دهد، پاسخ‌های التهابی بیش‌ازحد را سرکوب می‌کند و ممکن است در برابر بیماری‌های مزمن گوناگون نقش محافظتی داشته باشد. جزء دیگری که روغن کریل را از مکمل‌های روغن ماهی متمایز می‌کند، کولیناست. روغن کریل به کمک ساختار فسفاتیدیل‌کولین خود، کولین را به بدن می‌رساند؛ کولین ماده مغذی‌ای است که در انتقال عصبی (استیل‌کولین)، ساختار غشای سلول و سوخت‌وساز هموسیستئین نقش مهمی دارد و بسته به شرایط می‌تواند «ضروری» باشد. بنابراین روغن کریل، جدا از امگا-3، به‌عنوان مکمل غذاییِ منبع آنتی‌اکسیدان و کولین نیز ارزش می‌یابد.

تفاوت‌ها و مزایای روغن کریل در مقایسه با روغن ماهی چیست؟

روغن کریل اغلب با روغن ماهی مقایسه می‌شود، زیرا هر دو اسیدهای چرب امگا-3 (EPA/DHA) فراهم می‌کنند. اما از نظر منابع و ویژگی‌های شیمیایی تفاوت‌های مهمی دارند. جدول زیر تفاوت‌های اصلی روغن کریل و روغن ماهی را خلاصه می‌کند:

همان‌طور که از تفاوت‌های بالا پیداست، روغن کریل به‌ویژه از نظر ساختاری از روغن ماهی متمایز می‌شود. چون امگا-3 روغن کریل به شکل فسفولیپید است، تصور می‌شود جذب آن در بدن کارآمدتر باشد. در واقع برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که هنگام دریافت مقدار برابر EPA و DHA، امگا-3 روغن کریل می‌تواند فراهمی زیستی بالاتری نسبت به روغن ماهی داشته باشد (طبق برخی یافته‌ها حدود ~1.5 برابر بیشتر). برای مثال، در پژوهشی روی 117 فرد سالم به مدت 7 هفته، سطح EPA/DHA پلاسما در گروه دریافت‌کننده روغن کریل، با وجود دریافت دوز کمتر امگا-3، به اندازه گروه دریافت‌کننده روغن ماهی افزایش یافت و گزارش شد که روغن کریل ممکن است فراهمی زیستی %59 بیشتری داشته باشد. بااین‌حال همه پژوهش‌ها سازگار نیستند؛ برخی تحقیقات تفاوت آشکاری در جذب امگا-3 بین روغن کریل و روغن ماهی نیافته‌اند. بنابراین این موضوع که آیا روغن کریل با دوز کمتر اثر مشابهی دارد، هنوز از نظر علمی روشن نشده است.

مزیت دیگر روغن کریل این است که به کمک آستاگزانتین موجود در آن، مقاومت بیشتری در برابر اکسیداسیون دارد. روغن‌های ماهی چون آنتی‌اکسیدان ندارند، بیشتر مستعد اکسید شدن و فساد (تند شدن) با گذشت زمان هستند؛ در حالی که آستاگزانتین به‌طور طبیعی از روغن کریل محافظت می‌کند. این موضوع به پایداری بیشتر مکمل روغن کریل در قفسه و نیز ایجاد اثر آنتی‌اکسیدانی در بدن کمک می‌کند. همچنین با روغن کریل مقداری کولین نیز وارد بدن می‌شود که در روغن ماهی وجود ندارد؛ کولین ماده مغذی مهمی برای سلامت کبد، عملکرد مغز و یکپارچگی غشای سلول است.

از نظر طعم و مصرف نیز برای روغن کریل مزیتی عملی مطرح می‌شود: مصرف‌کنندگان گزارش می‌کنند که کپسول‌های روغن کریل موجب رفلاکس ماهی (آروغ با بوی ماهی) نمی‌شوند و طعم خنثی‌تری دارند. آن طعم و بوی شدید ماهی که برخی مصرف‌کنندگان روغن ماهی حس می‌کنند، در روغن کریل کمتر احساس می‌شود. این موضوع مصرف را آسان‌تر می‌کند.

از جنبه محیطی و اقتصادی نیز میان روغن کریل و روغن ماهی تفاوت‌هایی وجود دارد. چون کریل جانداری پلانکتونی در پایین‌ترین سطوح زنجیره غذایی است، انباشت فلزات سنگین (مانند جیوه) و مواد سمی در آن نسبت به ماهی‌ها بسیار کمتر است. این موضوع از نظر نظری می‌تواند روغن کریل را به منبع «خالص‌تر» امگا-3 تبدیل کند. در واقع گرچه فلزات سنگین مانند جیوه معمولاً از روغن ماهی زدوده می‌شوند، این خطر در روغن کریل از ابتدا کمتر است. اما از سوی دیگر تحلیلی در سال 2014 توجه داد که در برخی محصولات روغن کریل بازار ممکن است مقدار متوسطی آلاینده آلی پایدار (سم صنعتی) وجود داشته باشد. بنابراین استانداردهای کیفیت هر دو روغن مهم‌اند.

از نظر اقتصادی، چون تولید روغن کریل دشوارتر و محدودتر است، نسبت به روغن ماهی گران‌تراست. برای مثال در بازارهای آنلاین، کپسول‌های روغن کریل معمولاً با قیمت بالاتری از کپسول روغن ماهی با دوز معادل فروخته می‌شوند. همچنین صید کریل جنوبگان به سهمیه‌های بین‌المللی محدود است؛ هم به علت تعادل اکوسیستم و هم محدودیت عرضه، تولید روغن کریل از مقیاس مشخصی فراتر نمی‌رود. روغن ماهی چون از محصولات جانبی ماهی‌هایی مانند تن، خال‌مخالی و آنچوی نیز تهیه می‌شود و تولید گسترده‌ای دارد، مکملی در دسترس‌تر و ارزان‌تر است.

در نهایت از نظر حجم پژوهش‌های علمی، روغن ماهی موضوع مطالعات بسیار بیشتری بوده، در حالی که انتشارات درباره روغن کریل محدود است. در متون علمی، ده‌ها هزار پژوهش درباره روغن ماهی وجود دارد، اما تعداد انتشارات درباره روغن کریل بخش بسیار کوچکی از آن است. این موضوع نشان می‌دهد برای درک کامل فواید و خطرات احتمالی روغن کریل، پژوهش‌های بیشتری لازم است.

فواید و اثرات روغن کریل بر سلامت چیست؟

تصور می‌شود اثرات روغن کریل بر سلامت عمدتاً به دلیل امگا-3 (EPA/DHA) و آستاگزانتین موجود در آن باشد. طبق ادعاهای بازاریابی، روغن کریل می‌تواند فواید گسترده‌ای مانند حفظ سلامت قلب و عروق, کاهش کلسترول, کاهش التهاب مفاصل (آرتریت), حمایت از سلامت مغز و روان, بهبود علائم دوره قاعدگی (PMS) و حتی پیشگیری از سرطان داشته باشد. اما آیا پژوهش‌های علمی از این ادعاها پشتیبانی می‌کنند؟ یافته‌های علمی درباره فواید احتمالی روغن کریل در ادامه آمده‌اند:

آیا روغن کریل از سلامت قلب حمایت می‌کند؟ آیا کلسترول را کاهش می‌دهد؟

اسیدهای چرب امگا-3 عموماً به اثرات مثبت بر سلامت قلب و عروق شناخته می‌شوند. درباره روغن کریل نیز در این زمینه پژوهش‌هایی انجام شده است. به‌ویژه اثرات آن بر چربی‌های خون (پروفایل لیپیدی) بررسی شده‌اند. یک فراتحلیل در سال 2017، اثر مکمل روغن کریل بر چربی‌های خون را در 7 کارآزمایی بالینی (در مجموع 662 شرکت‌کننده) تحلیل کرد. بر اساس نتایج این فراتحلیل، مصرف روغن کریل در سطح LDL («کلسترول بد») و تری‌گلیسرید در مقایسه با دارونما موجب کاهش معنادار شد. گرچه کاهش کلسترول کل نیز مشاهده شد، این تغییر از نظر آماری معنادار نبود. یعنی به نظر می‌رسد روغن کریل به‌ویژه در کاهش کلسترول بد و تری‌گلیسریدها فایده بالقوه‌ای داشته باشد.

با آنکه این یافته‌ها امیدوارکننده‌اند، باید به نکته مهمی توجه کرد: این پژوهش‌ها معمولاً تغییرات کوتاه‌مدت نشانگرهای زیستی را اندازه می‌گیرند (سطح کلسترول، تری‌گلیسرید و غیره). در حالی که آنچه واقعاً مهم است، اثر بر پیامدهای بالینی مانند حمله قلبی و سکته مغزی است. هنوز شواهد کافی درباره اینکه روغن کریل مستقیماً از رویدادهای قلبی‌عروقی پیشگیری می‌کند یا نه، وجود ندارد. انجمن قلب آمریکا (AHA) نیز می‌گوید پژوهش‌های مکمل امگا-3 نتایج متناقضی داشته‌اند، فایده امگا-3 در پیشگیری از بیماری‌های قلبی روشن نیست، اما مصرف دوزهای معقول آن معمولاً ایمن است. بنابراین حتی اگر روغن کریل کلسترول را کاهش دهد، اینکه این اثر به کاهش ملموس خطر حمله قلبی تبدیل خواهد شد یا نه نامعلوم است. بااین‌حال در افراد دارای تری‌گلیسرید بالا یا کمبود امگا-3، مکمل روغن کریل زیر نظر پزشک می‌تواند ابزاری برای حمایت از سلامت قلب باشد.

همچنین برخی پژوهش‌ها مکمل روغن کریل و روغن ماهی را مستقیماً مقایسه کرده‌اند. در مطالعات بالینی کوچک مطرح شده است که روغن کریل، در مقایسه با دوز مشابه روغن ماهی، حتی با مصرف مقدار کمتر می‌تواند بهبود معادل یا بیشتری در کلسترول ایجاد کند. اما در این زمینه به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

آیا روغن کریل بر التهاب و سلامت مفاصل اثر دارد؟

اثرات ضدالتهابی اسیدهای چرب امگا-3 به‌خوبی شناخته شده‌اند. EPA و DHA موجود در روغن کریل نیز ممکن است به کاهش پاسخ التهابی بدن کمک کنند. افزون بر آن، آستاگزانتین هم ویژگی ضدالتهابی دارد. از این رو ادعا شده است که روغن کریل در ناراحتی‌های مفصلی مانند آرتریت روماتوئید یا آرتروز (ساییدگی مفصل) می‌تواند سودمند باشد.

از نظر علمی، تعداد پژوهش‌های روغن کریل محدود است، اما برخی نتایج مثبت‌اند. برای مثال، در یک مطالعه بالینی کوچک روی بیماران مبتلا به آرتروز (ساییدگی زانو)، در گروه دریافت‌کننده مکمل روغن کریل به مدت 30 روز و روزانه 2 گرم، بهبودهای متوسطی در درد، سفتی و عملکرد زانو نسبت به دارونما مشاهده شد. در این پژوهش گزارش شد که روغن کریل با ایمنی تحمل شده و ممکن است در کاهش علائم آرتروز خفیف تا متوسط مؤثر باشد.

در مقابل، در پژوهشی دیگر با مقیاس بزرگ‌تر مشخص شد که مکمل روغن کریل برای درد بیماران آرتروز زانو، تفاوتی با دارونما ندارد . در این پژوهش 6 ماهه با 262 شرکت‌کننده، تفاوت آشکاری در درد زانو بین مصرف‌کنندگان روغن کریل و افراد بدون مصرف آن پیدا نشد. همان‌طور که دیده می‌شود، درباره اثرات آن بر سلامت مفاصل نتایج ناسازگار وجود دارد.

به‌طور کلی داده‌هایی وجود دارند که نشان می‌دهند روغن کریل در بدن می‌تواند CRP و مانند آن را به‌عنوان نشانگرهای التهاب کاهش دهد . مطالعاتی گزارش کرده‌اند که روغن کریل در افراد دارای چربی خون کمی بالا و شکایات مفصلی، سطح سیتوکین‌های التهابی را کاهش می‌دهد. برای مثال در یک پژوهش، مکمل روغن کریل نشانگر التهاب CRP را %19 کاهش داد، در حالی که در گروه دارونما افزایش %16 مشاهده شد (2007، Deutsch و همکاران). این یافته‌ها احتمال اثر ضدالتهابی روغن کریل را مطرح می‌کنند. بااین‌حال باید تأکید کرد که شواهد علمی درباره جایگاه روغن کریل، به‌ویژه در بیماری‌های مزمن مفصلی، کافی نیست و پژوهش‌های جامع‌تری لازم است.

آیا روغن کریل سلامت مغز و روان را بهبود می‌دهد؟

حدود %60 وزن خشک مغز انسان از چربی تشکیل شده و اسیدهای چرب امگا-3 برای سلامت مغز اهمیت حیاتی دارند. DHA اسید چربی است که در بافت مغز فراوان است و می‌تواند بر عملکرد شناختی و خلق اثر بگذارد. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده‌اند که مصرف ماهی و روغن ماهی ممکن است خطر افسردگی را کاهش دهد. در برخی پژوهش‌ها مطرح شده است که مکمل‌های امگا-3 می‌توانند به کاهش علائم افسردگی کمک کنند. در این زمینه ادعا شده است که روغن کریل نیز بر افسردگی، اضطراب یا عملکرد شناختی ممکن است اثر مثبتی داشته باشد.

اما به‌طور اختصاصی برای روغن کریل، درباره سلامت مغز و روان هنوز شواهد قوی وجود ندارد. گرچه تحقیقات مقدماتی نشان می‌دهند ممکن است بین سطح امگا-3 و افسردگی ارتباطی باشد، کارآزمایی بالینی باکیفیتی که نقش مصرف روغن کریل را در درمان افسردگی تأیید کند وجود ندارد. برای مثال، پژوهشی منتشر نشده است که ثابت کند تجویز مکمل روغن کریل در کنار درمان افسردگی اساسی، بهبود آشکاری در بیماران ایجاد می‌کند. بنابراین می‌توان گفت برای بیان اینکه «روغن کریل برای افسردگی مفید است» زود است.

به همین شکل، درباره حافظه، تمرکز یا بیماری آلزایمر پژوهش‌های محدودی با روغن کریل انجام شده است. گرچه شواهدی وجود دارد که امگا-3 به‌طور کلی ممکن است افت شناختی را کند یا از یادگیری کودکان حمایت کند، معلوم نیست دریافت آن به شکل روغن کریل اثر برتری نسبت به روغن ماهی داشته باشد.

در مجموع، درباره اثرات روغن کریل بر سلامت روان و عملکردهای عصبی هنوز فایده روشن مبتنی بر شواهد بیان نشده است. گرچه در افراد دارای کمبود امگا-3 حمایت عمومی فراهم می‌کند، برای توصیه اختصاصی روغن کریل در درمان اضطراب یا افسردگی، پژوهش‌های بیشتری لازم است.

نقش روغن کریل در سرطان و بیماری‌های دیگر چیست؟

داده‌هایی وجود دارد که اسیدهای چرب امگا-3 ممکن است بر خطر سرطان اثر بگذارند. برای مثال در برخی مطالعات مطرح شده است که دریافت زیاد امگا-3 ممکن است خطر سرطان پستان را اندکی کاهش دهد، اما احتمالاً خطر سرطان پروستات را افزایش دهد. این اثرات متناقض نشان‌دهنده نقش پیچیده امگا-3 در زیست‌شناسی سرطان‌اند و موضوع همچنان در مرحله پژوهش است.

به‌طور ویژه درباره روغن کریل، گرچه توصیه‌هایی برای پیشگیری از سرطان یا حمایت از درمان وجود دارد، شواهد علمی بسیار محدود است. پژوهش‌های بالینی کنترل‌شده‌ای که مستقیماً مصرف روغن کریل را در بیماران سرطانی ارزیابی کنند، تقریباً وجود ندارند. بنابراین هیچ شاهدی وجود ندارد که روغن کریل برای هر نوعی از سرطان اثر درمانی داشته باشد.

برعکس، موضوعی که در حوزه سرطان باید به آن توجه کرد، زیان احتمالی مصرف مکمل روغن ماهی/کریل توسط بیماران دریافت‌کننده شیمی‌درمانی است. برخی پژوهش‌های سال 2015 مطرح کرده‌اند که اسیدهای چرب مشخصی در روغن ماهی (برای مثال اسید چربی به نام 16:4(n-3)) ممکن است ایجاد مقاومت سلول‌های تومور در برابر داروهای شیمی‌درمانی را تحریک کنند. به همین دلیل برخی انکولوژیست‌ها به بیماران حین شیمی‌درمانی توصیه می‌کنند مکمل امگا-3 (روغن ماهی یا کریل) مصرف نکنند. در واقع متخصصانی مانند پروفسور دکتر مصطفی اوزدوغان، به دلیل تداخل‌های احتمالی این مکمل‌ها، مصرف آن‌ها را برای بیماران تحت درمان سرطان توصیه نمی‌کنند.

علاوه بر این، اثر روغن کریل بر وضعیت‌هایی مانند دیابت, سندرم متابولیک یا سندرم پیش از قاعدگی (PMS) نیز بررسی شده است. در مطالعات حیوانی نتایجی وجود دارد که روغن کریل ممکن است سوخت‌وساز گلوکز را بهبود دهد و مقاومت به انسولین را کاهش دهد. برای مثال در موش‌ها نشان داده شده است که مکمل روغن کریل انباشت چربی در کبد و مقاومت به انسولین را کاهش می‌دهد (2014، Nutr Metab (Lond) مجله). در انسان‌ها نیز در زمینه کاهش علائم PMS یک پژوهش کوچک که روغن کریل را با روغن ماهی مقایسه کرد، بهبود بیشتر گرفتگی‌های قاعدگی و نوسان‌های خلق را در گروه روغن کریل گزارش داد (2003، Sampalis و همکاران). گرچه این نتایج منفرد جالب‌اند، برای قطعی کردن این فواید هنوز پژوهش‌های گسترده‌تر و تکرارپذیر لازم است.

در نتیجه، روغن کریل بالقوه می‌تواند برای سلامت قلب، التهاب و برخی زمینه‌های دیگر سودمند باشد. اما بسیاری از این فواید همان اثراتی هستند که برای روغن ماهی نیز ادعا می‌شوند و در این حوزه‌ها اینکه روغن کریل بر روغن ماهی برتری دارد یا نه روشن نیست. به علت محدودیت تعداد پژوهش‌ها باید نسبت به اثرات روغن کریل بر سلامت، رویکرد خوش‌بینی محتاطانه داشت. گرچه می‌تواند به‌عنوان مکمل امگا-3 مفید باشد، درست نیست آن را محصولی معجزه‌آسا بدانیم.

موارد مصرف و دوز روغن کریل

مکمل روغن کریل، اساساً برای تأمین اسیدهای چرب امگا-3 استفاده می‌شود. مشابه روغن ماهی، روغن کریل برای اهداف زیر مصرف می‌شود:

• کنترل کلسترول و تری‌گلیسرید: به‌عنوان کمک برای کاهش سطح بالای کلسترول یا تری‌گلیسرید (به‌ویژه به‌منظور بهره‌مندی از فواید قلبی‌عروقی امگا-3).
• حمایت از سلامت قلب و عروق: برای کسانی که در معرض خطر بیماری عروق کرونر هستند یا می‌خواهند سلامت قلب خود را حفظ کنند.
• شکایات مفصلی و روماتیسمی: افراد دارای درد و سفتی مفاصل مانند آرتروز یا آرتریت روماتوئید، برای بهره بردن از اثر ضدالتهابی امگا-3.
• سلامت مغز و چشم: به دلیل اهمیت DHA در رشد مغز و شبکیه، برای حمایت از رشد مغز و چشم کودک در بارداری (با تأیید پزشک) یا حفظ عملکرد شناختی در سالمندی.
• سندرم پیش از قاعدگی (PMS): برخی زنان برای کاهش علائم پیش از قاعدگی (درد و تغییرات عاطفی)، روغن کریل را امتحان می‌کنند.
• احساس سلامت عمومی: افرادی که ماهی نمی‌خورند یا دریافت امگا-3 آن‌ها کم است، ممکن است برای حمایت از ایمنی و سلامت عمومی به روغن کریل روی آورند.

روغن کریل معمولاً به شکل کپسول‌های ژل نرم فروخته می‌شود. یک کپسول معمول روغن کریل می‌تواند بین 500 mg و 1000 mg (1 گرم) روغن داشته باشد. دوز روزانه پیشنهادی تولیدکنندگان معمولاً 1-3 گرم روغن کریل است. در مطالعات علمی نیز دوزهای روزانه در محدوده 1-3 g استفاده شده‌اند. برای مثال مصرف به شکل 1 گرم در هر یک از 2 کپسول (در مجموع 2 g/gün) رایج است.

پژوهش‌ها گزارش می‌کنند که برای اثرات درمانی، مصرف روغن کریل در محدوده 1 – 3 gram/gün ایمن به نظر می‌رسد. اما بیشتر شدن مصرف روزانه از 3 گرم توصیه نمی‌شود؛ زیرا دریافت دوز بالای امگا-3 ممکن است در برخی افراد موجب ناراحتی گوارشی (مانند سوءهاضمه و اسهال) شود. مرجع ایمنی غذای اروپا (EFSA)، بر پایه مطالعات طولانی‌مدت انسانی گزارش کرده است که دریافت روزانه 1 گرم امگا-3 هم ایمن است و هم می‌تواند اثرات مفیدی بر سلامت عمومی داشته باشد. بنابراین در بیشتر موارد، مکمل روزانه روغن کریل به مقدار 1-2 گرم را می‌توان محدوده دوز کافی و ایمن دانست.

روغن کریل را می‌توان همراه وعده‌های غذایی مصرف کرد. همراه غذا معمولاً جذب و تحمل‌پذیری آن بهتر است. مانند مصرف روغن ماهی، هنگام مصرف روغن کریل نیز باید کپسول‌ها را با آب بلعید و از دوز توصیه‌شده فراتر نرفت.

اگر گیاه‌خوار یا وگان هستید، روغن کریل مناسب نخواهد بود (منشأ حیوانی دارد). در این وضعیت، منابع گیاهی امگا-3 مانند روغن جلبک می‌توانند جایگزین باشند.

در نهایت، مانند هر مکمل غذایی، مشورت با یک متخصص سلامت پیش از آغاز مصرف روغن کریل بهترین کار است. به‌ویژه اگر روغن کریل را برای مشکل مشخصی در نظر دارید، پزشک می‌تواند دوز و مدت مصرف مناسب را برای شما تعیین کند.

عوارض و زیان‌های روغن کریل چیست؟

به‌طور کلی روغن کریل مکملی ایمن در نظر گرفته می‌شود و بیشتر افراد آن را به‌خوبی تحمل می‌کنند. اما «طبیعی» بودن آن به معنای کاملاً بدون عارضه بودن نیست. در کارآزمایی‌های بالینی، در حدود %5 مصرف‌کنندگان برخی عوارض گزارش شده‌اند. این عوارض که بیشتر خفیف‌اند، موارد زیر را شامل می‌شوند:

• دستگاه گوارش: سوزش معده، رفلاکس (البته کمتر از روغن ماهی)، تهوع، سوءهاضمه یا مدفوع نرم/اسهال. به‌ویژه هنگام مصرف دوز بالا (>3 g/gün)، این‌گونه ناراحتی‌های گوارشی ممکن است دیده شوند.
• واکنش حساسیتی: کریل در دسته غذاهای دریایی سخت‌پوست قرار دارد. در افراد دارای حساسیت به سخت‌پوستان دریایی (میگو، خرچنگ، لابستر و غیره)، روغن کریل می‌تواند واکنش حساسیتی جدی ایجاد کند. اگر علائمی مانند بثورات، خارش، تورم صورت، زبان یا گلو یا تنگی نفس بروز کرد، کمک پزشکی فوری باید دریافت شود. بنابراین افراد دارای حساسیت به غذاهای دریایی باید قطعاً از روغن کریل پرهیز کنند.
• خطر خونریزی: اسیدهای چرب امگا-3 در دوز بالا می‌توانند اثر رقیق‌کننده خون داشته باشند. این موضوع که برای روغن ماهی نیز صدق می‌کند، هنگام مصرف روغن کریل هم باید در نظر گرفته شود. به‌ویژه در افراد مصرف‌کننده داروهای ضدانعقاد (رقیق‌کننده خون)، دریافت کنترل‌نشده مکمل امگا-3 می‌تواند خطر خونریزی را افزایش دهد. در مصرف‌کنندگان روغن کریل، گرچه به‌ندرت، علائمی مانند خون‌دماغ و کبودی آسان گزارش شده است. پیش از عمل جراحی نیز قطع مکمل امگا-3 توصیه می‌شود؛ لازم است حداقل 2 هفته پیش از عمل مصرف روغن کریل متوقف شود تا از خونریزی احتمالی بیش‌ازحد پیشگیری شود.
• دیگر اثرات احتمالی: برخی مصرف‌کنندگان پس از روغن کریل سردرد یا احساس طعمی شبیه ماهی در حس چشایی گزارش کرده‌اند، اما این موارد نادرند. اثر نادر دیگر ممکن است افت خفیف فشار خون در مصرف بیش‌ازحد یا افراد حساس باشد (به دلیل اثر ضدپرفشاری خون امگا-3).

چون داده‌های مصرف طولانی‌مدت روغن کریل محدود است، درباره مصرف بی‌وقفه آن طی سال‌ها باید احتیاط کرد. مانند روغن ماهی، در روغن کریل نیز مشکل انباشت ویتامین A و ویتامین D در بدن رخ نمی‌دهد (زیرا روغن کبد ماهی نیست و در نتیجه مقدار زیادی از این ویتامین‌ها ندارد). اما موضوع آلاینده‌های آلی پایدار قابل توجه است؛ همان‌طور که گفته شد، این سموم محیطی یافت‌شده در برخی محصولات ممکن است با مصرف بیش‌ازحد و طولانی‌مدت خطر سلامت ایجاد کنند. بنابراین انتخاب محصولات برندهای قابل اعتماد که کنترل کیفیت شده‌اند و ماندن در دوز توصیه‌شده مهم است.

اگر هنگام دریافت مکمل روغن کریل اثر غیرمنتظره‌ای حس کردید (مانند تپش قلب، سرگیجه شدید، زردی پوست و غیره)، مناسب است مصرف محصول را متوقف کنید و به پزشک مراجعه کنید. گرچه روغن کریل برای جمعیت عمومی ایمن شناخته می‌شود، به یاد داشته باشید مانند هر مکملی تفاوت‌های فردی ممکن است وجود داشته باشد.

چه کسانی نباید روغن کریل مصرف کنند؟

گرچه روغن کریل مکمل غذایی‌ای است که ممکن است برای بسیاری سودمند باشد، در برخی شرایط باید از آن پرهیز کرد یا دست‌کم بدون مشورت پزشک آن را مصرف نکرد:

• افراد دارای حساسیت به غذاهای دریایی: افراد دارای حساسیت به غذاهای دریایی مانند میگو، خرچنگ و صدف باید از روغن کریل دوری کنند. کریل نیز سخت‌پوست دریایی است و خطر واکنش حساسیتی جدی دارد.
• مصرف‌کنندگان داروهای رقیق‌کننده خون: در بیماران مصرف‌کننده وارفارین، هپارین، ضدانعقادهای نسل جدید یا آسپرین با دوز بالا، مکمل‌های امگا-3 ممکن است خطر خونریزی را افزایش دهند. اگر این افراد می‌خواهند روغن کریل مصرف کنند، باید حتماً با پزشک مشورت کنند و شاخص‌های انعقاد (مانند INR) را از نزدیک پایش کنند.
• افرادی که قرار است عمل جراحی داشته باشند: در دوره پیش از عمل (دست‌کم از 2 هفته قبل)، روغن کریل و مکمل‌های مشابه باید قطع شوند. هدف، پیشگیری از خطر خونریزی بیش‌ازحد حین عمل است. اگر جراحی بزرگی برنامه‌ریزی شده است، همه مکمل‌های خود از جمله روغن کریل را به پزشک اطلاع دهید و طبق توصیه او عمل کنید.
• زنان باردار و شیرده: شناخته شده است که امگا-3 در بارداری و شیردهی برای رشد کودک مفید است. پزشکان در این دوره معمولاً می‌توانند مکمل روغن ماهی یا جلبک را به‌ویژه با محتوای بالای DHA توصیه کنند. روغن کریل نیز از نظر نظری ممکن است مفید باشد، اما چون به‌طور اختصاصی در زنان باردار بررسی نشده است، داده روشنی درباره ایمنی آن وجود ندارد. بنابراین دریافت روغن کریل بدون تأیید پزشک برای مادران باردار یا شیرده توصیه نمی‌شود. اگر پزشک مناسب بداند، ممکن است به علت خطر پایین فلزات سنگین مانند جیوه، روغن کریل را ترجیح دهد؛ اما دوز و مدت باید کاملاً به تصمیم پزشکی وابسته باشد.
• کودکان: در کودکان معمولاً زمانی مکمل امگا-3 توصیه می‌شود که مصرف ماهی کم باشد، اما فرآورده‌های مصرفی عموماً از روغن ماهی یا جلبک تهیه و با دوز اختصاصی کودکان عرضه می‌شوند. برای روغن کریل پژوهش جامعی در کودکان انجام نشده است. به‌ویژه چون ایمنی آن برای کودکان کوچک تعیین نشده است، مکمل روغن کریل در جمعیت کودکان فقط باید با مشورت پزشک مصرف شود.
• افراد تحت درمان فعال سرطان: همان‌طور که اشاره شد، مکمل‌های امگا-3 هنگام درمان سرطان (شیمی‌درمانی، پرتودرمانی) بحث‌برانگیزند. برخی انکولوژیست‌ها توصیه می‌کنند مکمل‌هایی مانند روغن ماهی/کریل در مدت درمان، به علت احتمال ایجاد مقاومت دارویی استفاده نشوند. بنابراین بیماران انکولوژی نباید بدون مشورت پزشک خود روغن کریل مصرف کنند.
• افراد مبتلا به بیماری کبد: در افراد دارای بیماری شدید کبد یا سابقه پانکراتیت، مکمل‌های چربی با دوز بالا (از جمله روغن ماهی) ممکن است مشکل‌ساز شوند. گرچه دوز روغن کریل نسبتاً کم است، در این افراد باید احتیاط کرد و خارج از نظارت پزشک آغاز نشود.

به‌طور خلاصه، روغن کریل ممکن است برای همه مناسب نباشد. به‌ویژه افراد دارای بیماری موجود یا داروهای مصرفی منظم، پیش از شروع مکمل روغن کریل باید با متخصصان سلامت مشورت کنند. نباید فراموش کرد که مکمل‌های غذایی هرگز جای تغذیه متعادل و سالم را نمی‌گیرند. محصولاتی مانند روغن کریل یا ماهی، همان‌طور که نامشان نشان می‌دهد، باید «مکمل» باشند؛ نیاز اصلی امگا-3 در صورت امکان باید از غذاهای طبیعی تأمین شود (برای مثال با مصرف 2 وعده ماهی چرب در هفته).

نتیجه

روغن کریل مکملی غنی از اسیدهای چرب امگا-3، یعنی EPA و DHA، و حاوی آنتی‌اکسیدان‌هایی مانند آستاگزانتین است که به‌عنوان جایگزین روغن ماهی عرضه می‌شود. به دلیل ویژگی‌های شیمیایی متفاوت با روغن ماهی (امگا-3 به شکل فسفولیپید، نسبت بالای EPA و محتوای کولین)، مطرح می‌شود که ممکن است از نظر فراهمی زیستی و اثر، مزیت داشته باشد. گرچه پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند روغن کریل می‌تواند کلسترول LDL و تری‌گلیسریدها را کاهش دهد و التهاب را آرام کند، درباره فواید عمومی سلامت می‌توان گفت شواهد همچنان محدود هستند. گرچه روغن کریل معمولاً ایمن است، هنگام دریافت دوز بالا باید به عوارض گوارشی و خطر خونریزی توجه کرد. به‌ویژه افراد دارای حساسیت به غذاهای دریایی و برخی شرایط خاص باید از مصرف روغن کریل پرهیز کنند. در نهایت، بهترین منبع امگا-3 خود ماهی است؛ مصرف ماهی چرب در چند روز هفته، سالم‌ترین گزینه هم برای تأمین نیاز امگا-3 و هم برای دریافت دیگر مواد مغذی است. مکمل روغن کریل یا ماهی گزینه‌های دومی هستند که برای افراد ناتوان از مصرف ماهی یا نیازمند حمایت اضافی می‌توان در نظر گرفت. برای روزهای سرشار از سلامت، فراموش نکنید تغذیه طبیعی و متعادل را بر مکمل‌ها مقدم بدارید.