یادگیری چگونه مردن – درس‌هایی از مراسم بیداری ایرلندی

نمی‌خواستم باور کنم. به‌وضوح به یاد می‌آورم که چشم‌هایم را می‌بست و من و خواهر و برادرهایم را «می‌ربود» تا با گردش یک‌روزه به پارک موضوعی محبوبمان، کمپ اسنوپی، غافلگیرمان کند.

و اگر آن نگاه جدی و ناآشنای پدرم نبود، وقتی گفت این آخرین فرصت من برای خداحافظی است، احتمالاً باور نمی‌کردم. مرگ فین هنوز خیالی به نظر می‌رسید. فین محبوب‌ترین عموی خانواده‌مان بود. چشمک دوست‌داشتنی‌اش به آدم احساس دیده شدن می‌داد، از اقتدار به‌شدت بیزار بود و همین باعث شده بود از همه دبیرستان‌های کاتولیک شهر اخراج شود، و هوشی بی‌رحمانه داشت. حتی برای پذیرایی از مهمانان مراسم خاک‌سپاری خودش ماشین بستنی سفارش داده بود.

اما فین آن روز متفاوت به نظر می‌رسید. تماشا کردم که خواهر و برادرها، عموزاده‌ها، خاله‌ها و عموهایم یکی پس از دیگری به کنار تخت نزدیک می‌شوند. سایه شمع‌هایی که چهره‌اش را قاب گرفته بودند، درخششی ملایم و کهربایی می‌پراکند. سرانجام نوبت من شد جلو بروم. چهره‌اش را بررسی کردم. چشم‌های فرورفته، گونه‌های گودافتاده و شقیقه‌هایی داشت که از روغن مقدس مالیده‌شده به دست خاله‌هایم می‌درخشید. همراه پدرم روی لب‌های سردش نقش صلیب کشیدم و خداحافظی کردم. وقتی چگونه مردن را آموختم 12 ساله بودم.

مراسم بیداری ایرلندی، آیین مرگ خانواده ماست. جایی که عزیزانمان می‌میرند برای لحظه‌ای به یادبودی مقدس تبدیل می‌شود و سپس به‌سرعت صحنه‌ای برای قصه‌گو می‌شود. داستان‌ها تا دیروقت شب به اشتراک گذاشته می‌شوند. بعضی از آن‌ها واقعی‌اند و بعضی پرآب‌وتاب‌ترین قصه‌ها. سپس نوبت آوازها می‌رسد؛ ترانه‌های یادبود که همه از بر خوانده می‌شوند. همه آن‌ها را از بر می‌دانیم، چون والدینمان همان‌طور که پدر و مادرهایشان برایشان خوانده بودند، برای ما خوانده‌اند. سرانجام شکم‌هایمان از خنده‌های عمیق و خوردن فراوان غذاهای گرم و پنیری مادربزرگ درد می‌گیرد و عشق همه گوشه‌های این مکان مقدس را پر می‌کند.

خیلی پیش از رفتن به دانشکده پزشکی، مراسم بیداری ایرلندی جایی بود که آموختم «مرگ خوب چه شکلی است». با هم اجازه می‌دادیم هر قطره احساس پیچیده، پشیمانی، درد، آسودگی، خنده و سپاسگزاری، به سطح بیاید و بعد مانند دیگی سیب‌زمینی بجوشد.

در 22 سالگی دوباره بالای پیکری بی‌جان / جسد ایستادم. با اضطراب وارد آزمایشگاه استریل شدم و به میز 8 نزدیک شدم؛ جایی که پیکری سرد و خاکستری با پارچه‌ای برزنتی روی سرش خوابیده بود. طی 3 ماه بعد، تیغم را از هر چین پوست چرم‌مانندش گذراندم، صفحات فاشیایی را از ماهیچه‌های رویشان جدا کردم، در چربی‌های زرد و چین‌خورده فرو رفتم و رگ‌های بنفش پیچ‌خورده را بریدم. پس از ماه‌ها حفظ کردن گیج‌کننده و آزمون‌های پراسترس، به بخش بدنام سر و گردن درس رسیدم. هیچ ابزار کمک‌آموزشی یا درسی در نتر (اطلس کالبدشناسی انسان) مرا برای این کار آماده نکرده بود. مطابق دستور، پارچه را با دقت کنار زدم تا فکی چهارگوش و شکاف‌دار، ابروهای باریک و لب بالایی خمیده آشکار شود. برای نخستین بار در 3 ماه، یک انسان دیدم.

استادم گفت پارچه از روی احترام آنجا گذاشته شده است. اما پنهان کردن هویت این فرد هیچ حس احترامی نداشت. پارچه برزنتی مقدمه آشنایی من با اصلی فرسوده در طبابت بود: پذیرفتن اینکه انسانیت یک فرد ممکن است حواس را از کار «واقعی» پزشکی پرت کند. طبق دستور، سریع دوباره صورتش را پوشاندم.

در 28 سالگی دوباره بالای پیکری بی‌جان ایستاده بودم، اما این بار مخاطره بیشتر بود. با گوشی پزشکی تازه‌ای بر گردنم، در بخش مراقبت ویژه داخلی (YBÜ) در شیفتی 30 ساعته بودم. اما آن صبح چیزی که معده‌ام را به هم می‌ریخت خستگی 30 ساعت کار نبود؛ دانستن این بود که خانم A. خواهد مرد.

خانم A. تقریباً هم‌سن من بود، اما اندام‌هایش پیرتر به نظر می‌رسیدند. با یک بیماری خونی به دنیا آمده بود و اکنون بیشتر گلبول‌های قرمزش داسی‌شکل می‌شدند و دیگر به اندام‌های اصلی‌اش خون‌رسانی نمی‌شد (گردش خون وجود نداشت). جوان بود و خانواده‌اش امیدوار بودند. اما تزریق خون دیگر اثر نداشت. هنگامی که به بستری شدن در بیمارستان رسیدیم، با وجود همه دانش پزشکی انباشته‌شده طی سال‌ها و دسترسی به پیشرفته‌ترین داروها و تجهیزات، به نقطه‌ای رسیده بودیم که تنها یک راه پیش رو بود. خانم A. می‌مرد.

ساعت 02:00 بود که رفتم تا شاید بدترین خبر زندگی خانواده‌اش را به آن‌ها بگویم. قدم به بیرون اتاق مراقبت ویژه خانم A. گذاشتم. با دقت ماسک و گان پلاستیکی را پوشیدم؛ وسایلی که قرار بود جلوی عفونت را بگیرند، اما بیشتر احساس می‌کردم می‌کوشند اندوه و ترس چهره‌ام را پنهان کنند. به اتاق نگاه کردم؛ دسته‌های پایه، سیم‌های گره‌خورده، لوله‌ها، سوزن‌ها و مسیرهایی مرا از خانم A. جدا می‌کردند. بیمارستان‌ها برای مداخلات پزشکی بسیار مجهزند، اما برای مدیریت فرایند عاطفی و معنوی مرگ به‌اندازه کافی مجهز نیستند. مدتی دیگر بیرون اتاق خانم A. ایستادم و برای روبه‌رو شدن با خانواده‌اش نیرو جمع کردم.

وقتی به مرگ خانم A. فکر می‌کنم، خودم را نشسته کنار تخت فین می‌بینم. در کودکی بی‌فکر و بی‌زحمت محبت می‌کنی. اما در پی سال‌ها آموزش سخت‌گیرانه پزشکی، از آزمایشگاه‌های سرد جسد تا فراخوان‌های هولناک و جسم‌فرسای احیا، رها کردن آزادانه عشق، پوشاندن چهره فرد در حال مرگ و زدن ماسک آسان‌تر می‌شود. با این حال، در پزشکی لحظه‌هایی هستند که پوسته ضخیم بیرونی ما را ترک می‌دهند.

وقتی خبر را با خانواده خانم A. در میان گذاشتم، شگفت‌زده شدم؛ نخست از سکوتشان و سپس از سپاسگزاری‌شان. به شکلی، در آن اتاق استریل و درهم‌ریخته بیمارستان، گرفتار در میان فقدانی تصورناپذیر، لحظه‌ای ساکن و مقدس را با هم شریک شدیم.

هرچند عموهایم موافق نباشند، لازم نیست صحنه درگذشت همه شبیه مراسم بیداری ایرلندی باشد یا غذاهای گرم مادربزرگم را در بر بگیرد. اما ایرلندی‌ها یک چیز را درست فهمیده‌اند: شریک شدن در فرایند مردن می‌تواند به بهبود بازماندگان کمک کند. شاهد مرگ بودن دشوار است، به‌ویژه وقتی شرح وظیفه‌ات «شفا دادن» باشد. با این حال، شاید جامعه خدمات سلامت بتواند این توانایی کودکانه همراهی کردن را دوباره بیاموزد. و با این کار حتی فضایی برای التیام خودمان پیدا کنیم.

*