Ölməyi öyrənmək – İrlandiya vida mərasimindən dərslər

İnanmaq istəmirdim. Gözlərimizi bağlayıb qardaş-bacılarımı və məni “qaçırdığını”, sevimli əyləncə parkımız Camp Snoopy-yə bütün günlük səfərlə bizi təəccübləndirdiyini çox aydın xatırlayıram.

Atam bunun vidalaşmaq üçün son şansım olduğunu deyəndə üzündəki tanımadığım ciddi ifadə olmasaydı, yəqin ki, inanmazdım. Finn-in ölümü hələ də xəyal kimi görünürdü. Finn ailəmizin ən sevimli əmisi idi. Onun insana nəzərə alındığını hiss etdirən şirin göz vurması, şəhərdəki hər katolik liseyindən qovulmasına səbəb olan hakimiyyətə qarşı böyük narazılığı və iti zəkası vardı. Hətta öz dəfnində qonaqları qarşılamaq üçün dondurma maşını da sifariş etmişdi.

Lakin Finn o gün fərqli görünürdü. Qardaş-bacılarımın, kuzenlərimin, xala-bibilərimin və əmilərimin bir-bir çarpayısının başına yaxınlaşmasını izlədim. Üzünü çərçivələyən şamların kölgəsi yumşaq kəhrəba rəngli parıltı yayırdı. Nəhayət, irəli çıxmaq növbəsi mənə çatdı. Üzünə baxdım. Batıq gözləri, çökük yanaqları, xala-bibilərimin sürtdüyü müqəddəs yağlardan parıldayan gicgahları vardı. Atamla birlikdə onun soyuq dodaqları üzərində xaç işarəsi çəkib vidalaşdım. Ölməyi öyrənəndə 12 yaşım vardı.

İrlandiya vida mərasimi ailəmizin ölüm ritualıdır. Sevdiklərimizin öldüyü yer bir anlıq müqəddəs anım mərasiminə, sonra isə sürətlə hekayəçinin səhnəsinə çevrilir. Gecənin gec saatlarınadək hekayələr danışılır. Bunlardan bəziləri həqiqi, çox bəzədilmiş hekayələrdir. Sonra mahnılar gəlir. Hamısı əzbər oxunan anım mahnılarıdır. Hamı onları əzbər bilir, çünki valideynlərimiz öz valideynlərinin oxuduğu kimi bizə oxuyublar. Sonda dərin gülüşlərdən və nənənin çox yediyimiz pendirli isti yeməklərindən qarnımız ağrıyır, sevgi bu müqəddəs məkanın hər küncünü doldurur.

Tibb fakültəsinə getməzdən çox əvvəl İrlandiya vida mərasimi “yaxşı ölümün necə göründüyünü” öyrəndiyim yer idi. Birlikdə mürəkkəb hisslərin hər damlasının — peşmanlığın, ağrının, rahatlığın, gülüşün, minnətdarlığın — üzə çıxmasına, sonra isə bir qazan kartof kimi qaynamasına icazə verirdik.

22 yaşımda yenə cansız bədənin / kadavrın başında dayanmışdım. Gərgin halda steril laboratoriyaya daxil olub başı kətan parça ilə örtülmüş soyuq, boz fiqurun uzandığı 8 nömrəli masaya yaxınlaşdım. Növbəti 3 ay ərzində neştərimi bədənin gön kimi dərisinin hər qatından keçirərək fassial təbəqələri üstdəki əzələlərdən ayırdım, sarı, qıvrım yağlara daldım və burulmuş bənövşəyi damarları kəsdim. Aylarla ağlasığmaz əzbərləmədən və gərgin imtahanlardan sonra kursun məşhur çətin baş-boyun hissəsinə çatdım. Netter-də (İnsan Anatomiyası Atlası) məni bu işə hazırlayan heç bir köməkçi material və ya dərs yox idi. Təlimata uyğun olaraq parçanı ehtiyatla geri çəkib kvadrat, yarıq çənəni, nazik qaşları və qıvrılmış üst dodağı üzə çıxardım. 3 ay ərzində ilk dəfə bir insan gördüm.

Müəllimim parçanın hörmət əlaməti olaraq oraya qoyulduğunu dedi. Lakin bu şəxsin kimliyinin gizlədilməsi mənə heç də hörmətli görünmürdü. Kətan parça tibbi təcrübənin köhnəlmiş bir prinsipinə girişim idi: insanın insanlığının “əsl” həkimlik işindən yayındıra biləcəyini qəbul etmək. Təlimata uyğun olaraq üzünü yenidən sürətlə örtdüm.

28 yaşımda yenə cansız bədənin üzərində dayanmışdım, lakin bu dəfə risk daha yüksək idi. Boynumda yeni stetoskopla tibbi intensiv terapiya şöbəsində (YBÜ) 30 saatlıq növbədə idim. Lakin həmin səhər ürəyimi bulandıran 30 saatın yorğunluğu deyil, xanım A.-nın öləcəyini bilməyim idi.

Xanım A. demək olar mənim yaşımda idi, lakin orqanları daha yaşlı görünürdü. Qan xəstəliyi ilə doğulmuşdu və indi qırmızı qan hüceyrələrinin çoxu oraqlaşır, əsas orqanlarına artıq qan çatmırdı (qan dövranı yox idi). O gənc idi, ailəsi isə ümidli idi. Lakin qan köçürülməsi artıq kömək etmirdi. Xəstəxanaya yatış mərhələsinə çatanda illərlə yığılmış bütün tibbi biliklərimizə, ən müasir dərman və avadanlıqlara çıxışımıza baxmayaraq, qarşıda yalnız bir yolun qaldığı nöqtəyə gəlmişdik. Xanım A. öləcəkdi.

Ailəsinə bəlkə də həyatlarının ən pis xəbərini deməyə gedəndə saat 02:00 idi. Xanım A.-nın intensiv terapiya otağının qarşısına çıxdım. İnfeksiyanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulan, lakin daha çox üzümdəki kədər və qorxunu gizlətməyə çalışırmış kimi hiss etdirən maskanı və plastik xalatı qayda ilə geyindim. Xanım A.-nı məndən ayıran dirək dəstələri, düyünlənmiş naqillər, borular, iynələr və kanallar olan otağa baxdım. Xəstəxanalar tibbi müdaxilələr üçün çox yaxşı təchiz olunub, lakin ölümün emosional və mənəvi prosesini idarə etmək üçün yetərincə təchiz olunmayıb. Bir müddət də xanım A.-nın otağının qarşısında dayanıb ailəsi ilə üzləşmək üçün güc topladım.

Xanım A.-nın ölümünü düşünəndə özümü Finn-in çarpayısının başında oturarkən görürəm. Uşaq olanda düşünmədən, asanlıqla sevgi verirsən. Lakin soyuq kadavr laboratoriyalarından fiziki baxımdan ağır, dəhşətli reanimasiya çağırışlarınadək illərlə davam edən ciddi tibbi təhsil sayəsində sevgini sərbəst buraxmaq, ölməkdə olan insanın üzünü örtmək, maskanı taxmaq daha asanlaşır. Yenə də tibbdə qalın xarici qabığımızı çatladan anlar var.

Xəbəri xanım A.-nın ailəsi ilə bölüşəndə əvvəl onların sükutuna, sonra minnətdarlığına təəccübləndim. Necəsə, o dağınıq, steril xəstəxana otağında sıxışmış halda, ağlasığmaz itkinin ortasında sakit, müqəddəs bir anı bölüşdük.

Əmilərim razılaşmasa da, hər kəsin ölüm səhnəsinin İrlandiya vida mərasiminə bənzəməsi və ya nənəmin isti yeməklərini əhatə etməsi lazım deyil. Lakin irlandlar bir şeyi doğru anlayıblar: ölüm prosesini bölüşmək geridə qalanların sağalmasına kömək edə bilər. Ölümə şahid olmaq çətindir, xüsusilə iş təsvirinizə “şəfa vermək” daxildirsə. Yenə də bəlkə səhiyyə icması bu uşaqsayağı müşayiət etmək bacarığını yenidən öyrənə bilər. Bununla da özümüzü sağaltmaq üçün yer tapa bilərik.

*