არის კიბო გადამდები? რემბრანდტის ექიმი ნიკოლას ტულპი და მედიცინის ისტორიის ტრაგიკული შეცდომა
ამ სტატიაში
დღე 51 (კიბოს ისტორია 365 დღეში — სერია)
ისტორია იმისა, თუ როგორ იქცა ლიმფური სითხეების აღმოჩენით დაწყებული სამეცნიერო განმანათლებლობა „გადამდებლობის“ ბნელ ისტერიად.
ის ცნობილი ექიმი რემბრანდტის ნახატზე
აუცილებლად გექნებათ ნანახი ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოები, ნიდერლანდელი მხატვრის რემბრანდტის 1632 წლის ნახატი „დოქტორ ნიკოლას ტულპის ანატომიის გაკვეთილი“ . ამ ნახატში თავდაჯერებული, ქარიზმატული, ქუდიანი ექიმი, რომელიც გვამის მკლავს კვეთს და ირგვლივ შეკრებილ ქირურგებს კუნთებისა და მყესების ანატომიას უჩვენებს, არის დოქტორი ნიკოლას ტულპი (1593-1674).
დოქტორი ტულპი არა მხოლოდ ამსტერდამის ყველაზე ცნობილი ექიმი, არამედ ქალაქის მერიც იყო. ის წლების განმავლობაში პაციენტების სამედიცინო ჩანაწერებს დიდი სიზუსტით ინახავდა და 1641 წელს გამოაქვეყნა იშვიათი შემთხვევების ცნობილი კრებული Observationes Medicae (სამედიცინო დაკვირვებები). სწორედ ამ წიგნის ფურცლებზე იყო ის სევდიანი ისტორია, რომელიც ონკოლოგიას საუკუნეების განმავლობაში მცდარი გზით წაიყვანდა და დიდ პანიკას გამოიწვევდა.
დედა, ბავშვი და სასიკვდილო რძე
თავის წიგნში დოქტორი ტულპი აღწერდა ქალს, რომელსაც ძუძუს გავრცელებული, დაწყლულებული (გარეთ გახსნილი) და სისხლმდენი კიბო ჰქონდა. იმ დროის სამედიცინო პრაქტიკაში ძუძუს აბსცესებისა და შეშუპებების წნევის შესამცირებლად ან დაგროვილი სითხის გამოსადენად „ძუძუს წოვას“ იყენებდნენ.
ისტორიული შეცდომის დაბადების წამი
დოქტორ ტულპის ჩანაწერების მიხედვით, ამ ქალის მცირეწლოვან ვაჟს, რომელიც მის რძეს წოვდა (ზოგი ისტორიული ჩანაწერის მიხედვით კი — შინამოსამსახურეს), მალევე ყბისა და პირის არეში უზარმაზარი, სასიკვდილო სიმსივნე განუვითარდა. როდესაც ტულპმა ეს ორი დამოუკიდებელი მოვლენა დააკავშირა, მის გონებაში საშიში დასკვნა ჩამოყალიბდა: ბავშვის ყბის კიბო დედის ძუძუდან სიმსივნური სითხის წოვას გამოეწვია! ტულპმა წიგნში კატეგორიულად ჩაწერა ასეთი განაჩენი: „კიბო შეიძლება ერთი სხეულიდან მეორეში შხამივით გადავიდეს; კიბო გადამდებია!“ (გადამდებლობის თეორია).
„შავი ჭირისგან“ არაფრით განსხვავებული: გადამდებლობის თეორიის დაბადება
დოქტორი ნიკოლას ტულპი ამ მოსაზრებაში მარტო არ იყო. მისივე ეპოქის სხვა ცნობილი პორტუგალიელი ექიმი, ზაკუტუს ლუზიტანი (1575-1642), აკვირდებოდა, როგორ დაემართა კიბო რიგრიგობით ერთ სახლში მცხოვრები სამშვილიანი ოჯახის ყველა წევრს (სავარაუდოდ გენეტიკური სინდრომი), და ამტკიცებდა, რომ კიბო უკიდურესად გადამდები იყო.
ლუზიტანიმ და ტულპმა ევროპის ყველა ქირურგსა და ექიმს მიმართეს და განაცხადეს, რომ ღია, დაწყლულებული კიბოს მქონე პაციენტების ჭრილობებიდან გამოსული სითხე მეტად შხამიანი იყო და ჯანმრთელ ადამიანებს ამ პაციენტებისგან აუცილებლად შორს უნდა დაეჭირათ თავი.
დღეს მოლეკულური ბიოლოგიის წყალობით ვიცით, რომ კიბო ნამდვილად არ არის გადამდები . დოქტორ ტულპის შემთხვევაში ბავშვის ყბაზე წარმოქმნილი მასა სავარაუდოდ ეპშტეინ–ბარის ვირუსით გამოწვეული ბავშვობის სიმსივნე (მაგალითად, ბერკიტის ლიმფომა) ან ჩვეულებრივი, თუმცა დამძიმებული ბაქტერიული ინფექცია იყო.
17-ე საუკუნეში ეს მცდარი „გადამდებლობის თეორია“ სამედიცინო სტატიის ფარგლებს გასცდა და სოციალურ ისტერიად იქცა. თუკი კიბო კეთრის ან შავი ჭირის მსგავსად გადამდები იყო, მაშ რას აკეთებდნენ კიბოს პაციენტები ჯანმრთელ ადამიანთა შორის?
ჩვენს 52-ე სტატიაში ისტორიის „სოციალური ონკოლოგიის“ ერთ-ერთ ყველაზე ბნელ ფურცელს გადავშლით: წავიკითხავთ საავადმყოფოებიდან გაძევებული და კეთროვანებივით საზოგადოებისგან გარიყული კიბოს პაციენტების ტრაგედიასა და ევროპის პირველი „იზოლირებული კიბოს სახლების“ დაარსების შესახებ.
განკურნება პაციენტის საზოგადოებაში შენარჩუნების უნარია
კიბოს ისტორია მხოლოდ უჯრედებისა და წამლების კი არა, შიშების, მცდარი წარმოდგენებისა და სტიგმის ისტორიაცაა. „გადამდებლობის“ შეცდომამ, რომელსაც დოქტორ ნიკოლას ტულპის მსგავსი იმდროინდელი ყველაზე ნათელი გონებებიც აჰყვნენ, კიბოს პაციენტებს თავად დაავადებაზე გაცილებით მეტი ტანჯვა მიაყენა და საუკუნეების განმავლობაში საყვარელ ადამიანებსა და საზოგადოებას ჩამოაშორა.
ის, რასაც დღეს ონკოლოგიაში „ზუსტ გზამკვლევს“ ვუწოდებთ, მხოლოდ სწორი წამლის მიცემას არ ნიშნავს. ეს ასევე პაციენტის იმ ძველი, ბნელი ფსიქოლოგიური ტვირთისგან გათავისუფლებაა, რომელიც მას „შავჭირიანად“ აგრძნობინებდა თავს, და ბიოლოგიურ აღდგენასთან ერთად სოციალური აღდგენის უზრუნველყოფაცაა. კიბო გადამდები არ არის; გადამდები მხოლოდ ის იმედი და თანაგრძნობაა, რომელსაც სწორი ინფორმაცია მოაქვს.
ისტორიული და სამეცნიერო წყაროები
- 1. Tulp, N. (1641). Observationes Medicae. ამსტერდამი: Lodewijk Elzevir.
- 2. Faguet, G. B. (2015). კიბოს მოკლე ისტორია: ძველი ეპოქების ეტაპები, რომლებიც ჩვენს თანამედროვე ცოდნის ბაზას უდევს საფუძვლად. International Journal of Cancer.
- 3. Mukherjee, S. (2010). ყველა სნეულების იმპერატორი: კიბოს ბიოგრაფია. Scribner.
- 4. Scholl, J. et al. (2021). კიბოს გადამდებლობა. კრებულში: ონკოლოგიის ისტორია.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.