არის თუ არა კიბო თავიდან ასაცილებელი დაავადება?

კიბო ორგანოს ან ქსოვილის უჯრედების არარეგულარული გაყოფითა და გამრავლებით წარმოქმნილი ავთვისებიანი დაავადებების საერთო სახელია. გავრცელებული აზრის საპირისპიროდ, ერთი კი არა, თითქმის 150-ზე მეტი ტიპია. წარმოშობა, ფაქტორები, მიმდინარეობა და მკურნალობა ხშირად განსხვავდება. ამიტომ საზოგადოების სწორი ინფორმაცია პრევენციისა და ადრეული დიაგნოზისთვის მნიშვნელოვანია. კიბო ბედისწერად არ უნდა მივიღოთ; მეცნიერებმა საზოგადოებისთვის სწორი მითითებები უწყვეტად უნდა განაგრძონ.

კიბოს გამააქტიურებელი ფაქტორები 3 ჯგუფად იყოფა:

1. გარემო (თავიდან ასაცილებელი),
2. მემკვიდრეობითი ფაქტორები (პრევენცია შეუძლებელია, ადრეული დიაგნოზი ძალიან ღირებულია და უმეტესად შესაძლებელია),
3. შემთხვევითი მუტაციები (პრევენცია შეუძლებელია?, უმეტესობა დაბერებას უკავშირდება).

კიბოს მნიშვნელოვანი ნაწილის პრევენცია შესაძლებელია. ქვემოთ განხილული გარემო ფაქტორების ახლო კავშირი დამტკიცებულია და მათი აცილება ყველაზე მარტივია. რამდენიმე ტიპის გარდა ქალსა და კაცში თითქმის მსგავსია. ზომების მიუხედავად, კიბო გარკვეულწილად ყოველთვის იარსებებს, რადგან დაბერების დაავადებაცაა. უჯრედული დაბერება, გენეტიკური მიდრეკილება და ბუნებრივი კანცეროგენები (ხანდაზმულ კაცში ტესტოსტერონი, ქალში ესტროგენი) ზოგისთვის პროცესს გარდაუვალს ხდის.

პროპორციით უფრო გასაგებია: ნახევარზე მეტი კიბო მოწევას, თავიდან ასაცილებელ ინფექციას, უმოძრაობას, სიმსუქნესა და არაჯანსაღ კვებას უკავშირდება. აზბესტი, ბენზოლი და კანცეროგენული ქიმიკატების ახლო და ხანგრძლივი ჩასუნთქვა, რეგულარული ალკოჰოლი და სხვა პროფესიული გარემო რისკები ნათლადაა დადგენილი. ცნობიერებით მათი შემცირება სიხშირეს მკვეთრად შეამცირებს. არამწეველ საზოგადოებაში ფილტვის კიბოს %90-ზე მეტს მოვსპობთ. თამბაქოს მრავალი კიბოს კავშირი ცნობილია: ფილტვთან ერთად თავისა და კისრის, ხახის მილის, კუჭის, პანკრეასის, თირკმლის, ბუშტის, ლეიკემიისა და ძუძუს კიბოზეც მოქმედებს.

ჩვენს ქვეყანაში მამაკაცებში პირველი 5 ტიპია ფილტვის, პროსტატის, ბუშტის, კოლორექტალური და კუჭის. ქალებში ძუძუს კიბო კვლავ ყოველი 8 კიბოდან ერთია. ხშირია ყელის, საშვილოსნოსა და საკვერცხის კიბო. ფილტვის კიბო კაცებზე იშვიათია, თუმცა ხშირებს შორისაა. ბავშვობაში ყველაზე ხშირია ლეიკემია. ახალგაზრდებში (15-24 წელი) კაცებში სათესლე ჯირკვლისა და ძვლის, ქალებში ფარისებრი და Hodgkin ლიმფომაა ყველაზე ხშირი.

როგორ დავიცვათ თავი კიბოსგან?

დღეს მიზეზების უმეტესობა კარგადაა აღწერილი. უმთავრესები ერთად განვიხილოთ და დაცვა ვისწავლოთ.

სიმსუქნისა და კიბოს კავშირი

დღეს ყველაზე ძლიერი გარემო მიზეზი თამბაქოა, შემდეგ სიმსუქნე. თუმცა 2020 წლისთვის სიმსუქნის მსოფლიოს პირველ მიზეზად ქცევაა ნავარაუდევი.

მრავალწლიანი კვლევებით ჭარბ წონასთან ერთად ზოგი არასასურველი, კიბოს გამააქტიურებელი ნივთიერება იზრდება: ჰორმონები ან ციტოკინები, მაგალითად ინსულინის ზრდის ფაქტორი, ესტროგენი და ტესტოსტერონი. ხანგრძლივი მატება ქრონიკულ ანთებასა და კიბოს პროცესს იწყებს. მუცლის ცხიმი, ანუ წელ-თეძოს შეფარდების ზრდა, პროცესს უკავშირდება და იდეალური შეფარდება ჯანმრთელთა მიზანი უნდა იყოს.

ჭარბი წონა კიბოთი სიკვდილში დაახლოებით % 20 წვლილს შეიტანს. მამაკაცებში ზრდის კოლონისა და სწორი ნაწლავის, თირკმლის, საყლაპავისა და პანკრეასის ჩათვლით მრავალ რისკს. შესაძლოა ნაღვლის ბუშტისა და ღვიძლის კიბოც გაზარდოს და არაჰოჯკინის ლიმფომაში, მრავლობით მიელომასა და პროსტატაშიც მონაწილეობდეს.

ბოლო კვლევებით სიმსუქნის ქალებში კიბო ნორმალურ წონაზე %40-ით უფრო მოსალოდნელია. დაკავშირებულია ნაწლავის, ბუშტის, საშვილოსნოს, თირკმლის, პანკრეასის, საყლაპავისა და განსაკუთრებით მენოპაუზის შემდგომ ძუძუს კიბოსთან.

ბევრი კლინიკური კვლევა დაუბალანსებელ კვებას ეხება. რეგულარული კვებითა და ვარჯიშით დაკლებული წონა რისკს ამცირებს. მთავარი მექანიზმია ინსულინრეზისტენტობა და მსგავსი ნივთიერების ჭარბი სეკრეცია; დაკლებისას ის უკუღმა იცვლება. მრავალი სასიკვდილო დაავადების გამააქტიურებელი სიმსუქნის საწინააღმდეგოდ დაკლება უნდა წავახალისოთ და დავუჭიროთ მხარი.

კვებასა და საკვებზე ყურადღება საჭირო მინერალსა და ვიტამინს უზრუნველყოფს და ჭარბ წონას აფერხებს. ბუნებრივი ბოსტნეული, ხილი და მთლიანი მარცვლეული აირჩიეთ. არ იყოს გაყინული, ზედმეტად ცხიმიანი, მარილიანი, ტკბილი ან დანამატიანი. კვება არ გამოტოვოთ და დღეში სამჯერ მიიღეთ. საუზმე არ გამოტოვოთ, თავს დაეხმარეთ და შვილს მაგალითი მიეცით. წითელი ხორცი დაუწველად მოამზადეთ და კვირაში ერთხელ მიიღეთ. კვირაში 2-3-ჯერ თევზი და ქათამიც ომეგა-3-სა და ვიტამინებს შეავსებს.

რეგულარულად ჯანსაღი ბავშვი ზედმეტად არ მოიმატებს. შეზღუდეთ სნექი, შოკოლადი, ჩიფსი, ცხიმიანი და ტკბილი საკვები-სასმელი. შეძლებისდაგვარად ორგანული, ბევრი ბუნებრივი ხილ-ბოსტნეული და ზომიერი ხორცი, ქათამი და თევზი მიეცით. ჭარბწონიან ბავშვებს დაავადების რისკი მეტი აქვთ; ზრდასრულებშიც კიბოს მაღალი რისკი უნდა გვახსოვდეს. ყველა ასაკში ჯანსაღი წონა შევინარჩუნოთ.

მოწევისა და კიბოს კავშირი

არამწეველ საზოგადოებაში ფილტვის კიბოს %90-ზე მეტს მოვსპობთ. თამბაქოს მრავალი კიბოს კავშირი დადგენილია და ფილტვის გარდა თავის-კისრის, ხახის, საყლაპავის, კუჭის, პანკრეასის, თირკმლის, ბუშტის, ლეიკემიისა და ძუძუს კიბოც შემცირდება. WHO-თი 20. საუკუნეში დაახლოებით 100 მილიონი თამბაქოს სიკვდილი იყო და წელიწადში 6 მილიონი ემატება. სიგარეტში 50-ზე მეტი უშუალო კანცეროგენია. ფილტრი ზემოქმედებას არ ამცირებს. ფილტრიანმა და light-მა ნიკოტინის მისაღებად ღრმა ჩასუნთქვა გამოიწვია, კიბო ღრმა და ქვედა წილებში გადავიდა და სიხშირე არ შემცირდა. 1900-იანების პირველ მეოთხედში კავშირი გამოიკვეთა და 1950-იანებში დამტკიცდა, მაგრამ მთავრობებმა და მწარმოებლებმა დამალეს და დამოკიდებულება გაავრცელეს. 1997 წელს Liggett პაციენტის სარჩელით მსჯავრდებული გახდა და მსოფლიო ბოდიშის შეტყობინება გამოსცა.

მაღალი სიკვდილის რისკის ფილტვის კიბო მხოლოდ ერთი მიზეზით არ ჩნდება. კვლევებმა მრავალი მიზეზი აღმოაჩინა; სხვადასხვა ფაქტორი მონაწილეობს, თუმცა უმეტესობა თამბაქოს უკავშირდება.

თამბაქო და ფილტვის კიბო; სიგარეტის მოწევა ფილტვის კიბოს იწვევს. თამბაქოში არსებული მავნე ნივთიერებები (კანცეროგენები) ფილტვის უჯრედებს აზიანებს. დროთა განმავლობაში ამ ზემოქმედებამ უჯრედში კიბო შეიძლება წარმოქმნას. მწევლის რისკი დამოკიდებულია დაწყების ასაკზე, მოწევის ხანგრძლივობაზე, ყოველდღიურ რაოდენობასა და კვამლის ჩასუნთქვის სიღრმეზე. შეწყვეტა პირის რისკს მნიშვნელოვნად შეამცირებს.

საუკეთესო დაცვა მოწევის შეწყვეტა ან არდაწყებაა!

სიგარა, ჩიბუხი და ფილტვის კიბო; მათი მომხმარებლები არმომხმარებლებზე მეტ რისკს ატარებენ. წლების რაოდენობა, დღიური მოხმარება და ჩასუნთქვის სიღრმე რისკის განმსაზღვრელი ფაქტორებია. ჩასუნთქვის გარეშეც მომხმარებლებს ფილტვისა და პირის კიბოს სხვა ტიპების რისკი აქვთ. ასევე პასიური მწეველები თამბაქოს კვამლის ზემოქმედებით იმავე ხარისხის ფილტვის კიბოს რისკს ატარებენ.

თუ ეწევით, ახლავე შეწყვიტეთ! ექიმის მითითებით დახმარება შესაძლებელია.

პასიური მოწევისა და ბავშვთა კიბოს მხრივ ბავშვები მშობლებს ბაძავენ. ოჯახის წევრს მოწევა არ დაანებოთ და სახლში აკრძალეთ. 2010 მონაცემით ბავშვებსა და ახალგაზრდებში მოხმარება იკლებს. ბოლო 10 წელი ცნობიერების მუშაობა უწყვეტია, მაგრამ ოჯახი ფხიზელი უნდა იყოს. კვლევებით 12 წლისა და უფროსთა %25-ზე მეტი რეგულარულად ეწევა — ეს მცირე არ არის.

ფილტვის კიბო კვლავ ყველაზე ხშირია და შემთხვევათა დაახლოებით %85-ში სიკვდილს იწვევს. მწეველთა %80 დაახლოებით 18 წლამდე იწყებს, ამიტომ ოჯახმა ზიანი და უწეველი ცხოვრების სარგებელი უნდა აუხსნას. მშობლის შეწყვეტა მის ფილტვის, პირის, საყლაპავის, ბუშტის, თირკმლის, პანკრეასისა და გულის რისკს შეამცირებს და ბავშვზეც დადებითად იმოქმედებს.

უმოძრაობისა და კიბოს კავშირი

თანამედროვე სირთულეებით სულ უფრო მეტს ვმუშაობთ და ჯანმრთელობის დრო მცირდება, თუმცა აქტივობა აუცილებელია. დატვირთულ სამსახურშიც პასიური, ურიტმო მოძრაობა გვღლის, მაგრამ საჭირო აქტივობას ვერ ცვლის. შედეგად კვება, დეფეკაცია და საკვები ირევა და არაჯანსაღ ცხოვრებას იწვევს. მრავალმა კვლევამ რეგულარული ვარჯიშით ნაკლები რისკი დაამტკიცა. იგი ინსულინსა და მსგავს ცილებს ამცირებს, ქალის ესტროგენს აკონტროლებს და ნაწლავის ტრანზიტის გახანგრძლივებას აფერხებს. ინსულინის მატება უჯრედს ასტიმულირებს და უკონტროლო გამრავლებას უწყობს ხელს. დიაგნოზის შემდეგ ვარჯიშის ბევრი სარგებელიც დამტკიცებულია.

ნაკლები აქტივობა ნაწლავს ანელებს და განავლის კანცეროგენებს ზედაპირთან კონტაქტით პროცესის დაწყებას აძლევს. მენოპაუზის შემდეგ ესტროგენის მთავარი წყარო ცხიმია. მისი ჭარბი მატება ჰორმონებს ზრდის და ქალში ძუძუსა და საშვილოსნოს, კაცში კი პროსტატის რისკს ამაღლებს.

ამიტომ ყოველდღე ჯანმრთელობის ფარგლებში ვარჯიშით მრავალ, განსაკუთრებით პროსტატისა და კოლონის კიბოსგან შეგიძლიათ დაიცვათ თავი. სხეული უმოძრაობისთვის არ არის შექმნილი. ყველა აქტივობა სასარგებლოა და ჯანსაღ წონას ეხმარება. ექიმთან ასაკისა და ჯანმრთელობის შესაბამისი დრო და სიხშირე გადაწყვიტეთ.

ზრდასრულმა კვირაში სულ მცირე 150 წუთი მსუბუქი ან 75 წუთი მძიმე ვარჯიში უნდა გააკეთოს, ან ეკვივალენტი დღეებზე გაანაწილოს. ბავშვმა და ზრდასრულმა დღეში სულ მცირე 1 საათი მსუბუქი ან მძიმე, მძიმე არჩევისას კვირაში სულ მცირე 3 დღე. შეზღუდეთ ჯდომა, წოლა, ტელევიზორი და კომპიუტერი. მცირე აქტივობაც სასარგებლოა. ბავშვს ეკრანის დრო შეუზღუდეთ და რეგულარული ვარჯიში ურჩიეთ, რათა ჯანმრთელი, მხნე და არაჭარბწონიანი დარჩეს.

UV-სა და კიბოს კავშირი

კანის კიბო ყველაზე ხშირია და 2 ჯგუფად იყოფა: მელანომური და არამელანომური. მელანომა იშვიათია (დაახლოებით %5), მაგრამ ერთ-ერთი ყველაზე აგრესიულია და ბოლო წლებში იზრდება.

კარგი ამბავია, რომ ამ კიბოსგან დამცავი ზომები არსებობს ან ადრეულად დიაგნოსტირებით ეფექტური მკურნალობა შეიძლება. უმეტეს კანის კიბოს ჭარბი UV სხივები იწვევს, ძირითადად მზიდან. ზოგჯერ მიზეზია ხელოვნური წყაროც, მაგალითად სოლარიუმი. მზის სრულიად აცილება საჭირო არ არის. დახურულ სივრცეში უმოძრაო ცხოვრება არაგონივრულია, რადგან ყოველდღიური ფიზიკური აქტივობა ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია. თუმცა ჭარბი მზე საზიანოა და გარკვეული ნაბიჯებით UV ზემოქმედება უნდა შევზღუდოთ.

ჩრდილში ყოფნით UV-ის ზემოქმედება შეგიძლიათ შეზღუდოთ. შეძლებისდაგვარად დახურული ჩაცმაც ჭარბ დასხივებას აფერხებს. თუ პირდაპირი მზის 11:00-16:00 საათებში გარეთ გასვლა გიწევთ, ქუდი და UV-ის დამცავი მზის სათვალე უნდა ატაროთ. ასე თავსა და თვალის გარშემო მგრძნობიარე მიდამოს დაიცავთ. სეზონის მიუხედავად, მზიან ამინდში ღია უბნებზე — სახეზე, ხელზე, ფეხზე — +30 UV დაცვის კრემი კიდევ ერთი პრევენციული ზომაა.

სოლარიუმის უვნებლობის რწმენა მცდარია. ნათურა UVA და UVB-ს ასხივებს; ორივე ხანგრძლივ დაზიანებასა და კიბოს ხელს უწყობს. განსაკუთრებით 30 წლამდე დაწყება მელანომის ზრდას უკავშირდება. დერმატოლოგთა და ორგანიზაციათა უმეტესობა არ ურჩევს. გარუჯული იერი უსაფრთხოდ ლოსიონით შეიძლება მიიღოთ.

კანის კიბო ბავშვებშიც საყურადღებო დაავადებაა. მის განვითარებაში %90-ით მონაწილე მზის მავნე UV-ისგან მარტივი ზომებით დაცვა საკმარისია. ბავშვებს განსაკუთრებული ყურადღება სჭირდება: ზღვაზე ან გარეთ დიდხანს მოთამაშე უფრო იწვება და მოახლოებული საფრთხე არ იცის. მშობლებსა და მზრუნველებს ჩვევად უნდა ჰქონდეთ გარეთ გასვლისას შეძლებისდაგვარად დახურული ტანსაცმელი, ქუდი და მზის კრემი. გაზრდისას მავნე სხივებზე ინფორმაცია მიეცით. ადვილად დამწვარ ბავშვთან უფრო ფრთხილად იყავით: დახურეთ, სულ მცირე +30 კრემი წაუსვით და მზეზე დიდხანს არ გააჩეროთ, განსაკუთრებით პირდაპირი სხივების 10:00-16:00 საათებში. UV სათვალე თვალსაც და მის ირგვლივ მგრძნობიარე კანსაც დაიცავს. 6 თვეზე უმცროსი ჩვილები პირდაპირ მზეს არ უნდა შეახვედროთ; დამცავი ქუდი და ტანსაცმელი ჩააცვით და მზეზე ღია უბნებს კრემი წაუსვით.

ჩამოთვლილის გარდა ზოგი გენეტიკური ფაქტორი (მემკვიდრეობითი ან მუტაციური), დასხივება და ინფექციაც კიბოს დამტკიცებულად იწვევს. თითოეულს შემდეგ სტატიებში განვიხილავთ.