კიბო გამყინვარების ხანაში, გადაშენების ზღვარზე: რატომ ავადდებოდნენ მამონტები და მღვიმის დათვები?

კიბოს ისტორიაზე საუბრისას ხშირად ერთი ინდივიდის, ერთი პაციენტის ამბავს ვეხებით. ზოგჯერ კი ნამარხები პირად ტრაგედიაზე მეტს — მთელი სახეობის ჯანმრთელობის კრიზისს — გვიყვება.

წერილობით ისტორიასა და ადამიანურ ცივილიზაციაზე გადასვლამდე ბოლო გაჩერებაა გამყინვარების ხანა (პლეისტოცენი). დაახლოებით 20000 წლის წინ, როცა ჩრდილოეთ ნახევარსფერო მყინვარებს დაეფარა, ბეწვიანი მამონტებისა და მღვიმის დათვების მსგავსი გიგანტები ბატონობდნენ.

მათი ბოლო დღეები კი, ფილმებისგან განსხვავებით, მხოლოდ ადამიანის შუბებთან ბრძოლაში არ გასულა — ისინი შინაგან მტრებსაც, მძიმე სიმსივნეებსა და გენეტიკურ დარღვევებს ებრძოდნენ. დღეს განვიხილავთ მტკიცებულებებს, რომ გადაშენება მხოლოდ სიკვდილის მომენტი კი არა, გენეტიკური და გარემოსეული ჩამოშლაა.

1. სიმსივნე ძვალში: ოსტეობლასტომა

პოლონეთის კრაკოვის სპაძისტას უბანში მამონტის ძვლების მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი გროვაა. იქ აღმოჩენილ მამონტის გულმკერდის მალაში ოსტეობლასტომად წოდებული იშვიათი სიმსივნე აღმოაჩინეს.

• რა არის? კეთილთვისებიანი (benign) სიმსივნეა, რომელშიც ძვლის წარმომქმნელი უჯრედები უკონტროლოდ მრავლდება. თუმცა კეთილთვისებიანობა უვნებლობას არ ნიშნავს.
• გავლენა: ზურგის ტვინზე ზეწოლით სიმსივნე ცხოველს, სავარაუდოდ, აუტანელ ტკივილს აყენებდა და მოძრაობას უზღუდავდა. ველურ ბუნებაში უმოძრაობა სიკვდილის განაჩენია.

2. გენეტიკური ჩამოშლის კვალი: „კისრის ნეკნი“

სიმსივნეზე უფრო შემაშფოთებელი აღმოჩენა შესაძლოა მამონტების კისერში იმალებოდა. თითქმის ყველა ძუძუმწოვარში, ჟირაფიდან თაგვამდე, კისრის მალების რაოდენობა მუდმივია: 7. ეს ევოლუციის მკაცრად დაცული წესია. ნიდერლანდებსა და ჩრდილოეთის ზღვაში აღმოჩენილ მამონტის ნამარხებში კი კისრის მე-7 მალაზე დამატებითი ნეკნი — კისრის ნეკნი — დაფიქსირდა.

• რატომ არის მნიშვნელოვანი? ეს ანომალია უბრალო ზედმეტი ძვალი არ არის. იგი გენომში სხეულის გეგმის მარეგულირებელი Hox გენების დარღვევის ნიშანია. თანამედროვე მედიცინაში მდგომარეობა ხშირად მკვდრადშობადობასა და ბავშვობის კიბოს უკავშირდება.
• მნიშვნელობა: მამონტების რაოდენობის კლებისას დარჩენილები ერთმანეთთან მრავლდებოდნენ — ხდებოდა ინბრიდინგი (Inbreeding). ამ გენეტიკურმა შევიწროებამ კიბოსა და განვითარების დარღვევებისადმი წინასწარგანწყობა გაზარდა.

3. მინერალური შიმშილი (Osteodystrophy)

Leshchinskiy-ს თეორიის მიხედვით, კლიმატის ცვლილებამ ნიადაგი გაამჟავა და მცენარეებში მინერალები შეამცირა. მამონტები უზარმაზარი ჩონჩხისთვის საჭირო კალციუმსა და ფოსფორს ვერ პოულობდნენ. „მინერალურმა შიმშილმა“ ძვლების დარბილება, ოსტეომალაცია და მოტეხილობები გამოიწვია. მამონტები არა მხოლოდ შიმშილით, არამედ საკუთარი სხეულის ტარების შეუძლებლობითაც გადაშენდნენ.

1. Leshchinskiy SV. Paleoecological investigation of mammoth remains from the Krakow Spadzista Street (B) site. Quaternary International. 2012;276:155-169.
2. Reumer JW, et al. Extraordinary incidence of cervical ribs indicates vulnerable condition in Late Pleistocene mammoths. PeerJ. 2014;2:e318.
3. Leshchinskiy SV. Enzootic diseases and extinction of mammoths as a reflection of deep geochemical changes in ecosystems of Northern Eurasia. Archaeological and Anthropological Sciences. 2015.