سرطان در آستانه انقراض عصر یخبندان: چرا ماموت‌ها و خرس‌های غارنشین بیمار شدند؟

وقتی از تاریخ سرطان می‌گوییم، معمولاً بر داستان یک فرد یا بیمار تمرکز می‌کنیم. اما گاهی سنگواره‌ها فراتر از یک تراژدی فردی، بحران سلامت یک گونه را روایت می‌کنند.

آخرین ایستگاه ما پیش از ورود به تاریخ مکتوب و تمدن انسانی، عصر یخبندان (دوره پلیستوسن)است. حدود 20.000 سال پیش، هنگامی که نیمکره شمالی پوشیده از یخ بود، غول‌هایی مانند ماموت پشمالو و خرس غارنشین فرمانروایی می‌کردند.

اما روزهای پایانی این غول‌ها، برخلاف فیلم‌ها، فقط در نبرد با نیزه انسان نگذشت؛ آن‌ها با دشمنان «درونی»، تومورهای جدی و اختلال‌های ژنتیکی نیز می‌جنگیدند. امروز شواهدی را بررسی می‌کنیم که نشان می‌دهند انقراض فقط لحظه مرگ نیست، بلکه فروپاشی ژنتیکی و محیطی نیز هست.

1. تومور استخوان: استئوبلاستوما

منطقه Spadzista در کراکوف لهستان، از بزرگ‌ترین انباشتگاه‌های استخوان ماموت در جهان است. در مهره سینه‌ای یک ماموت از این منطقه، استئوبلاستوما، یعنی توموری نادر، شناسایی شد.

• چیست؟ توموری خوش‌خیم است که در آن سلول‌های استخوان‌ساز بدون کنترل تکثیر می‌شوند. اما «خوش‌خیم» به معنای بی‌ضرر نیست.
• پیامد: این تومور احتمالاً با فشار بر نخاع، درد تحمل‌ناپذیر و محدودیت حرکت ایجاد می‌کرد. در طبیعت وحشی، ناتوانی از حرکت حکم مرگ است.

2. نشانه فروپاشی ژنتیکی: «دنده گردنی»

شاید یافته‌ای هراس‌انگیزتر از تومورها در گردن ماموت‌ها پنهان بود. تقریباً همه پستانداران، از زرافه تا موش، تعداد ثابت 7 مهره گردنی دارند؛ قاعده‌ای بسیار محافظت‌شده در تکامل. اما در سنگواره‌های ماموت هلند و دریای شمال، در مهره گردنی 7، یک دنده اضافی یا دنده گردنی دیده شد.

• چرا مهم است؟ این ناهنجاری فقط استخوانی اضافه نیست؛ نشانه اختلال «ژن‌های Hox»، تنظیم‌کننده نقشه بدن، در ژنوم است. در پزشکی نوین، این وضعیت معمولاً با مرده‌زایی و سرطان‌های کودکی ارتباط دارد.
• معنا: با کاهش جمعیت ماموت، بازماندگان ناچار به جفت‌گیری خویشاوندی شدند. این تنگنای ژنتیکی، استعداد سرطان و اختلال‌های تکاملی را افزایش داد.

3. گرسنگی معدنی (استئودیستروفی)

بر اساس نظریه Leshchinskiy، با تغییر اقلیم، خاک اسیدی و مواد معدنی گیاهان کمتر شد. ماموت‌ها کلسیم و فسفر کافی برای اسکلت عظیم خود پیدا نمی‌کردند. این «گرسنگی معدنی» به نرمی استخوان یا استئومالاسی و شکستگی منجر شد. ماموت‌ها فقط از گرسنگی از بین نرفتند؛ استخوان‌هایشان نیز دیگر نمی‌توانست بدن را تحمل کند.

1. Leshchinskiy SV. Paleoecological investigation of mammoth remains from the Krakow Spadzista Street (B) site. Quaternary International. 2012;276:155-169.
2. Reumer JW, et al. Extraordinary incidence of cervical ribs indicates vulnerable condition in Late Pleistocene mammoths. PeerJ. 2014;2:e318.
3. Leshchinskiy SV. Enzootic diseases and extinction of mammoths as a reflection of deep geochemical changes in ecosystems of Northern Eurasia. Archaeological and Anthropological Sciences. 2015.