Buz dövründə yox olmaq ərəfəsində xərçəng: mamontlar və mağara ayıları niyə xəstələndi?

Xərçəng tarixindən danışanda adətən bir fərdin, bir xəstənin hekayəsinə diqqət yetiririk. Lakin bəzən fosillər fərdi faciədən daha çoxunu, bütöv növün sağlamlıq böhranını danışır.

Yazılı tarixə, yəni insan sivilizasiyasına keçməzdən əvvəlki son dayanacağımız: Buz dövrü (Pleystosen). Təxminən 20.000 il əvvəl Şimal yarımkürəsi buzlaqlarla örtülü ikən yunlu mamontlar və mağara ayıları kimi nəhənglər hökm sürürdü.

Lakin bu nəhənglərin son günləri filmlərdə gördüyümüz kimi yalnız insanların nizələri ilə mübarizədə keçməyib; onlar daxildən gələn düşmənlərlə, ciddi şişlər və genetik pozuntularla da mübarizə aparıblar. Bu gün yox olmanın yalnız ölüm anı deyil, genetik və ekoloji tənəzzül olduğunu göstərən sübutları araşdırırıq.

1. Sümüklərdəki şiş: osteoblastoma

Polşanın Krakov şəhərindəki Spadzista bölgəsi dünyanın ən böyük mamont sümüyü yığınlarından birinə ev sahibliyi edir. Buradan tapılmış mamontun döş fəqərəsində osteoblastoma adlanan nadir şiş aşkar edilib.

• Nədir? Sümük yaradan hüceyrələrin nəzarətsiz çoxaldığı xoşxassəli şişdir. Lakin xoşxassəli olması zərərsiz olması demək deyil.
• Təsiri: Bu şiş onurğa beyninə təzyiq edərək heyvana ehtimal ki, dözülməz ağrı verir və hərəkətlərini məhdudlaşdırırdı. Vəhşi təbiətdə hərəkət edə bilməmək ölüm hökmüdür.

2. Genetik tənəzzülün izi: boyun qabırğası

Bəlkə də şişlərdən daha qorxulu tapıntı mamontların boynunda gizlənirdi. Məməlilərin demək olar hamısında — zürafədən siçanadək — boyun fəqərələrinin sayı sabitdir: 7 ədəd. Bu, təkamülün ciddi qoruduğu qaydadır. Lakin Niderland və Şimal dənizindən tapılmış mamont fosillərində 7-ci boyun fəqərəsində əlavə qabırğa (servikal qabırğa) müşahidə edilib.

• Niyə vacibdir? Bu anomaliya sadəcə artıq sümük deyil. Bədən planını tənzimləyən Hox genlərinin pozulmasının əlamətidir. Müasir tibbdə bu vəziyyət adətən ölü doğuşlar və uşaqlıq xərçəngləri ilə əlaqəlidir.
• Mənası: Mamont populyasiyası azaldıqca qalanlar öz aralarında çoxalmalı olublar (qohum cütləşməsi). Bu genetik daralma xərçəngə və inkişaf pozuntularına meyli artırıb.

3. Mineral aclığı (osteodistrofiya)

Leshchinskiy-in nəzəriyyəsinə görə iqlim dəyişdikcə torpaq turşulaşıb və bitkilərdə minerallar azalıb. Mamontlar böyük skeletlərini təmin edəcək kalsium və fosfor tapa bilmirdilər. Bu mineral aclığı sümüklərin yumşalmasına (osteomalasiya) və sınmasına səbəb olub. Mamontlar yalnız aclıqdan deyil, sümüklərinin bədənlərini daşıya bilməməsindən də məhv olublar.

1. Leshchinskiy SV. Paleoecological investigation of mammoth remains from the Krakow Spadzista Street (B) site. Quaternary International. 2012;276:155-169.
2. Reumer JW, et al. Extraordinary incidence of cervical ribs indicates vulnerable condition in Late Pleistocene mammoths. PeerJ. 2014;2:e318.
3. Leshchinskiy SV. Enzootic diseases and extinction of mammoths as a reflection of deep geochemical changes in ecosystems of Northern Eurasia. Archaeological and Anthropological Sciences. 2015.