ქიმიოთერაპია და ჭკვიანი წამლები
ამ სტატიაში
ქიმიოთერაპია („ქიმიო“) კიბოს მკურნალობაა, რომელიც უჯრედების მოსაკლავად წამლებს იყენებს.
კიბოს უჯრედი სწრაფად იზრდება და მრავლდება. ქიმიოთერაპია ამას აჩერებს ან ანელებს, მაგრამ სწრაფად გამრავლებულ ნორმალურ უჯრედებსაც აზიანებს და გვერდით მოვლენებს, მაგალითად დიარეასა და თმის ცვენას, იწვევს.
ქიმიოთერაპიის მიღმა: მიზნობრივი ჭკვიანი წამლები
მიზნობრივი თერაპია კიბოს უჯრედისა და ზრდის გზების მოლეკულური ამოცნობით და წამლებით შიდა და გარე სიგნალების ბლოკირებით შეიქმნა. ყველაზე თვალსაჩინო წარმატება ფილტვის ადენოკარცინომაში იყო. ამ საფეხურებზე მიმართულ მკურნალობებს მიზნობრივ თერაპიებს ან ჭკვიან წამლებს ვუწოდებთ.
კარცინოგენეზში უკონტროლო ზრდის სასიგნალო გზების მთავარი მიზეზი გენეტიკური მუტაციებია.
მათი განსაზღვრა იმის გასაგებადაა მნიშვნელოვანი, ვის რა მკურნალობა გამოადგება.
გზებისა და მუტაციების უკეთ გაგებით სპეციფიკური წამლები მრავლდება. მეტასტაზურ პაციენტებში სიცოცხლეს ახანგრძლივებს და ხარისხს აუმჯობესებს. ქიმიოთერაპიის შეზღუდული გადარჩენა შესაფერის პაციენტებში მნიშვნელოვნად იზრდება.
ცვლილებები სიმსივნის დნმ-ის ანალიზით ვლინდება. დიაგნოზის შემდეგ მუტაციებსა და მიზნობრივ შესაბამისობას ორი გზით ადგენენ: ბიოფსიით აღებულ სიმსივნურ ქსოვილში მოლეკულური ტესტებით და მზარდად სანდო და გამოყენებადი თხევადი ბიოფსიებით. ქსოვილის აღების ნაცვლად სისხლში მოცირკულირე სიმსივნურ დნმ-სა და სამიზნე მუტაციებს იკვლევენ. განსაკუთრებით ადრე ბიოფსირებულ, არასაკმარისი ქსოვილის მქონე პაციენტებს განმეორებით ბიოფსიას აცილებს.
სამიზნე მუტაციის არმქონეებში ქიმიოთერაპიას ირჩევენ. ბოლო მნიშვნელოვანი მიღწევაა იმუნოთერაპიაც . კიბოს მიმართ იმუნიტეტის გულგრილობის, ანუ სიბრმავის, აღმომფხვრელი წამლები 2012 წლის შემდეგ ამაღელვებელი გახდა. წარმატების შემდეგ ამერიკის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) მელანომაში, არაწვრილუჯრედოვან ფილტვის, თირკმლის კიბოში, ჰოჯკინის ლიმფომაში, თავისა და კისრისა და შარდის ბუშტის კიბოში დაამტკიცა. რეკომენდებულია პირველი ქიმიოთერაპიის არასაკმარისი პასუხის ან შემდგომი პროგრესირებისას. ახალდიაგნოსტირებულთა პირველ არჩევანში კვლევა გრძელდება. მარტო ან ქიმიოთერაპიასთან კომბინაციის პირველი მონაცემები იმედისმომცემია.
მთავარი ნაკლი მაღალი ფასია. ბევრ ქვეყანაში ანაზღაურებაში ეკონომიკისთვის საფრთხის შიშით ვერ შეიტანეს.
კიბო არა მხოლოდ ტიპებს შორის განსხვავდება; ერთსა და იმავე ტიპშიც ადამიანები განსხვავდება ამტანობითა და თანმხლები დაავადებებით. არჩევანის მატებამ სიმსივნურ და ინდივიდუალურ სხვაობებზე დაფუძნებული შერჩევა და პერსონალიზებული თერაპიები განავითარა.
სურათზე FDA-ს მიერ დამტკიცებული მიზნობრივი წამლებია. ბევრი 2010 წელს ან შემდეგ დამტკიცდა, რაც წინსვლის აჩქარებას აჩვენებს. შენიშვნა: ქვეყნების დამტკიცების, ლიცენზიისა და ანაზღაურების მექანიზმები განსხვავდება, თუმცა წამყვანი ორგანო FDA-ა.
ისტორია ქიმიოთერაპიისა და კიბოს გასაგებად
კიბო ათასობით და მილიონობით წლის წინაც არსებობდა. 5 ივლისს 2016 წელს Nature-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში დინოზავრის ნამარხში სიმსივნე აღმოაჩინეს — პირველი ცნობილი შემთხვევა, დაახლოებით 70-80 მილიონი წლის წინ. ადამიანის პირველი კიბო დაახლოებით 1.6 მილიონი წლის ძვლის კიბოა. დღეს მას თანამედროვე სამყაროს დაავადებად მიიჩნევენ და ფიქრობენ, რომ მეტად გვემუქრება. ძველი მოკლე სიცოცხლე და ჩანაწერების სიმცირე საბოლოო დასკვნას ართულებს.
რადგან კიბო კაცობრიობაზე ძველია, მკურნალობასაც დიდი ისტორია აქვს. ზედაპირული სიმსივნის ამოჭრა ან მოწვა (ჰიპერთერმია) დაახლოებით 5 ათასი წლის წინ იწყება.
მცენარეებისა და ქიმიკატების (სპილენძი, ტყვია, გოგირდი, დარიშხანი) გამოყენება პრიმიტიულ, არაეფექტიან და ჯერ განუვითარებელ ქიმიოთერაპიად შეიძლება ჩაითვალოს.
მე-17 საუკუნის ევროპელმა ქირურგებმა კიბო ხელშეუხებელ მდგომარეობად აღარ მიიჩნიეს. „ჰემატოლოგია“ პირველად 1743 წელს თომას შვენკემ გამოიყენა. სისხლის უჯრედები მე-17 საუკუნის ბოლოსა და მე-18-ში აღწერეს: ერითროციტები Anton von Leeuwenhoek-მა (1632-1723) 1674 წელს, ლეიკოციტები Joseph Lieutaud-მ (1703-1780) 1749 წელს, ლიმფოციტები William Hewson-მა (1739-1774) 1774 წელს.
მიკროსკოპამდე მიღებული შედეგები გასაოცარია. Zaharias Jansen-ის 1590 წლის მიკროსკოპი 1611 წელს კეპლერმა, 1684 წელს Chistiaan Huygens-მა და შემდეგ Ernst Abbe-მ (1804-1903) განავითარეს; მედიცინაში მხოლოდ მე-19 საუკუნის დასაწყისში რამდენიმე ექიმი იყენებდა. მანამდე ავადობას მყარი ორგანოების კონსისტენციისა და ელასტიკურობის დარღვევას ან სითხეთა დისბალანსს მიაწერდნენ. სისხლის უჯრედების ნეოპლაზიური გამრავლებით ძვლის ტვინისა და ქსოვილების ინფილტრაციის ლეიკემიის მიზეზად მიჩნევა ჯერ არ არსებობდა.
ინგლისში 1802 წელს Society for Investigating the Nature and Cure of Cancer-მა იკითხა: რა ნიშნები აქვს კიბოს? რა იწვევს? პირველადი დაავადებაა თუ სხვისგან ვითარდება? მემკვიდრეობითია?
თამბაქოს კანცეროგენული ნახშირწყალბადის 1950 წელს გამოყოფამ, ინდოელ ბეტელის (წიწაკის ხის) მღეჭველ მამაკაცებში პირისა და საყლაპავის კიბოს სიხშირემ და იაპონიაში შებოლილი თევზისა და კუჭის კიბოს კავშირმა ცხოვრების ჩვევების გავლენა აჩვენა.
ტიპური მახასიათებელია ასაკთან მატება. ხანდაზმულობის კავშირს ჰიპოკრატეც აღნიშნავდა (დაბ. ძვ.წ. 460, კოსი — გარდ. ძვ.წ. 370, ლარისა). სიცოცხლის გახანგრძლივება და პირობების გაუმჯობესება სიხშირის მატებას ხსნის.
ქიმიოთერაპიის აღმოჩენა
გარდამტეხი ეტაპი თანამედროვე ქიმიოთერაპია იყო. 1950-იან წლებში მცენარეული ეფექტის ცნობები ვრცელდებოდა. საინტერესოა, რომ დღესაც მცენარით მკურნალობა თითქოს ახალ იდეად განიხილება. სინთეზურმა ანტიბიოტიკმა პურომიცინმა ცხოველებში ძუძუს კიბოზე იმოქმედა (1954).
Lissauer-მა 1865 წელს აჩვენა, რომ Thomas Fowler-ის მიერ პირველად 1786 წელს სიცხისა და თავის ტკივილისთვის გამოყენებული დარიშხანი (%1 დარიშხანის ტრიოქსიდი: ფაულერის ხსნარი) ზოგ ქრონიკულ ლეიკემიაში(სისხლის კიბოს სახეობა) სასარგებლოა. ელენთა შემცირდა, ლეიკოციტები დაეცა და ანემია გაუმჯობესდა. ეს ციტოტოქსიკური მკურნალობის პირველი ნაბიჯია.
ქიმიოთერაპია ციტოტოქსიკური, ანუ უჯრედის მკვლელი წამლებია. მიზანია ზრდა-გამრავლების შეჩერება. სწრაფად მზარდ კიბოს უჯრედებზე ამიტომ ეფექტიანია.
დარიშხანით ქრონიკული ლეიკემიის მკურნალობა გაგრძელდა რადიოთერაპიის1903 წელს დანერგვამდე. William Roentgen-ის მიერ 1895 წელს რენტგენის აღმოჩენიდან რვა წლის შემდეგ Nicholas Senn-მა (1903) ლეიკემიაში გამოიყენა.
ლეიკემიასა და სხვა კიბოებში ქიმიოთერაპია 1940-იანი წლების დასაწყისში აღმოაჩინეს
მეორე მსოფლიო ომში 100 ტონა მდოგვის აირის გემის ჩაძირვის შემდეგ Dr. Alexander-ის (1943) კვლევამ ჯარისკაცებში ლეიკოპენია გამოავლინა. იმავე წელს Dougerty-მ და White-მა სტეროიდების ლიმფოპენია აჩვენეს. ამან მდოგვის ერთ-ერთი კომპონენტის — აზოტოვანი მდოგვისგამოყენების ლიმფომის მკურნალობაში წარმატებული გამოცდის გზა გახსნა.
მალევე აღმოაჩინეს ამინოპიტერინი, რომელიც ბავშვთა მწვავე ლეიკემიაში სრულ რემისიას იძლეოდა და დაყოფის მთავარ ფოლიუმის მჟავას ეწინააღმდეგებოდა. დნმ-ის კოპირების აუცილებელ ქიმიკატს ბლოკავს და გავრცელებული მეთოტრექსატისწინამორბედია. სისხლის კიბოში წარმატების შემდეგ სხვა ორგანოების მყარ სიმსივნეებში ეფექტი გამოიკვლიეს და 1950-იან წლებში მუშაობა დაიწყო. მაგალითად, ცისპლატინმა — პლატინის ანალოგმა — მეტად მომაკვდინებელ მამაკაცის საკვერცხის კიბოში, განსაკუთრებით ადრე, თითქმის %100 განკურნება მოიტანა. ზრდის სხვადასხვა საფეხურის დამბლოკავი წამლები აღმოაჩინეს. ასე კიბოს მკურნალობის ქიმიოთერაპიის ერა დაიწყო.
განვითარება სამ პერიოდად იყოფა:
- 1946-1960 პერიოდი: ექსპერიმენტულ საფუძველზე ერთწამლიანი თერაპია, ეფექტიანი ახალი წამლები, ტოქსიკურობა, ფუნქციური მდგომარეობა და ამტანი ოპტიმალური დოზები განისაზღვრა.
- 1960-1970 პერიოდი: უჯრედული კინეტიკა განვითარდა და კლინიკაში შევიდა. კომბინაციების პირველი მიღწევები და ლეიკემიის მნიშვნელოვანი შედეგები მომრავლდა.
- 1970 წლიდან დღემდე: კომბინაცია განვითარდა; ქირურგიის, რადიო- და ქიმიოთერაპიის თანამშრომლობა გაძლიერდა. გამოსახულებამ დაგეგმვა გაამარტივა. სამედიცინო ონკოლოგიის დარგი განვითარდა.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.