კვება, გენეტიკა და კიბო

კვლევების მიხედვით, დიეტასთან, ანუ ჩვენი კვების წესთან დაკავშირებული კიბოს სიხშირე ყოველდღიურად იზრდება. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია მიღებული საკვების სახეობა, რაოდენობა და მიღების დრო. უკვე მეცნიერულად დადასტურებულია, რომ ზოგი კვებითი მოდელი, მაგალითად ხმელთაშუაზღვის სამზარეულო, კიბოს რისკს ამცირებს, თუმცა მრავალი ფაქტორის მონაწილეობა ამ სფეროს კვლევას ართულებს. კიბოს რისკის განვითარებაში ცხოვრების წესი ყველაზე დიდ ფაქტორად მიიჩნევა. აქედან გამომდინარე, ამტკიცებენ, რომ 65 წლამდე ასაკში კიბოს შემთხვევების ნახევარზე მეტის თავიდან აცილება შეიძლება.

რომელი საკვების, რა რაოდენობით და რამდენ ხანს მიღება იწვევს კიბოს?

დღეს ამ კითხვას ერთი ან მარტივი პასუხი არ აქვს. დიაბეტისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისთვის ზოგი რისკფაქტორი ძალიან მკაფიოდ არის განსაზღვრული, კიბოს მრავალი სახეობისთვის კი — არა. მაგალითად, დიაბეტთან სისხლში მაღალი გლუკოზის, ხოლო გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან მაღალი ლიპიდების ძლიერი კავშირია. კიბოსთვისაც ყოველდღე ახალ რისკფაქტორებს ადგენენ ან საეჭვო ფაქტორების მდგომარეობას აზუსტებენ. მაგალითად, ახლა უკვე გარკვევით დადასტურდა, რომ დამუშავებული ხორცი კოლონის კიბოს რისკს ზრდის. მისი მიღება კოლონის კიბოს რისკფაქტორია; სხვა სიტყვებით, იგი ინტენსიური მომხმარებლებისთვის მომავალში მსხვილი ნაწლავის კიბოს განვითარების ალბათობის მაჩვენებელია. კიბოს ბიოლოგიური საფუძვლის უკეთ გაგებისა და გენომური გამოყენებების სწრაფი განვითარებით ახალი მარკერები ჩნდება.

კიბოს ბიოლოგიის მიმოხილვა კვების თვალსაზრისით — რატომ წარმოიქმნება სიმსივნე?

ყველა კიბოს ძირითადი მიზეზია გენეტიკური სტრუქტურის დაზიანების შემდეგ გენების არანორმალური ექსპრესია. მუტაციები, ქრომოსომების დაზიანება, ტელომერების (DNA-ს ბოლო ნაწილების) დამოკლება, არანორმალური ეპიგენეტიკური ფაქტორები (გენების ექსპრესიის ცვლილება DNA-ს სტრუქტურის შეუცვლელად) და DNA-ს დამაზიანებელი სხვა მდგომარეობები უჯრედში ცვლილებებს იწვევს. დაზიანების მინიმუმამდე შესამცირებლად უჯრედი ცდილობს მის აღდგენას, თავისუფალი ჟანგბადის რადიკალების დაჭერასა და მუტაგენების (DNA-ს დამაზიანებელი ნივთიერებების) გაუვნებლებას. თუ დაზიანება აღუდგენელია, უჯრედი ჩვეულებრივ კვდება (აპოპტოზი). სიმსივნეები ნორმალურ უჯრედებზე უკეთ იტანს უჟანგბადობას, საკუთარ ახალ სისხლძარღვებს ქმნის და საწყისი ადგილიდან სხვაგან შეუძლია გადასვლა (მეტასტაზირება). ასაკთან ერთად DNA-ს აღდგენის მექანიზმები ირღვევა და წარმოქმნილი დაზიანებები ერთმანეთს ემატება და გროვდება. სიმსივნის დამთრგუნველი გენების ფუნქციის დაკარგვა და ონკოგენების ფუნქციის შეძენა სიმსივნის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. გარემო ფაქტორები, მაგალითად დიეტა და ცხოვრების წესი, და ადამიანის გენეტიკური აგებულება ხელს უწყობს ინდივიდებს შორის კიბოს რისკის განსხვავებას.

გენომისა და დიეტის ურთიერთობა

DNA-ს ჯაჭვში დაზიანებული ასლის მომდევნო თაობისთვის გადაცემა მემკვიდრეობითი კიბოს საფუძველია. მაგალითად, BRCA1 და 2 გენების მუტაცია მემკვიდრეობითი ძუძუს კიბოს სურათს ქმნის, თუმცა ეს შემთხვევების %10-12-ს შეადგენს. კიბოს მხრივ პოლიმორფიზმებიც მნიშვნელოვანია. პოლიმორფიზმი ერთი გენის განსხვავებული ვარიანტებია. იგი შეიძლება ერთ ან რამდენიმე გენში ერთდროულად არსებობდეს. კიბოსთვის ერთგენიანი პოლიმორფიზმები მნიშვნელოვანია, რადგან გარკვეულ პირობებში გამოვლენილმა პოლიმორფიზმებმა შეიძლება კიბო გამოიწვიოს. მაგალითად, MTHFR გენის C677T პოლიმორფიზმის მქონე ადამიანებში ნაწლავის კიბო ფოლატის შემცირებული მიღებისა და მცირე რაოდენობითაც კი ალკოჰოლის მოხმარებისას ვითარდება. თუ აცეტილაზის მაკოდირებელ გენში პოლიმორფიზმის მქონე ადამიანები ბევრ მაღალ ტემპერატურაზე მომზადებულ წითელ ხორცს იღებენ, გენის აქტივობა იზრდება და ნაწლავის კიბოს უბიძგებს. ამით ნაჩვენებია, რომ მხოლოდ გენი არ განსაზღვრავს შედეგს; გარემო ფაქტორები და დიეტა გენების მუშაობაზე მოქმედებს . ფიქრობენ, რომ დიეტაში საკვებისა და მისი კვებითი ღირებულებების შეცვლით გაუმჯობესება შესაძლებელია. მცენარეული პროდუქტებით მდიდარი დიეტა, განსაკუთრებით ხილ-ბოსტნეული, კიბოს რისკს ამცირებს. ინტენსიურად იკვლევენ მცენარეულ პროდუქტებში ფიტოქიმიკატების კიბოს საწინააღმდეგო თვისებებს, მაგალითად ბროკოლის მიერ თავისა და კისრის კიბოს რისკის შემცირებას. ადამიანის გენეტიკური მახასიათებლების ამოცნობა, გარემო ფაქტორებთან მათი კავშირის გამოთვლა და კიბოს რისკის განსაზღვრა მომავლის მნიშვნელოვანი მიზნებია. კიბოს პრევენციაში გენ-დიეტის კავშირი სულ უფრო მნიშვნელოვანია. ამ კონტექსტში მეცნიერების ახალი დარგი დაიბადა: ნუტრიგენომიკა!