Qidalanma, genetika və xərçəng

Tədqiqatlara görə pəhrizlə, yəni qidalanma tərzimizlə əlaqəli xərçənglərin tezliyi hər gün artır. Pəhrizimizdəki qidaların növü, miqdarı və onları nə vaxt qəbul etdiyimiz bu baxımdan vacibdir. Müəyyən pəhrizlərin (məsələn, Aralıq dənizi mətbəxi) xərçəng riskini azaltdığı artıq elmi sübutlarla göstərilmişdir, lakin bir çox amilin prosesə qarışması bu sahədə tədqiqatı çətinləşdirir. Xərçəng riskinin yaranmasında həyat tərzi ən böyük amil sayılır. Buna əsaslanaraq 65 yaşdan aşağı xərçənglərin yarıdan çoxunun qarşısının alına biləcəyi iddia edilir.

Hansı qidanı, nə miqdarda və nə müddətdə qəbul etmək xərçəngə səbəb olur?

Bu sualın hazırda tək və ya sadə cavabı yoxdur. Diabet və ürək-damar xəstəlikləri üçün bəzi risk amilləri çox aydın müəyyən edilsə də, bir çox xərçəng növünün risk amilləri aydın deyil. Məsələn, diabet üçün yüksək qan qlükozası, ürək-damar xəstəlikləri üçün artmış qan lipid səviyyəsi ilə xəstəlik arasında güclü əlaqə vardır. Xərçənglər üçün də hər gün yeni risk amilləri müəyyən edilir və ya şübhəli risk amillərinin vəziyyəti aydınlaşır. Məsələn, emal edilmiş ət qəbulunun yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artırdığı artıq aydın göstərilmişdir. Emal edilmiş ət qəbulu yoğun bağırsaq xərçəngi üçün risk amili, başqa sözlə, çox emal edilmiş ət yeyənlərdə gələcəkdə yoğun bağırsaq xərçənginə tutulma ehtimalını göstərən markerdir. Xərçəngin bioloji əsasının daha yaxşı anlaşılması və genomik tətbiqlərin sürətli inkişafı ilə yeni markerlər ortaya çıxır.

Qidalanma baxımından xərçəng biologiyasına ümumi baxış – Şiş niyə yaranır?

Bütün xərçənglərin əsas səbəbi genetik quruluşun zədələnməsindən sonra anormal gen ifadəsidir. Mutasiyalar, xromosom zədələri, telomerlərin (DNA-nın uc hissələrinin) qısalması, anormal epigenetik amillər (DNA quruluşu dəyişmədən gen ifadəsinin dəyişməsi) və s. DNA-nı zədələyən bu hallar hüceyrədə müəyyən dəyişikliklər yaradır. Hüceyrə bu zədəni minimuma endirmək üçün bəzi tədbirlər görür: zədəni təmir edir, sərbəst oksigen radikallarını tutur və mutagenləri (DNA zədəsinə səbəb olan maddələri) zərərsizləşdirir. Zədə təmir edilə bilməyəcək qədərdirsə, hüceyrə normalda ölümə gedir (apoptoz). Şişlər normal bədən hüceyrələrinə nisbətən oksigensizliyə daha davamlıdır, özlərinə yeni damarlar yaradır və başladıqları yerdən başqa yerlərə köçə bilir (metastaz). Yaşlandıqca zamanla DNA təmir mexanizmləri pozulur və yaranan zədələr üst-üstə yığılır. Şişi basqılayan genlərin vəzifəsini itirməsi və onkogenlərin funksiya qazanması şişin inkişafında mühüm rol oynayır. Ətraf mühit amilləri (pəhriz, həyat tərzi kimi) və insanın genetik quruluşu xərçəng riskinin insanlar arasında fərqli olmasına töhfə verir.

Genom – Pəhriz əlaqəsi

DNA zəncirindəki zədələnmiş nüsxənin növbəti nəslə ötürülməsi irsi xərçənglərin əsasıdır. Məsələn, BRCA1 və 2 genlərindəki mutasiya irsi süd vəzi xərçəngi mənzərəsini yaradır, lakin bu, xərçəng hallarının %10-12-sini təşkil edir. Polimorfizmlər də xərçəng baxımından vacibdir. Polimorfizm bir genin müxtəlif variantlarıdır. Bir gendə və ya eyni vaxtda birdən çox gendə ola bilər. Tək gen polimorfizmləri xərçəng üçün vacibdir. Çünki gen polimorfizmləri müəyyən şəraitdə üzə çıxarsa, xərçəngə səbəb ola bilər. Məsələn, MTHFR genində C677T polimorfizmi olan insanlarda bağırsaq xərçəngi folat qəbulunun azalması və az da olsa spirt qəbulu halında yaranır. Asetilaza fermentini kodlayan gendə polimorfizm daşıyan insanlar yüksək temperaturda bişmiş qırmızı əti çox qəbul edərsə, genin aktivliyi artır və bağırsaq xərçəngini tətikləyir. Bu da genin təkbaşına söz sahibi olmadığını, ətraf mühit amillərinin və pəhrizin genlərin fəaliyyətinə təsir etdiyini göstərmişdir. Pəhrizdəki qidaları və qida dəyərlərini dəyişməklə yaxşılaşma əldə edilə biləcəyi düşünülür. Bitki tərkibi yüksək pəhrizlər, xüsusilə meyvə-tərəvəz, xərçəng riskini azaldır. Bitki məhsullarındakı fitokimyəvi maddələrin xərçəng əleyhinə xüsusiyyəti ciddi araşdırılır (brokolinin baş-boyun xərçəngi riskini azaltması kimi). İnsanın genetik xüsusiyyətlərini tanımaq, ətraf mühit amilləri ilə əlaqəsini hesablamaq və xərçəng riskini müəyyənləşdirmək gələcəyin mühüm hədəfləridir. Gen-pəhriz əlaqəsi xərçəngdən qorunma baxımından əhəmiyyət qazanır. Bu çərçivədə yeni elm sahəsi yaranmışdır: Nutrigenomika!