تغذیه، ژنتیک و سرطان

طبق مطالعات، شیوع سرطان‌های مرتبط با رژیم غذایی یا شیوهٔ تغذیهٔ ما هر روز افزایش می‌یابد. نوع، مقدار و زمان مصرف غذاها در این زمینه اهمیت دارند. اکنون شواهد علمی نشان داده‌اند رژیم‌های مشخصی (مانند آشپزی مدیترانه‌ای) خطر سرطان را کاهش می‌دهند، اما به دلیل دخالت عوامل بسیار، مطالعه در این حوزه دشوار است. سبک زندگی بزرگ‌ترین عامل خطر سرطان دانسته می‌شود. بر این اساس ادعا می‌شود بیش از نیمی از سرطان‌های زیر سن 65 سال قابل پیشگیری‌اند.

مصرف کدام غذا، به چه مقدار و در چه مدتی موجب سرطان می‌شود؟

امروزه پاسخ واحد یا ساده‌ای برای این پرسش وجود ندارد. در حالی که بعضی عوامل خطر دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی بسیار روشن تعیین شده‌اند، عوامل خطر بسیاری از انواع سرطان روشن نیستند. برای مثال میان قند خون بالا و دیابت و میان چربی خون افزایش‌یافته و بیماری قلبی‌عروقی ارتباطی قوی وجود دارد. برای سرطان‌ها نیز هر روز عوامل خطر تازه تعریف یا وضعیت عوامل مشکوک روشن می‌شود. برای نمونه، اکنون به‌روشنی مشخص شده مصرف گوشت فرآوری‌شده خطر سرطان کولون را افزایش می‌دهد. مصرف گوشت فرآوری‌شده عامل خطر سرطان کولون است؛ یعنی نشانه‌ای از احتمال ابتلای آینده به سرطان رودهٔ بزرگ در مصرف‌کنندگان زیاد آن. با درک بهتر پایهٔ زیستی سرطان و پیشرفت سریع کاربردهای ژنومیک، نشانگرهای تازه‌ای پدید می‌آیند.

نگاهی کلی به زیست‌شناسی سرطان از دید تغذیه – چرا تومور ایجاد می‌شود؟

علت اصلی همهٔ سرطان‌ها بیان غیرطبیعی ژن پس از آسیب ساختار ژنتیکی است. جهش‌ها، آسیب کروموزومی، کوتاه شدن تلومر (انتهای DNA)، عوامل اپی‌ژنتیک غیرطبیعی (تغییر بیان ژن بدون تغییر ساختار DNA) و موارد مشابه به DNA آسیب می‌زنند و تغییراتی در سلول ایجاد می‌کنند. سلول برای به حداقل رساندن آسیب اقداماتی انجام می‌دهد: ترمیم آسیب، گرفتن رادیکال‌های آزاد اکسیژن و بی‌ضرر کردن مواد جهش‌زا (مواد آسیب‌رسان به DNA). اگر آسیب ترمیم‌ناپذیر باشد، سلول معمولاً به سوی مرگ می‌رود (آپوپتوز). تومورها نسبت به سلول‌های طبیعی بدن در برابر کمبود اکسیژن مقاوم‌ترند، برای خود رگ‌های جدید می‌سازند و می‌توانند از محل آغاز به نقاط دیگر مهاجرت کنند (متاستاز). با افزایش سن و گذر زمان، سازوکارهای ترمیم DNA مختل و آسیب‌ها روی هم انباشته می‌شوند. از دست رفتن عملکرد ژن‌های سرکوبگر تومور و کسب عملکرد انکوژن‌ها در رشد تومور نقش مهمی دارند. عوامل محیطی (مانند رژیم غذایی و سبک زندگی) و ساختار ژنتیکی فرد در تفاوت خطر سرطان میان افراد نقش دارند.

رابطهٔ ژنوم و رژیم غذایی

انتقال نسخهٔ آسیب‌دیدهٔ زنجیرهٔ DNA به نسل بعد، اساس سرطان‌های ارثی است. برای مثال جهش ژن‌های BRCA1 و 2 موجب سرطان ارثی پستان می‌شود، اما این موارد %10-12 سرطان‌ها را تشکیل می‌دهند. پلی‌مورفیسم‌ها نیز از نظر سرطان مهم‌اند. پلی‌مورفیسم، انواع متفاوت یک ژن است. ممکن است در یک یا چند ژن هم‌زمان وجود داشته باشد. پلی‌مورفیسم‌های تک‌ژنی برای سرطان اهمیت دارند، زیرا در شرایط معینی می‌توانند موجب سرطان شوند. برای نمونه در افراد دارای پلی‌مورفیسم C677T ژن MTHFR، سرطان روده در شرایط کاهش دریافت فولات و مصرف الکل حتی به مقدار کم ایجاد می‌شود. اگر افراد دارای پلی‌مورفیسم در ژن کدکنندهٔ آنزیم استیلاز، گوشت قرمز پخته‌شده در دمای بالا را زیاد مصرف کنند، فعالیت ژن افزایش می‌یابد و سرطان روده را تحریک می‌کند. این نشان می‌دهد که ژن به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و عوامل محیطی و رژیم غذایی بر کارکرد ژن‌ها اثر دارند و این موضوع نشان داده شده است. تصور می‌شود با تغییر غذاها و ارزش غذایی محتوای رژیم می‌توان بهبود ایجاد کرد. رژیم‌های سرشار از مواد گیاهی، به‌ویژه میوه و سبزی، خطر سرطان را کاهش می‌دهند. ویژگی ضدسرطانی مواد فیتوشیمیایی محصولات گیاهی به‌طور جدی بررسی می‌شود (مانند کاهش خطر سرطان سر و گردن با بروکلی). شناخت ویژگی‌های ژنتیکی فرد، محاسبهٔ ارتباط آنها با عوامل محیطی و تعیین خطر سرطان از هدف‌های مهم آینده‌اند. رابطهٔ ژن و رژیم غذایی برای پیشگیری از سرطان اهمیت می‌یابد. در این زمینه شاخهٔ علمی تازه‌ای پدید آمده است: نوتری‌ژنومیک!