მეცნიერებაზე ზეწოლის წინააღმდეგ დგომა

ქვემოთ დოქტორ ლიზა როზენბაუმის „Resisting the Suppression of Science“ სტატიის თარგმანია, რომელიც წამყვან NEJM-ში 1 მარტს 2017 წელს გამოქვეყნდა.

„ყველა ექიმი ხვდება პაციენტს, რომელიც განსაკუთრებული კვებით ან დეტოქსით სისხლძარღვთა დახშობისა თუ კიბოს განკურნებას ეძებს. პირადად ეფექტიანი შედეგი არ მინახავს. ჯერ ფაქტებს ვაწვდი, თუ არ არწმუნებს — მეტ ფაქტს. სიტყვით რწმენის გაგებას გამოვხატავ, სხეულის ენა კი საპირისპიროს ამბობს. არამეცნიერული აზრის დაძლევაში წარმატებული არა ვარ და ბევრი ექიმიც სხვადასხვა მიდგომით იმავეს ხვდება. ვაქცინა, კლიმატი თუ იარაღის კონტროლი — მტკიცებულებით დადგენილ ფაქტებს მუდმივად ვუსვამთ ხაზს.

აშშ-ის ახალმა ადმინისტრაციამ მეცნიერება-რწმენის დაპირისპირებასთან ერთად მეცნიერების პირდაპირი დათრგუნვის შიშიცმოიტანა. პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა კლიმატის ცვლილებას „თაღლითობა“, ვაქცინებს საეჭვო უწოდა და გარემოს სააგენტოს პრობლემური პირი დაუნიშნა. შედეგად CDC-მ კლიმატისა და ჯანმრთელობის სამიტი გადადო, რაც მომზადებას დააზიანებს.

დათრგუნვისას მეცნიერებმა წინააღმდეგობა უნდა გაუწიონ თუ ჩუმად იმუშაონ?

წინააღმდეგობა საჭიროა. CDC-ის გადადებამ შეიძლება ალტერნატიული შეხვედრა და მეცნიერების დაფინანსება წარმოშვას. თუმცა საფრთხე მხოლოდ უნდობლობა კი არა, ამ პრაქტიკაზე შეჩვეული კულტურაა. მთავარი კითხვაა, როგორ გავუწიოთ ეფექტიანი წინააღმდეგობა და სკეპტიკური საზოგადოება დავარწმუნოთ?

ჯერ უნდა მოვერიდოთ ვარაუდს, რომ მცდარი აზრი მხოლოდ ინფორმაციის ნაკლებობაა და ფაქტებით დასრულდება

როცა ეჭვი კულტურულ იდენტობასა და ემოციაშია, ფაქტები დამაჯერებლობას კარგავს და სკეპტიციზმსაც აძლიერებს. ამას მიკერძოებული ასიმილაცია ეწოდება და ყველგან გვხვდება. კვლევაში აცრაზე მერყევმა მშობლებმა აუტიზმის არგამოწვევის მტკიცებულების შემდეგაც აზრი არ შეცვალეს.

აზრისთვის საშიში მტკიცებულების უარყოფა იდეოლოგიაზე დამოუკიდებელია

მაგალითად ლიბერალები კონსერვატორებზე მეტად უგულებელყოფენ გენმოდიფიცირებული საკვების უსაფრთხოებას. იდეოლოგია მამოგრაფიის, სტატინებისა და კომპანიის დაფინანსებულ კვლევებშიც ჩანს. განსაკუთრებით კლიმატში მაღალი სამეცნიერო ცოდნის პირებიც უარყოფენ მათ აზრთან კონფლიქტურ მტკიცებულებას.

ძლიერი პოლარიზაციის დღეებში მეცნიერების პოლიტიზებას ყურადღება უნდა მიექცეს. ამ სფეროს სპეციალისტებით კულტურულად საპირისპირო იდეები თითქოს ნეიტრალური სამეცნიერო საკითხის ინტერპრეტაციას აყალიბებს. მაგალითად ზიკას გლობალურ დათბობასა ან მიგრაციის ტალღებთან დაკავშირებული ამბები ვრცელდება. მკვლევრებმა შეისწავლეს მათი გავლენა ზიკას საფრთხის აღქმაზე. კლიმატის ცვლილების სკეპტიკოსებს დათბობით ზიკას გამოწვევის ინფორმაციისას თვით ზიკას საფრთხეზეც ეჭვი გაუძლიერდათ. გლობალიზაციისა და ღია საზღვრების მხარდამჭერებმა მიგრაციასთან კავშირის ინფორმაციისას ვირუსი ნაკლებ რისკად აღიქვეს.

ამგვარი ხედვა კულტურულ ომს ქმნის და მეცნიერებისადმი უნდობლობას ზრდის: მეცნიერების აღიარებასა და იდენტობის დაცვას შორის არჩევანს გვაიძულებს და ხშირად მეორე იმარჯვებს.

იდენტობის დასაცავად უნდა ავხსნათ, რატომ უწოდებენ ვაქცინებს სულელურად საეჭვოს ან საშიშს და აკადემიური ელიტის მიმართ კულტურულ რეაქციას ვუპასუხოთ. დეზინფორმაციის გასწორებისას პოლიტიკურ სკეპტიციზმს უნდა მოვერიდოთ. საუკეთესოა პოლარიზებულ თემაშიც ზომიერი წინააღმდეგობა.

თუმცა ზომიერება ინტერესად შეიძლება აღიქვან და მეცნიერება დაზიანდეს. სწორი რეაქციის განზოგადება რთულია; კომუნიკაციის სირთულეზე მეტი უნდა ვიცოდეთ.

შესაძლოა მრავალი ამერიკელის ალტერნატიული ფაქტებისგანდაშორების იმედი არსებობს. მეცნიერები ფაქტების სანდოობის აღდგენაში მარტო არა არიან. მედიცინა კომუნიკაციას არამეცნიერულად უდგება: სკოლებში თვალით კონტაქტს, თავის დაკვრასა და კულტურულ კომპეტენციას ასწავლიან. თუ მიზანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკაა, ფაქტებსა და სწორ ინფორმაციაზე შეტევას გადაუდებელი, ექსპერიმენტული და ეფექტიანი მეთოდით უნდა შევხედოთ.“

არ არის გადაჭარბება, რომ მეცნიერება ყოველდღე მილიონობით სიცოცხლეს იხსნის; აქამდე გზა მარტივი არ იყო. ცოდნა მომავლის გაგების, უსაფრთხოების, კომფორტისა და უკეთესი ცხოვრების სურვილიდან მოდის. სამეცნიერო მეთოდის მთავარი თვისება სანდოობაა: ცოდნა ზოგადია, სისტემური, მოწესრიგებული, მდგრადი და სანდო. დღეს პირად გამოცდილებასა და მსჯელობაზე დამყარებული ფსევდომეცნიერების მიღება გვამწუხრებს და გვაშფოთებს, რადგან საზოგადოების ჯანმრთელობასა და მომავალს საფრთხეს უქმნის. ფსევდომეცნიერება, სამეცნიერო არგუმენტებით წარმოდგენილი, მაგრამ მასალის, მეთოდის, შემოწმებადობის სტანდარტების ან საკმარისი კვლევების არმქონე მტკიცებები, ცოდნა და პრაქტიკებია. ხშირად ბუნდოვანი, წინააღმდეგობრივი, პირადი, გადაჭარბებული მხარდამჭერი მონაცემებითა და შეუმოწმებელი მტკიცებებით ხასიათდება და მომხმარებლისთვის სოციალური, მატერიალური და სულიერი სარგებლის მომტანად მიჩნეულ თემებზე მოქმედებს. ამ მშვენიერი სტატიისთვის დოქტორ ლიზა როზენბაუმს მადლობას ვუხდით.