Elmin üzərindəki təzyiqə müqavimət göstərmək

Aşağıdakı yazı aparıcı tibb jurnalı NEJM-də 1 mart 2017-ci ildə dərc edilmiş, Dr. Lisa Rosenbaum-a məxsus “Resisting the Suppression of Science” adlı məqalənin tərcüməsidir.

“Bütün həkimlər xüsusi qidalanma tərzi və ya detoks-təmizlənmə üsulu ilə ürək-damar tıxanmasına və ya xərçəngə çarə axtaran xəstələrlə qarşılaşırlar. Şəxsən mən indiyədək heç bir effektiv nəticə ilə qarşılaşmamışam. Həmişə faktları təqdim edirəm, sonra inandırıcı olmursa, daha çox fakt təqdim edirəm. Xəstələrimə nəyə inandıqları barədə onları anladığımı desəm də, bədən dilim əksini göstərir. Doğrusu, elmdənkənar düşüncələrin öhdəsindən necə gələcəyim məsələsində çox uğurlu deyiləm. Bir çox həkim də fərqli yanaşmalar göstərsə belə eyni vəziyyətlə qarşılaşa bilir. Mövzu istər “vaksin”, istər “iqlim dəyişikliyi”, istərsə də “silaha nəzarət” olsun, sübutlarla ortaya qoyulmuş həqiqətləri daim vurğulamağa meyilliyik.

ABŞ-ın yeni administrasiyası yalnız elmlə inanc arasındakı qarşıdurmanı deyil, eyni zamanda  elmin açıq şəkildə basdırıla biləcəyi narahatlığını da gətirdi. Prezident Donald Trump iqlim dəyişikliyinə “aldatmaca”, vaksinlərə isə “şübhəli” yanaşdı və ətraf mühiti mühafizə qurumunun başına da bu məsələdə pis keçmişi olan birini gətirdi. Bunların nəticəsində Amerika Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) qısa müddət əvvəl İqlim və Sağlamlıq Zirvə Toplantısı planını təxirə saldı və bu, mövzu ilə bağlı hazırlıqları çətinliyə salacaq.

Elmin basdırılması nəticəsində alimlər müqavimət göstərməli, yoxsa səssizcə işlərinə davam etməlidirlər?

Müqavimət zəruri görünür. CDC-nin təxirə salması, görünür, alternativ toplantının yaradılmasına və elmin davamı üçün maliyyənin təmin edilməsinə səbəb olacaq. Lakin diqqət etməli olduğumuz məqam elmin basdırılmasından yaranan inamsızlıq mühiti deyil, bu tətbiqlərə alışacaq mədəniyyətin formalaşmasıdır. Buna görə əsas sual budur: necə effektiv müqavimət göstərə bilərik? Elmə şübhə ilə yanaşan cəmiyyəti necə inandıra bilərik?

Əvvəlcə yanlış düşüncələrin məlumat çatışmazlığını əks etdirdiyi və yalnız faktlarla aradan qalxacağı fərziyyələrindən uzaq durmaq lazımdır

Şübhə mədəni kimlikdə və ya hisslərdə yarandıqda faktlar həm inandırıcılığını itirir, həm də şübhəçi yanaşmaları artırır. Bu hala  qərəzli assimilyasiya  deyilir. Qərəzli assimilyasiya həyatın hər sahəsində görülür. Bu mövzuda aparılan tədqiqatda uşaqlarına vaksin etdirməkdə tərəddüd edən ailələrin vaksinin autizm yaratmadığına dair sübutlar təqdim olunmasına baxmayaraq qərarlarını dəyişmədikləri müşahidə edilmişdir.

Düşüncələri təhdid edən sübutları görməzdən gəlmək meyli ideologiyalardan asılı deyil

Məsələn, liberallar mühafizəkarlarla müqayisədə genetik dəyişdirilmiş qidaların təhlükəsizliyinə dair sübutları görməzdən gəlməyə daha meyillidirlər. Tibbi ictimaiyyətdə müzakirə olunan mammoqrafiya skrininqi, statinlər, dərman şirkətlərinin dəstəklədiyi tədqiqatlar kimi mövzularda belə ideologiyaların təsiri görünür. Bununla yanaşı, xüsusilə iqlim elmlərində yüksək elmi biliyə malik insanların düşüncələrini çətinliyə salan sübutları görməzdən gəldiyi müşahidə olunur.

Qütbləşmənin güclü olduğu günlərdə elmin siyasiləşdirilməməsinə diqqət edilməlidir. Bu sahədə çalışan mütəxəssislərə görə mədəni baxımdan əks düşüncələr insanların zahirən tərəfsiz elmi mövzu barədə şərhlərini formalaşdırır. Məsələn, son vaxtlar Zika virusunun qlobal istiləşmədən və ya miqrasiya dalğalarından qaynaqlandığı barədə hekayələr dolaşır. Tədqiqatçılar belə hekayələrin Zika təhlükəsinə baxışı necə dəyişdirdiyini araşdırmışlar. İqlim dəyişikliklərinə şübhə ilə yanaşan şəxslərə qlobal istiləşmənin Zika virusuna səbəb olduğu bildirildikdə Zika virusu təhlükəsinə daha şübhəçi yanaşdıqları görülmüşdür. Qloballaşmanı və açıq sərhədləri müdafiə edən şəxslərə Zika virusunun miqrasiya dalğaları ilə əlaqəli olduğu məlumatı verildikdə virusu daha az riskli gördükləri bildirilmişdir.

Belə baxışlar hiyləgərcəsinə mədəni müharibə yaradaraq cəmiyyəti elmə inamsızlığa sürükləyir. Bunu elmin nə olduğunu tanımaqla öz kimliyimizi qorumaq arasında seçimə məcbur edərək edirlər ki, çox vaxt ikincisi seçilir.

Kimliyi qorumaq üçün əsas vəzifə vaksinlərə niyə axmaqcasına şübhəçi və ya təhlükəli deyildiyini izah etməyə çalışmaq, seçkin akademiklərə qarşı mədəni reaksiyalarla bağlı kömək etməkdir. Yanlış məlumatları düzəldərkən siyasi kimlik altında şübhəçilikdən qaçmalıyıq. Bu mövzuda ən yaxşı yanaşma qütbləşdirici başlıqlar altında belə ölçülü müqavimət göstərməkdir.

Lakin bu ölçülü yanaşma mənafe kimi qavranıb elmə zərər verə bilər. Bu məqamda düzgün reaksiyanı ümumiləşdirmək bir qədər çətindir. Bunun üçün ünsiyyət qurmağın çətinliyindən daha çox şey bilməliyik.

Bəlkə də bir çox amerikalının  alternativ həqiqətlərdən uzaqlaşmasına dair ümid işığı var. Alimlər həqiqətləri yenidən inanılan etməkdə tək deyillər. Tibbi ictimaiyyətdə elmi ünsiyyətə qeyri-elmi yollarla yanaşılır. Tibb məktəblərində göz təması qurmaq, başı qabağa əyərək təsdiqləmək və mədəni səriştə göstərmək öyrədilir. Ünsiyyətin məqsədi elmi xalqın sağlamlığını yaxşılaşdıracaq siyasətə çevirməkdirsə, həqiqətə və düzgün məlumata hücumlara təcili, eksperimental və effektiv üsulla diqqət yetirməliyik.”

Elmin hər gün milyonlarla həyatı xilas etdiyini desək, mübaliğə olmaz və bu günlərə heç də asan gəlinməyib. Bəs insan niyə bilmək istəyir? Elm gələcək barədə öyrənmək, şərait daxilində özümüzü təhlükəsizliyə almaq, rahatlığa zəmanət vermək və daha rahat həyat istəklərinin nəticəsidir. Elmi üsullarla əldə olunmuş məlumatın ən mühüm xüsusiyyətinin nə olduğunu soruşsanız, “etibarlı olmaq” deyərəm. Yəni elmi üsullarla əldə edilən bilik ümumi keçərli, sistemli, nizamlı, davamlı və hər şeydən vacibi etibarlıdır. Bu günlərdə saxta elm adlandıra biləcəyimiz, əsasən fərdi təcrübələr və mühakimə ilə əldə edilən məlumatların cəmiyyətdə daha geniş qəbul edildiyini görmək hamımızı kədərləndirir və narahat edir. Bəs niyə narahat oluruq? Çünki bu saxta elm bütün cəmiyyətin sağlamlığını və gələcəyimizi təhlükəyə atır. Saxta elm, elmi arqumentlərlə irəli sürülən, lakin elmi tədqiqatların tələb etdiyi material, metod, yoxlanıla bilmə (təsdiqlənə bilmə) kimi standartlara malik olmayan və ya kifayət qədər elmi araşdırma ilə dəstəklənməyən iddialar, biliklər və tətbiqlər toplusuna verilən addır. Saxta elm adətən qeyri-müəyyən, ziddiyyətli, çox vaxt şəxsi, dəstəkləyici məlumatları şişirdilmiş və təsdiqlənməsi mümkün olmayan iddialarla səciyyələnir və  saxta elm istifadəçilərinə də sosial, maddi-mənəvi qazanc gətirdiyi düşünülə bilən mövzular üzərindən həyata keçirilir. Dr. Lisa Rosenbaum-a bu mövzuda yazdığı gözəl məqalə üçün təşəkkürümüzü bildiririk.