რა არის ექსტრავაზაცია? რა უნდა გაკეთდეს კანქვეშ კიბოს წამლის გაჟონვისას?
ამ სტატიაში
რა არის ექსტრავაზაცია?
ვენური კანულით (ვენაში) წამლის შეყვანისას ხსნარის / საინფუზიო სითხის სისხლძარღვიდან მიმდებარე ქსოვილში გაჟონვას ექსტრავაზაცია ეწოდება. სპეციალისტის მიერ ინფუზიური წამლის შეყვანისას ეს რისკი ძალიან მცირეა, თუმცა იშვიათად გვხვდება. განსაკუთრებით საფრთხილო ინფუზიებია ის, რომლებიც ქიმიოთერაპიას შეიცავს, რადგან ზოგიერთი ქიმიოთერაპიის პრეპარატი ქსოვილს აზიანებს; ასეთ წამლებს ვეზიკანტებს უწოდებენ.
რომელი ქიმიოთერაპიის ექსტრავაზაცია ქმნის პრობლემას?
თუ ქიმიოთერაპია ვეზიკანტურია — ანუ ბუშტუკებისა და წყლულების წარმოქმნით ქსოვილის დაზიანების პოტენციალი აქვს — მის ექსტრავაზაციას მძიმე გართულების გამოწვევა შეუძლია.
ქვემოთ ქიმიოთერაპიის პრეპარატები ვეზიკანტური პოტენციალის მიხედვითაა ჩამოთვლილი:
რატომ ვითარდება ექსტრავაზაცია?
ექსტრავაზაცია შეიძლება მოხდეს წამლის ზედმეტად სწრაფი შეყვანის, მაღალი მჟავიანობის ან ტუტიანობის, ან ინტრავენური (IV) ხაზის დახშობის დროს.
რა არის ექსტრავაზაციის ნიშნები?
ნიშნებია:
- ვენური წვდომის ადგილას მტკივნეული ჩხვლეტის ან წვის შეგრძნება,
- შეშუპება და
- კანის ფერის შეცვლა
სიმძიმე დამოკიდებულია იმაზე, რამდენი წამალი გადავიდა მიმდებარე ქსოვილში და რამდენად ძლიერია ქსოვილის რეაქცია. ძალიან მძიმე შემთხვევებმა კიდურის, ქსოვილის ან ფუნქციის დაკარგვა შეიძლება გამოიწვიოს.
ექსტრავაზაციის სიმძიმის აღსაწერად 4 ხარისხი გამოიყენება
პირველი ხარისხი
პირველი ხარისხის ექსტრავაზაცია მსუბუქია და მოიცავს:
- ნემსის ადგილის ირგვლივ დისკომფორტს ან ტკივილს
- კანულაში წამლის გაძნელებულ გავლას
- მინიმალურ შეშუპებას კანის ფერის ცვლილების გარეშე
მეორე ხარისხი
მეორე ხარისხი პირველზე მძიმეა და დამატებით ნიშნებს მოიცავს:
- ნემსის ადგილის ირგვლივ ოდნავ მეტ ტკივილს
- კანულაში წამლის უფრო ნელ დინებას
- მსუბუქ შეშუპებას
- მსუბუქ სიწითლეს
მესამე ხარისხი
მესამე ხარისხის ნიშნების შემთხვევაში ექიმის ან ექთნის დაუყოვნებელი ჩარევაა საჭირო.
ნიშნები მოიცავს:
- ნემსის ადგილის ირგვლივ ძლიერ ტკივილს
- დახშულ კანულას
- შეშუპებას
- ჩვეულებრივზე უფრო ფერმკრთალ ან ნაცრისფერ კანს, მეზობლად ფერის ცვლილებით ან მის გარეშე
მუქ კანზე სიფერმკრთალის გამოვლენა რთულია, ამიტომ სპეციალისტებმა ფერის ცვლილების ნიშნებისთვის შეიძლება თვალები, ხელისგულები და ფრჩხილის საწოლი შეამოწმონ.
მეოთხე ხარისხი
შემდეგი ნიშნების შემჩნევისას ადამიანმა სამედიცინო გუნდი დაუყოვნებლივ უნდა გააფრთხილოს:
- ინექციის ან ნემსის ადგილის ირგვლივ ძალიან ძლიერი ტკივილი
- გამოხატული შეშუპება
- შეხებისას ცივი, უფრო ფერმკრთალი ლაქები, რომელთა მახლობლად შესაძლოა ჩვეულებრივზე მუქი კანის უბნებიც იყოს
- ბუშტუკების წარმოქმნა
ამ ეტაპზე ადამიანს ქსოვილის მძიმე დაზიანებისა და დაკარგვის ნიშნები აქვს.
ექსტრავაზაცია თუ ინფილტრაცია?
მათ შორის განსხვავება მიმდებარე ქსოვილში გაჟონილი ხსნარის / წამლის ტიპია. ვეზიკანტურმა წამალმა ქსოვილის სიკვდილი შეიძლება გამოიწვიოს, არავეზიკანტურს კი ეს ეფექტი არ აქვს.
ექსტრავაზაცია
ექსტრავაზაცია ხდება, როდესაც ვეზიკანტური წამალი ვენიდან მიმდებარე ქსოვილში ჟონავს. დროული მკურნალობის გარეშე ადამიანს ქსოვილის მძიმე დაზიანება, მათ შორის წყლულები და ქსოვილის სიკვდილი განუვითარდება.
ინფილტრაცია (გაჟონვა)
ეს გართულება ვეზიკანტური ეფექტის არმქონე პრეპარატის ვენიდან მიმდებარე ქსოვილში გაჟონვისას ვითარდება. გაჟონვამ დაზიანებულ უბანში ჩივილები და ნიშნები შეიძლება გამოიწვიოს, თუმცა დაზიანების შემთხვევაში იგი ჩვეულებრივ ექსტრავაზაციაზე მსუბუქია.
ექსტრავაზაციის მიზეზები
კიბოს მკურნალობის მიმღები ზრდასრულების 0,1 - 6%-ში ექსტრავაზაცია ვითარდება. თუმცა ინფუზიის ტექნიკის გაუმჯობესება და ადრეული ნიშნების შესახებ სპეციალისტების ცნობიერების ზრდა ამ მაჩვენებელს ამცირებს.
მრავალი შესაძლო მიზეზი არსებობს, მათ შორის:
- კანულაციისთვის ერთი და იმავე ვენების განმეორებით გამოყენება
- მყიფე ვენები
- 5-ზე დაბალი ან 9-ზე მაღალი pH-ის მქონე წამლები
- ვენის შევიწროების ან სპაზმის გამომწვევი წამლები
- ოსმოსური წნევის განსხვავებები
- ინექციის ან კანულის მოთავსების არასათანადო ტექნიკა
- ვენური ხაზის დახშობა
ქსოვილისა და კიდურის მუდმივი დაზიანების თავიდან ასაცილებლად მნიშვნელოვანია წამლის მიმღებმა ან მისმა სამედიცინო გუნდმა ნიშნები და ჩივილები ადრეულად შეამჩნიოს.
როგორ მკურნალობენ ექსტრავაზაციას?
ონკოლოგიის ექთნები და ექიმები მას კანულის ირგვლივ კანის დათვალიერებით ადგენენ.
- ეჭვის შემთხვევაში წამლის ინფუზია უნდა შეწყდეს და კიდური მაღლა აიწიოს. ამის რაც შეიძლება სწრაფად გაკეთებამ შეიძლება მძიმე გართულება და უფრო მაღალ ხარისხამდე გაუარესება თავიდან აგვაცილოს.
- ინფუზიის შეწყვეტის შემდეგ სამედიცინო გუნდმა ინფექციის ნიშნების შესამოწმებლად კანს 24 საათის განმავლობაში უნდა დააკვირდეს.
- ჩარევას ექსტრავაზაციის ხარისხი განსაზღვრავს. მესამე და მეოთხე ხარისხი პირველსა და მეორეზე ინტენსიურ მკურნალობას მოითხოვს.
ექსტრავაზაციაზე ეჭვის გაჩენისთანავე ექიმმა ან ექთანმა შემდეგი ნაბიჯები უნდა შეასრულოს:
- შეწყვიტეთ ინფუზია და კანულა ადგილზე დატოვეთ.
- კანულასთან შეერთებული 10-20 მილილიტრიანი შპრიცით წამლის რაც შეიძლება დიდი რაოდენობა ამოიღეთ / უკან ამოქაჩეთ.
- მოაშორეთ ზეწოლა დაზიანებულ უბანს.
- შემდეგ ამოიღეთ კანულა და უბანი კალმით მონიშნეთ.
- თუ ჯერ არ შეგიტყობინებიათ, ექიმს აცნობეთ, რათა მკურნალობა დაიწყოს.
- კიდური მაღლა ასწიეთ.
- საჭიროების შემთხვევაში ადამიანს ტკივილგამაყუჩებელი მიეცით.
- დააკვირდით უბანს ინფექციის ან ქსოვილის დაზიანების პროგრესირების გამოსავლენად.
სამედიცინო გუნდი დაკვირვებას გააგრძელებს და აღდგენის დოკუმენტირებისთვის ფოტოებიც შეიძლება გადაიღოს.
გაჟონილი წამლის ტიპის მიხედვით ექიმებმა დაზიანებული უბანი შეიძლება გაათბონ ან გააგრილონ, რათა წამლის გავრცელება შეაჩერონ. ცივი კომპრესებიჩვეულებრივ რეკომენდებულია ყველა გამაღიზიანებელი და ვეზიკანტური წამლის ექსტრავაზაციისას, გარდა ვინკას ალკალოიდებისა (ვინკრისტინი, ვინბლასტინი, ვინორელბინი), ეპიპოდოფილოტოქსინებისა (ეტოპოზიდი), ოქსალიპლატინისა და ვაზოპრესორებისა, რადგან სიცივე ამ წამლებით გამოწვეულ ქსოვილის წყლულებს აუარესებს. ცივი კომპრესები სისხლძარღვების შევიწროებით გაჟონილი წამლის გავრცელებას ზღუდავს და ადგილობრივ ანთებასა და ტკივილსაც ამცირებს. ვინკას ალკალოიდების, ეტოპოზიდის, ვაზოპრესორებისა და ოქსალიპლატინის მსგავსი კონკრეტული წამლების ექსტრავაზაციისას ადგილობრივი სისხლის ნაკადის გასაზრდელად და წამლის მოშორების დასაჩქარებლად თბილი კომპრესები სჯობს. ექსტრავაზაციის შემდეგ პირველ 24-დან 72 საათამდე პერიოდში კომპრესი დღეში 3 ან 4-ჯერ 20-დან 60 წუთამდე დაიდეთ.
რისკის მინიმუმამდე შესამცირებლად კანულის მოთავსებისას სპეციალისტებმა სტანდარტიზებული, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ტექნიკა უნდა გამოიყენონ.
პრევენციის სხვა სტრატეგიებია:
- ნემსის რთულად დასაფიქსირებელ სახსრებსა თუ ადგილებში მოთავსების თავიდან აცილება
- თუ შესაძლებელია, სხვა IV (ინტრავენური) გზის ან ვენის არჩევა
- არამდგრადი კანულის ამოღება და ხელახლა დაფიქსირება
- წამლის შეყვანისას შეშუპებაზე დაკვირვება
- წამლის ან ხსნარის შეყვანისას ადამიანის გამოკითხვა ტკივილის არსებობის შესახებ
- წამლის სწორი სიჩქარით შეყვანა
- კანულიდან უკან წამოსული სისხლის შემოწმება
თუ ადამიანს კანულის შეყვანის ადგილას ტკივილი და შეშუპება აქვს, სამედიცინო დახმარება უნდა მიიღოს. ჩივილების გაუარესებას არ უნდა დაელოდოს: რაც უფრო ადრე მკურნალობენ ექიმები ექსტრავაზაციას, მით უკეთესია შედეგი.
შეჯამება
დროული მკურნალობის გარეშე ადამიანს მძიმე გართულებები, მათ შორის ქსოვილისა და/ან კიდურის ფუნქციის დაკარგვა შეიძლება განუვითარდეს.
ექსტრავაზაცია ხდება, როდესაც ქსოვილის დამაზიანებელი IV წამლები ვენიდან მიმდებარე კანსა და კუნთებში ჟონავს.
პირველი ხარისხი ყველაზე მსუბუქია და ამ ეტაპზე მკურნალობისას მუდმივი ქსოვილოვანი დაზიანების რისკი მცირეა.
მეოთხე ხარისხი ყველაზე მძიმეა; თუ წამალი ინფუზიის ადგილიდან სხვა უბნებში გავრცელდა, ადამიანმა შეიძლება კიდურის ფუნქცია ან მისი დაზიანებული ნაწილი დაკარგოს.
ინფუზიის ადგილას ნებისმიერი ტკივილის ან შეშუპების შეგრძნებისთანავე ადამიანმა სამედიცინო გუნდს უნდა აცნობოს.
რაც უფრო მალე მიიღებს ადამიანი მკურნალობას, მით მეტია მუდმივი ქსოვილოვანი დაზიანების გარეშე სრული გამოჯანმრთელების შანსი.
წყაროები
2. Kim JT, Park JY, Lee HJ, Cheon YJ. Guidelines for the management of extravasation. J Educ Eval Health Prof. 2020;17:21.
3. What are current recommendations for treatment of drug extravasation? https://dig.pharmacy.uic.edu/faqs/2021-2/february-2021-faqs/what-are-current-recommendations-for-treatment-of-drug-extravasation/
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.