اکستراوازاسیون چیست؟ هنگام نشت داروی سرطان زیر پوست چه باید کرد؟

اکستراوازاسیون چیست؟

هنگام تجویز دارو از راه کانول وریدی، نشت محلول یا سرم از رگ به بافت اطراف، اکستراوازاسیون نامیده می‌شود. هنگام تجویز دارو از طریق سرم توسط متخصص سلامت، این خطر بسیار کم است؛ بااین‌حال، به‌ندرت ممکن است رخ دهد. سرم‌هایی که نگرانی بیشتری درباره نشتشان وجود دارد، حاوی شیمی‌درمانی هستند؛ زیرا بعضی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند به بافت آسیب بزنند. به این داروها وزیکانت یا تاول‌زا گفته می‌شود.

نشت کدام داروهای شیمی‌درمانی مشکل‌ساز است؟

اگر داروی شیمی‌درمانی وزیکانت باشد، یعنی توان آسیب‌رسانی به بافت از راه تاول و زخم را داشته باشد، نشت آن می‌تواند عارضه‌ای جدی ایجاد کند.

در ادامه داروهای شیمی‌درمانی بر اساس قابلیت تاول‌زایی آن‌ها فهرست شده‌اند:

چرا اکستراوازاسیون رخ می‌دهد؟

اگر دارو بسیار سریع تجویز شود، بسیار اسیدی یا قلیایی باشد یا مسیر داخل‌وریدی (IV) مسدود شود، اکستراوازاسیون ممکن است رخ دهد.

نشانه‌های اکستراوازاسیون چیست؟

نشانه‌های اکستراوازاسیون عبارت‌اند از:

• احساس سوزن‌سوزن شدن دردناک یا سوزش در محل رگ‌گیری،
• تورم و
• تغییر رنگ پوست

شدت اکستراوازاسیون به مقدار داروی واردشده به بافت اطراف و شدت واکنش بافت به دارو بستگی دارد. موارد بسیار شدید می‌توانند باعث از دست رفتن اندام، بافت یا عملکرد شوند.

برای بیان شدت اکستراوازاسیون از 4 درجه استفاده می‌شود

درجه اول

در درجه اول، نشت خفیف است و نشانه‌ها شامل موارد زیر می‌شوند:

• ناراحتی یا درد اطراف محل سوزن
• عبور دشوار دارو از کانول
• تورم بسیار کم، بدون تغییر رنگ پوست

درجه دوم

درجه دوم از درجه اول جدی‌تر است و نشانه‌های بیشتری مانند موارد زیر دارد:

• درد کمی بیشتر در اطراف محل سوزن
• جریان آهسته‌تر دارو از کانول
• تورم خفیف
• قرمزی خفیف

درجه سوم

اگر فرد نشانه‌های اکستراوازاسیون درجه سوم را داشته باشد، مداخله فوری پزشک یا پرستار لازم است.

نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• درد شدید اطراف محل سوزن
• کانول مسدود
• تورم
• پوست رنگ‌پریده‌تر یا خاکستری‌تر از معمول، با یا بدون تغییر رنگ در اطراف

تشخیص رنگ‌پریدگی در پوست تیره ممکن است دشوار باشد؛ بنابراین متخصصان سلامت می‌توانند چشم‌ها، کف دست‌ها و بستر ناخن‌ها را برای نشانه‌های تغییر رنگ بررسی کنند.

درجه چهارم

اگر فرد نشانه‌های زیر را دید، باید بی‌درنگ تیم درمان را مطلع کند:

• درد بسیار شدید اطراف محل تزریق یا سوزن
• تورم قابل‌توجه
• لکه‌های پوستی رنگ‌پریده‌تر و سرد هنگام لمس، که احتمالاً در اطرافشان نواحی تیره‌تر از معمول دیده می‌شود
• تاول زدن

در این مرحله فرد نشانه‌های آسیب و از دست رفتن جدی بافت را نشان می‌دهد.

اکستراوازاسیون یا اینفیلتراسیون؟

تفاوت اکستراوازاسیون و اینفیلتراسیون در نوع محلول یا دارویی است که به بافت مجاور نشت می‌کند. داروهای وزیکانت می‌توانند باعث مرگ بافت شوند، اما داروهای غیرتاول‌زا این اثر را ندارند.

اکستراوازاسیون

اکستراوازاسیون زمانی رخ می‌دهد که دارویی تاول‌زا از ورید به بافت اطراف نشت کند. در این وضعیت، اگر فرد به‌موقع درمان نگیرد، آسیب جدی بافت، از جمله زخم و مرگ بافت، ایجاد خواهد شد.

اینفیلتراسیون (نشت)

این عارضه زمانی رخ می‌دهد که دارویی غیر تاول‌زا از ورید به بافت مجاور نشت کند. نشت ممکن است در محل درگیر نشانه‌ها و ناراحتی ایجاد کند؛ اما اگر آسیبی رخ دهد، معمولاً شدت آن از اکستراوازاسیون کمتر است.

علل اکستراوازاسیون

در بزرگسالان دریافت‌کننده درمان سرطان، در %0.1 - 6 آنان اکستراوازاسیون رخ می‌دهد. بااین‌حال، پیشرفت روش‌های انفوزیون و آگاهی بیشتر متخصصان سلامت از نشانه‌های اولیه نشت، باعث کاهش این میزان می‌شود.

اکستراوازاسیون علل احتمالی بسیاری دارد، از جمله:

• استفاده مکرر از همان وریدها برای کانول‌گذاری
• وریدهای شکننده
• داروهایی با pH کمتر از 5 یا بیشتر از 9
• داروهایی که باعث تنگ شدن یا اسپاسم ورید می‌شوند
• تفاوت در فشار اسمزی
• روش نامناسب تزریق یا کانول‌گذاری
• انسداد مسیر وریدی

برای جلوگیری از آسیب دائمی بافت و اندام، مهم است فرد دریافت‌کننده دارو یا تیم درمانش نشانه‌ها و ناراحتی ناشی از اکستراوازاسیون را زود تشخیص دهند.

اکستراوازاسیون چگونه درمان می‌شود؟

پرستاران انکولوژی و پزشکان با بررسی پوست اطراف کانول، اکستراوازاسیون را تشخیص می‌دهند.

• اگر به نشت شک کنند، باید انفوزیون دارو متوقف و اندام درگیر بالاتر نگه داشته شود. انجام این کار در کوتاه‌ترین زمان ممکن می‌تواند از ایجاد عوارض جدی جلوگیری کند و نگذارد نشت به درجه شدیدتری برسد.
• تیم درمان باید پس از توقف انفوزیون، پوست را به مدت 24 ساعت برای بررسی نشانه‌های عفونت زیر نظر داشته باشد.
• درجه اکستراوازاسیون تعیین می‌کند چه مداخله‌ای انجام شود. درجه سوم و چهارم در مقایسه با درجه اول و دوم به درمان شدیدتری نیاز دارند.

پزشک یا پرستار باید به‌محض شک به اکستراوازاسیون، این گام‌ها را دنبال کند:

1. انفوزیون را متوقف کنید و کانول را در جای خود باقی بگذارید.
2. با یک سرنگ 10-20 میلی‌لیتری متصل به کانول، تا حد امکان دارو را خارج کنید یا به عقب بکشید.
3. هرگونه فشار در محل درگیر را کاهش دهید.
4. سپس کانول را خارج کنید و محل درگیر را با قلم علامت بزنید.
5. اگر هنوز پزشک را مطلع نکرده‌اید، برای شروع درمان به او خبر دهید.
6. اندام فرد را بالا نگه دارید.
7. اگر فرد نیاز دارد، داروی مسکن بدهید.
8. محل را برای عفونت یا پیشرفت بیشتر آسیب بافتی زیر نظر بگیرید.

تیم سلامت به پایش فرد ادامه می‌دهد و ممکن است برای ثبت روند بهبود عکس بگیرد.

بسته به نوع داروی نشت‌کرده به بافت، پزشکان ممکن است محل درگیر را گرم یا سرد کنند تا از انتشار دارو جلوگیری شود. کمپرس سرد معمولاً برای نشت همه داروهای محرک و تاول‌زا به‌جز آلکالوئیدهای وینکا (وین‌کریستین، وین‌بلاستین و وینورلبین)، اپی‌پودوفیلوتوکسین‌ها (اتوپوزاید)، اگزالی‌پلاتین و وازوپرسورها توصیه می‌شود؛ زیرا سرما می‌تواند زخم بافتی ناشی از این داروهای استثناشده را بدتر کند. کمپرس سرد با تنگ کردن رگ‌ها، انتشار داروی نشت‌کرده را محدود می‌کند و التهاب و درد موضعی را کاهش می‌دهد. برای نشت داروهای مشخصی مانند آلکالوئیدهای وینکا، اتوپوزاید، وازوپرسورها و اگزالی‌پلاتین، به‌منظور افزایش جریان خون موضعی و تسریع پاک شدن دارو، کمپرس گرم ترجیح داده می‌شود. در 24 تا 72 ساعت نخست پس از نشت، روزانه 3 یا 4 بار، هر بار به مدت 20 تا 60 دقیقه کمپرس بگذارید.

متخصصان سلامت باید برای به حداقل رساندن خطر نشت، هنگام کارگذاری کانول از روش‌های استاندارد و مبتنی بر شواهد استفاده کنند.

راهبردهای دیگر پیشگیری از اکستراوازاسیون:

• پرهیز از وارد کردن سوزن در مفصل‌ها یا محل‌هایی که ثابت کردنشان دشوار است
• در صورت امکان، انتخاب مسیر IV (داخل‌وریدی) دیگر یا ورید جایگزین
• خارج کردن و دوباره ثابت کردن کانول در صورتی که ناپایدار به نظر برسد
• توجه به تورم هنگام تجویز دارو
• پرسیدن اینکه فرد هنگام دریافت دارو یا محلول دردی احساس می‌کند یا نه
• تجویز دارو با سرعت مناسب
• بررسی برگشت خون از کانول

اگر فرد در محل ورود کانول به پوست درد و تورم دارد، باید کمک پزشکی بگیرد. نباید منتظر بدتر شدن نشانه‌ها و ناراحتی بماند؛ زیرا هرچه پزشکان نشت را زودتر درمان کنند، نتیجه بهتر است.

خلاصه

اگر تیم درمان اکستراوازاسیون را به‌موقع درمان نکند، ممکن است فرد دچار عوارض جدی مانند از دست رفتن بافت و/یا عملکرد اندام شود.

اکستراوازاسیون هنگامی رخ می‌دهد که داروهای داخل‌وریدیِ آسیب‌رسان به بافت، از رگ بیرون بریزند و به پوست و عضلات اطراف نشت کنند.

درجه اول خفیف‌ترین شکل نشت است و اگر فرد در این مرحله درمان شود، خطر آسیب دائمی بافت کم است.

درجه چهارم شدیدترین شکل است. اگر دارو از محل انفوزیون به نواحی دیگر گسترش یابد، فرد ممکن است عملکرد اندام یا قسمت درگیر آن را از دست بدهد.

فرد باید به‌محض احساس هرگونه درد یا تورم در محل انفوزیون، تیم سلامت را مطلع کند.

هرچه فرد زودتر درمان شود، احتمال بهبود کامل بدون آسیب دائمی بافت بیشتر است.