Ekstravazasiya nədir? Dəri altına xərçəng dərmanı sızdıqda nə edilməlidir?

Ekstravazasiya nədir?

Venoz kanül (vena) vasitəsilə dərman verildikdə məhlulun / serumun damardan xaricə və ətraf toxumaya sızması ekstravazasiya adlanır. Səhiyyə mütəxəssisi serumla dərman yeritdikdə bu risk çox azdır, lakin nadir də olsa rast gəlinir. Ekstravazasiyasından çəkinilən serumlar tərkibində kimyaterapiya olanlardır; çünki bəzi kimyaterapiya dərmanları toxuma zədəsi yaradır və bunlar vezikant adlanır.

Hansı kimyaterapiyaların ekstravazasiyası problem yaradır?

Kimyaterapiya vezikantdırsa, yəni qabarcıq və xoralaşma ilə toxumanı zədələmək potensialı varsa, ekstravazasiyası ciddi ağırlaşma yarada bilər.

Aşağıda kimyaterapiyalar vezikant potensiallarına görə sadalanıb:

Ekstravazasiya niyə olur?

Dərman çox sürətlə yeridilirsə, çox turş və ya qələvidirsə, yaxud venadaxili (IV) xətdə tıxanma varsa ekstravazasiya yarana bilər.

Ekstravazasiyanın əlamətləri hansılardır?

Ekstravazasiyanın əlamətləri bunlardır:

• damar yolu yerində ağrılı sancma və ya yanma hissi,
• şişmə və
• dərinin rənginin dəyişməsi

Ekstravazasiyanın ağırlığı ətraf toxumaya nə qədər dərman keçdiyindən və toxumanın dərmana nə qədər güclü reaksiya verdiyindən asılıdır. Çox ağır hallar ətrafın, toxumanın və ya funksiyanın itkisinə səbəb ola bilər.

Ekstravazasiyanın ağırlığını göstərmək üçün 4 dərəcə istifadə olunur

Birinci dərəcə

Birinci dərəcədə yüngül ekstravazasiya var və əlamətləri bunlardır:

• iynə nahiyəsi ətrafında narahatlıq və ya ağrı
• kanüldən asan keçməyən dərman
• dəri rəngi dəyişmədən minimal şişlik

İkinci dərəcə

İkinci dərəcə birincidən daha ciddidir və aşağıdakı əlavə əlamətləri ehtiva edir:

• iynə nahiyəsi ətrafında bir qədər artıq ağrı
• kanüldən daha yavaş axan dərman
• yüngül şişlik
• yüngül qızartı

Üçüncü dərəcə

İnsanda üçüncü dərəcəli ekstravazasiya əlamətləri varsa, dərhal həkim və ya tibb bacısının müdaxiləsi lazımdır.

Əlamətlər bunlardır:

• iynə nahiyəsi ətrafında güclü ağrı
• tıxanmış kanül
• şişmə
• yaxınlıqda rəng dəyişikliyi olsa da, olmasa da dərinin normaldan daha solğun və ya boz olması

Tünd dəridə solğunluğu aşkarlamaq çətin ola bilər, buna görə səhiyyə mütəxəssisləri rəng dəyişikliyi üçün gözləri, ovucları və dırnaq yataqlarını yoxlaya bilər.

Dördüncü dərəcə

İnsan aşağıdakı əlamətləri görərsə dərhal tibbi heyəti xəbərdar etməlidir:

• inyeksiya və ya iynə nahiyəsi ətrafında şiddətli ağrı
• aydın şişlik
• ətrafında ehtimalən normaldan tünd dəri sahələri olan, toxunduqda soyuq hiss edilən daha solğun dəri ləkələri
• qabarcıqlanma

Bu mərhələdə insan ciddi toxuma zədəsi və itkisi əlamətləri göstərir.

Ekstravazasiya, yoxsa infiltrasiya?

Ekstravazasiya ilə infiltrasiya arasındakı fərq yaxın toxumaya sızan məhlulun / dərmanın növüdür. Vezikant dərmanlar toxuma ölümünə səbəb ola bilər, vezikant olmayan dərmanlar isə bu təsirə malik deyil.

Ekstravazasiya

Ekstravazasiya vezikant dərman damardan ətraf toxumaya sızdıqda baş verir. Bu zaman insan vaxtında müalicə almasa, xoralaşma və toxuma ölümü daxil olmaqla ciddi toxuma zədəsi yaşayacaq.

İnfiltrasiya (sızma)

Bu ağırlaşma vezikant olmayan dərman damardan yaxın toxumaya sızdıqda yaranır. Sızma təsirlənmiş sahədə şikayət və əlamətlər yarada bilər, lakin zədə yaranarsa, adətən ekstravazasiyadan daha yüngül olur.

Ekstravazasiyanın səbəbləri

Xərçəng müalicəsi alan böyüklərin %0.1 - 6hissəsində ekstravazasiya yaranır. Lakin infuziya texnikalarındakı inkişaf və səhiyyə mütəxəssislərinin ekstravazasiyanın erkən əlamətləri barədə məlumatlılığının artması bu nisbəti azaldır.

Ekstravazasiyanın aşağıdakılar daxil olmaqla bir çox mümkün səbəbi var:

• kanülasiya üçün eyni venalardan təkrar istifadə
• kövrək venalar
• pH-ı 5-dən az və ya 9-dan çox olan dərmanlar
• damarın daralması və ya spazmını yaradan dərmanlar
• osmotik təzyiq fərqləri
• zəif inyeksiya və ya kanül texnikası
• damar yolu xəttində tıxanma

Daimi toxuma və ətraf zədəsinin qarşısını almaq üçün dərmanı alan şəxsin və ya tibbi heyətin ekstravazasiyanın əlamət və şikayətlərini erkən tanıması vacibdir.

Ekstravazasiya necə müalicə edilir?

Onkoloji tibb bacıları və həkimlər kanülün ətrafındakı dəri sahəsini müayinə edərək ekstravazasiyanı diaqnozlaşdırır.

• Ekstravazasiyadan şübhələnirlərsə dərman infuziyası dayandırılmalı və həmin ətraf yuxarı qaldırılmalıdır. Bunu mümkün qədər tez etmək ciddi ağırlaşmaların inkişafını önləyə və ekstravazasiyanın daha yüksək dərəcəyə keçməsini dayandıra bilər.
• Tibbi heyət infuziyanı dayandırdıqdan sonra infeksiya əlamətlərini yoxlamaq üçün dərini 24 saat izləməyə davam etməlidir.
• Ekstravazasiya dərəcəsi hansı müdaxilənin ediləcəyini müəyyənləşdirəcək. Üçüncü və dördüncü dərəcələr birinci və ikincidən daha intensiv müalicə tələb edəcək.

Həkim və ya tibb bacısı ekstravazasiyadan şübhələndiyi anda bu addımları izləməlidir:

1. İnfuziyanı dayandırın və kanülü yerində saxlayın.
2. 10-20 millilitrlik şprislə (kanülə bağlı) dərmanın mümkün qədər çoxunu çıxarın / geri çəkin.
3. Təsirlənmiş sahədə hər hansı təzyiqi azaldın.
4. Sonra kanülü çıxarın və təsirlənmiş sahəni qələmlə işarələyin.
5. Müalicənin başlaması üçün hələ edilməyibsə həkimə xəbər verin.
6. Ətrafı yuxarı qaldırın.
7. Şəxsin ehtiyacı varsa ağrıkəsici verin.
8. Sahəni infeksiya və ya əlavə toxuma zədəsinin irəliləməsi baxımından izləyin.

Səhiyyə heyəti şəxsi izləməyə davam edəcək və sağalmanı sənədləşdirmək üçün foto çəkə bilər.

Toxumaya sızmış dərmanın növündən asılı olaraq həkimlər onun yayılmasını dayandırmaq üçün təsirlənmiş sahəni isidə və ya soyuda bilər. Soyuq kompreslər, vinka alkaloidləri (vinkristin, vinblastin, vinorelbin), epipodofillotoksinlər (etoposid), oksaliplatin və vazopressorlar xaricində bütün qıcıqlandırıcı və vezikant dərmanların ekstravazasiyası üçün adətən tövsiyə edilir, çünki soyuq həmin dərmanların yaratdığı toxuma xoralaşmasını ağırlaşdırır. Soyuq kompreslər damarları daraldaraq ekstravazasiya etmiş dərmanın yayılmasını məhdudlaşdırır. Həmçinin soyuq yerli iltihabı və ağrını azaldır. Vinka alkaloidləri, etoposid, vazopressorlar və oksaliplatin kimi spesifik dərmanların ekstravazasiyasında yerli qan axınını artırmaq və dərmanın uzaqlaşdırılmasını sürətləndirmək üçün isti kompreslər üstün tutulur. Ekstravazasiyadan sonrakı ilk 24–72 saat ərzində gündə 3 və ya 4 dəfə 20–60 dəqiqə kompres tətbiq edin.

Səhiyyə mütəxəssisləri ekstravazasiya riskini minimuma endirmək üçün kanül yerləşdirərkən standartlaşdırılmış, sübuta əsaslanan üsullardan istifadə etməlidir.

Ekstravazasiyanı önləyən digər strategiyalar:

• sabitlənməsi çətin oynaqlara və ya sahələrə iynə daxil etməkdən qaçmaq
• mümkünsə fərqli IV (venadaxili) yol və ya alternativ vena seçmək
• qeyri-sabit görünən kanülü çıxarmaq və yenidən sabitləmək
• dərman yeridərkən şişməyə diqqət etmək
• insana dərman və ya məhlul verərkən hər hansı ağrı hiss edib-etmədiyini soruşmaq
• dərmanları düzgün sürətlə yeritmək
• kanüldən geriyə axan qanı yoxlamaq

İnsan kanülün dəriyə girdiyi yerdə ağrı və şişlik yaşayırsa tibbi yardım almalıdır. Əlamət və şikayətlərin ağırlaşmasını gözləməməlidir, çünki həkimlər ekstravazasiyanı nə qədər tez müalicə etsə, nəticə o qədər yaxşı olar.

Xülasə

Səhiyyə heyəti ekstravazasiyanı vaxtında müalicə etməsə, insanda toxuma və/və ya ətraf funksiyasının itkisi kimi ciddi ağırlaşmalar yarana bilər.

Ekstravazasiya toxumanı zədələyə bilən IV dərmanlar damardan xaricə, ətraf dəriyə və əzələlərə sızdıqda baş verir.

Birinci dərəcə ekstravazasiyanın ən yüngül formasıdır və insan bu mərhələdə müalicə alarsa daimi toxuma zədəsi riski azdır.

Dördüncü dərəcə ən ağır formadır; dərman infuziya sahəsindən başqa sahələrə yayılarsa insan ətrafın funksiyasını və ya təsirlənmiş hissəsini itirə bilər.

İnsan infuziya sahəsində hər hansı ağrı və ya şişlik hiss edən kimi səhiyyə heyətinə bildirməlidir.

Müalicə nə qədər erkən alınsa, daimi toxuma zədəsi olmadan tam sağalma şansı bir o qədər artar.