რა არის ჰიპერთერმია — სითბოთი მკურნალობა? აქვს თუ არა მას ადგილი კიბოს მკურნალობაში?

რა არის ჰიპერთერმიით მკურნალობა ?

ჰიპერთერმია (სითბოთი მკურნალობა ან თერმოთერაპია) კიბოს მკურნალობის მეთოდია, რომლის დროსაც სხეულის ქსოვილს მაღალ ტემპერატურაზე (39 – 44 °C ფარგლებში) ზემოქმედებენ. კვლევებმა აჩვენა, რომ მაღალი ტემპერატურა კიბოს უჯრედებს აზიანებს ან კლავს, ნორმალურ ქსოვილს კი ძალიან მცირე ზიანს აყენებს. კიბოს უჯრედების მოკვლითა და მათი ცილებისა და სტრუქტურების დაზიანებით ჰიპერთერმიამ სიმსივნე შეიძლება შეამციროს.

როგორ გამოიყენება ჰიპერთერმია კიბოს მკურნალობაში?

ჰიპერთერმია უმეტესად კიბოს სხვა მკურნალობებთან, მაგალითად რადიოთერაპიასა და ქიმიოთერაპიასთან ერთად გამოიყენება. მას შეუძლია ზოგი კიბოს უჯრედი გამოსხივებისადმი უფრო მგრძნობიარე გახადოს ან დააზიანოს უჯრედები, რომლებსაც გამოსხივება ვერ აზიანებს. რადიოთერაპიასთან ერთად გამოყენებისას იგი რადიოთერაპიის პროცედურამდე დაახლოებით 1 – 2 საათით ადრე ტარდება. ასევე ჰიპერთერმიამ ზოგიერთი კიბოს წამლის (ქიმიოთერაპიის) ეფექტი შეიძლება გაზარდოს.

მრავალმა კლინიკურმა კვლევამ შეისწავლა ჰიპერთერმიის რადიოთერაპიასთან და/ან ქიმიოთერაპიასთან კომბინაცია. ეს კვლევები კიბოს მრავალ ტიპს ეხებოდა: სარკომას, მელანომას, თავისა და კისრის, ტვინის, ფილტვის, საყლაპავის, ძუძუს, შარდის ბუშტის, სწორი ნაწლავის, ღვიძლის, აპენდიქსის, საშვილოსნოს ყელის კიბოსა და მეზოთელიომას (ფილტვისა და მუცლის გარსების კიბოებს). თუ ყველა არა, ბევრმა კვლევამ აჩვენა, რომ სხვა მკურნალობებთან ერთად ჰიპერთერმია სიმსივნეს მნიშვნელოვნად ამცირებს.

ჰიპერთერმიით მკურნალობის მეთოდები

ჰიპერთერმიის მეთოდები 3 განსხვავებულ კატეგორიად შეიძლება დაიყოს: ადგილობრივი, რეგიონული და მთელი სხეულის ჰიპერთერმია

ადგილობრივი ჰიპერთერმიით მკურნალობა

ეს არის სითბოს მიწოდება სხვადასხვა ტექნიკით, რომლებიც სიმსივნისა და მის ირგვლივ შეზღუდული უბნის გასათბობად დიდი რაოდენობით ენერგიას გზავნის. აბლაციის კატეგორიაში განხილულ ამ მეთოდებში კლასიკურ ჰიპერთერმიაზე მაღალ ტემპერატურას აღწევენ, ანუ სიმსივნური ქსოვილი იწვება; ამიტომ გამოყენების არეალი შეზღუდულია და შედარებით მცირე სიმსივნეებისთვის გამოიყენება.

ადგილობრივი ჰიპერთერმიისას სითბოს მიწოდებისთვის მიკროტალღური, რადიოსიხშირული და ულტრაბგერითი და სხვა სახის ენერგია შეიძლება გამოიყენებოდეს. სიმსივნის მდებარეობის მიხედვით ადგილობრივი ჰიპერთერმიის სხვადასხვა მიდგომა არსებობს:

• გარეგანი მიდგომები გამოიყენება უშუალოდ კანის ქვეშ ან მასში არსებული სიმსივნის სამკურნალოდ. გარეგან აპლიკატორებს შესაბამისი უბნის გვერდით ან ირგვლივ ათავსებენ და ტემპერატურის ასამაღლებლად ენერგიას სიმსივნისკენ მიმართავენ.
• საყლაპავის ან სწორი ნაწლავის მსგავსი სხეულის ღრუების სიახლოვეს ან შიგნით არსებული სიმსივნეების სამკურნალოდ ინტრალუმინური ან ენდოკავიტარული მეთოდების გამოყენება შეიძლება. ზონდი ღრუში თავსდება და ენერგიისა და სითბოს პირდაპირ მისაწოდებლად სიმსივნეში შეჰყავთ.
• სხეულის სიღრმეში, მაგალითად ღვიძლსა და პროსტატაში არსებული სიმსივნეების სამკურნალოდ ინტერსტიციული (ქსოვილის შიგნით, ქსოვილებს შორის) მეთოდები გამოიყენება. ეს გარეგან მეთოდებთან შედარებით სიმსივნეში უფრო მაღალი ტემპერატურის მიწოდებას შესაძლებელს ხდის. ანესთეზიით სიმსივნეში ზონდი ან ნემსი შეჰყავთ. ულტრაბგერის მსგავსი ვიზუალიზაციის მეთოდებით ზონდის სწორ მდებარეობას ამოწმებენ. შემდეგ ზონდში სითბოს წყარო თავსდება. რადიოსიხშირული აბლაციაინტერსტიციული (ქსოვილის შიგნით) ჰიპერთერმიის მეთოდია, რომელიც კიბოს უჯრედების გასათბობად და მოსაკლავად რადიოტალღებს იყენებს.

რეგიონული ჰიპერთერმიით მკურნალობა

არსებობს სხვადასხვა მიდგომა სითბოს მისაწოდებლად ფართო ქსოვილოვან უბნებში, როგორიცაა სხეულის ღრუ, ორგანო ან კიდური.

საშვილოსნოს ყელის ან შარდის ბუშტის კიბოს მსგავსი დაავადებების სამკურნალოდ ღრმა ქსოვილის მიდგომები შეიძლება გამოიყენებოდეს. მკურნალობისთვის გარეგანი აპლიკატორები სხეულის ღრუს ან ორგანოს ირგვლივ თავსდება და ტემპერატურის ასამაღლებლად მიკროტალღური ან რადიოსიხშირული ენერგია ამ უბნისკენ მიიმართება.

რეგიონული ჰიპერთერმია კიბოს მკურნალობაში მრავალწლიანი კვლევების შედეგად შეიქმნა. რადიოსიხშირული ტალღებით სიმსივნური უბნის გათბობის პრინციპზე დაფუძნებულ მეთოდს შეუძლია ქიმიოთერაპიისა და რადიოთერაპიის მსგავსი არსებული მკურნალობების ეფექტიანობა უსაფრთხოდ გაზარდოს.

ამ მეთოდში, რომელსაც „რეგიონულ ღრმა ელექტროჰიპერთერმიასაც“ უწოდებენ, სიმსივნის უბანს ინტენსიური ენერგია მიეწოდება და ქსოვილში სამიზნე ტემპერატურა 42 °C – 44 °C ფარგლებშია. 60-90 წუთიანი მკურნალობისას პაციენტი საწოლზე კომფორტულად წევს. რეგულირებადი მოკლე ენერგეტიკული ტალღები აპლიკატორით / ელექტროდით ჯანმრთელ ქსოვილებს გაივლის და სიმსივნის უბანში გროვდება. ეს ტემპერატურა კიბოს უჯრედებს აზიანებს.

სიმსივნის უჯრედები სხვადასხვა უჯრედული მექანიზმით იმუნურ სისტემას ემალება. თუმცა რეგიონული ჰიპერთერმიით მიწოდებული სითბოს გავლენით ეს უჯრედები ხილული შეიძლება გახდეს. ამ გზით ჰიპერთერმიამ რადიოთერაპია და/ან ქიმიოთერაპია უფრო ეფექტიანი შეიძლება გახადოს. ზოგჯერ ადრე არაეფექტიანი ქიმიოთერაპია და/ან რადიოთერაპია ჰიპერთერმიასთან ერთად ეფექტიანი ხდება.

გარდა ამისა, კლასიკური რეგიონული ჰიპერთერმიისგან განსხვავებით, ხელ-ფეხში არსებული კიბოს, მაგალითად მელანომის, ან ღვიძლსა და ფილტვში არსებული კიბოების სამკურნალოდ რეგიონული პერფუზიის მეთოდები შეიძლება გამოიყენებოდეს. ამ პროცედურაში ზოგიერთ პაციენტს სისხლს უღებენ, ათბობენ და ისევ კიდურში ან ორგანოში შეჰყავთ. მკურნალობის დროს ჩვეულებრივ კიბოს წამლებსაც აძლევენ.

პერიტონეუმის ღრუში (მუცლის სივრცე, სადაც ნაწლავები, ღვიძლი და კუჭია) არსებული ყველა კიბოს, მათ შორის პირველადი პერიტონეული მეზოთელიომისა და კუჭის კიბოს სამკურნალოდ უწყვეტი ჰიპერთერმული პერიტონეული პერფუზიის HIPEC მეთოდი გამოიყენება. ოპერაციის დროს გახურებული კიბოს წამალი პერიტონეუმის ღრუში მიედინება. ღრუს ტემპერატურა 38 - 40°C-ს აღწევს.

მთელი სხეულის ჰიპერთერმიით მკურნალობა

მკურნალობის ერთ-ერთი უძველესი პრინციპის, ცხელების გამოსაწვევად პირდაპირ მუცლისა და ტანისკენ მიმართავენ წყლის ფილტრით აღჭურვილ ინფრაწითელი-A სხივების გამომსხივებელ ნათურებს, რომლებიც კანს არ აზიანებს და ღრმად მოქმედებს. პროცედურისას პაციენტის სასიცოცხლო ფუნქციებს (წნევას, პულსს, ჟანგბადის სატურაციას, სუნთქვის სიხშირესა და ტემპერატურას) ყურადღებით აკვირდებიან და სხეულის ტემპერატურის კონტროლირებულ, მიზნობრივ მატებას უზრუნველყოფენ. კვლევებმა აჩვენა, რომ იმუნური სისტემის გააქტიურებისთვის ყველაზე შესაფერისი სხეულის ტემპერატურაა 39 °C – 40 °C, ამიტომ კიბოს მკურნალობაში სამიზნე ტემპერატურა 39 °C – 40 °C ფარგლებშია, რასაც „ზომიერ“ მთელი სხეულის ჰიპერთერმიასაც უწოდებენ. ხანგრძლივობა ორგანიზმის რეაქციისა და სამიზნე ტემპერატურის მიღწევის დროის მიხედვით იცვლება, მაგრამ საშუალოდ დაახლოებით 4 საათია.

მთელი სხეულის ჰიპერთერმიისას მკურნალობის ერთ-ერთი უძველესი პრინციპის, ცხელების, გამოსაწვევად პირდაპირ მუცლისა და ტანისკენ მიმართავენ წყლის ფილტრიან ინფრაწითელი-A სხივების გამომსხივებელ ნათურებს, რომლებიც კანს არ აზიანებს და ღრმად მოქმედებს. კვლევებმა აჩვენა, რომ იმუნური სისტემის გააქტიურებისთვის ყველაზე შესაფერისი სხეულის ტემპერატურაა 39 °C – 40 °C, ამიტომ კიბოს მკურნალობაში სამიზნე ტემპერატურაა 39 °C – 40 °C, რასაც „ზომიერ“ მთელი სხეულის ჰიპერთერმიასაც უწოდებენ. ხანგრძლივობა ორგანიზმის რეაქციისა და სამიზნე ტემპერატურის მიღწევის დროის მიხედვით იცვლება, მაგრამ საშუალოდ დაახლოებით 4 საათია.

კიბოს მკურნალობაში მთელი სხეულის ჰიპერთერმიის მთავარი როლი თანმხლები ქიმიოთერაპიის ეფექტიანობის გაზრდა და იმუნური სისტემის გაძლიერებაა. განსაკუთრებით გავრცელებული სიმსივნის მქონე პაციენტებში ქიმიოთერაპიასთან ერთად მას მკურნალობის ეფექტიანობის გაზრდა და იმუნური სისტემის ფუნქციების გაზომვადი გაძლიერების გამოწვევა შეუძლია.

ჰიპერთერმიის ეფექტი უჯრედისა და ქსოვილის თავისებურებებზე, მკურნალობის ხანგრძლივობასა და მიღწეულ ტემპერატურაზეა დამოკიდებული. სასურველი ტემპერატურის მიღწევის დასადასტურებლად (მისი გადაჭარბების გარეშე) მკურნალობის განმავლობაში სიმსივნისა და გარშემო ქსოვილის ტემპერატურა კონტროლდება. ზოგიერთ პროცედურაში ადგილობრივი ანესთეზიით უბანში პატარა ნემსი ან მილი თავსდება მინიატიურული თერმომეტრით. ზონდის სწორად მოთავსების დასადასტურებლად კომპიუტერული ტომოგრაფიის (CT) მსგავსი ვიზუალიზაცია შეიძლება გამოიყენონ.

ჰიპერთერმიით მკურნალობის გვერდითი მოვლენები

თუ ტემპერატურა 42-43°C-ზე დაბლა რჩება, ჰიპერთერმიისას ნორმალური ქსოვილების უმრავლესობა არ ზიანდება. ყველაზე ხშირად გამოყენებულ 3 მეთოდში (RFA = რადიოსიხშირული აბლაცია, ადგილობრივი და მთელი სხეულის ჰიპერთერმია) ტემპერატურის მატება კონტროლირებადია ან ძალიან შეზღუდულ უბანში ხდება, ამიტომ უმეტესად გვერდით მოვლენებს არ იწვევს. თუმცა ქსოვილების რეგიონული განსხვავებების მიხედვით მაღალი ტემპერატურის ეფექტი შეიძლება სხვადასხვა სახით გამოვლინდეს: დამწვრობის ბუშტუკებით, დისკომფორტით ან ტკივილით.

დასკვნა:

სპეციალურად შექმნილი მოწყობილობებით პაციენტის მთელი სხეულის ან სიმსივნის რეგიონული ტემპერატურის გაზრდისკენ მიმართული „ჰიპერთერმიის მეთოდები“ დღეს მრავალი დაავადებისთვის მკურნალობის მნიშვნელოვანი არჩევანი გახდა. მრავალი კვლევა აჩვენებს, რომ ჰიპერთერმია, ანუ სითბოთი მკურნალობა, მრავალი ქვეტიპის მქონე კიბოს სამკურნალოდ გამოყენებისას ქიმიოთერაპიისა და რადიოთერაპიის ეფექტიანობას ზრდის. ამ სახით ჰიპერთერმია კიბოს სფეროში მტკიცებულებებზე დაფუძნებული დამატებითი მეთოდია.