هایپرترمی ـ گرما‌درمانی چیست؟ آیا در درمان سرطان جایگاهی دارد؟

درمان هایپرترمی چیست؟

هایپرترمی (گرمادرمانی یا ترموتراپی) روشی برای درمان سرطان است که با قرار دادن بافت بدن در معرض دمای بالا (بین 39 – 44 °C) انجام می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که دمای بالا با آسیب بسیار اندک به بافت‌های طبیعی، به سلول‌های سرطانی آسیب می‌زند یا آنها را می‌کشد. هایپرترمی می‌تواند با کشتن سلول‌های سرطانی و آسیب رساندن به پروتئین‌ها و ساختار سلول‌ها، تومور را کوچک کند.

هایپرترمی چگونه در درمان سرطان استفاده می‌شود؟

هایپرترمی بیشتر همراه با دیگر درمان‌های سرطان مانند پرتودرمانی و شیمی‌درمانی استفاده می‌شود. هایپرترمی می‌تواند برخی سلول‌های سرطانی را به پرتو حساس‌تر کند یا به سلول‌های سرطانی که پرتو به آنها آسیب نمی‌زند آسیب برساند. هنگامی که هایپرترمی و پرتودرمانی با هم استفاده می‌شوند، حدود 1 – 2 ساعت پیش از فرایند پرتودرمانی اجرا می‌شود. همچنین هایپرترمی می‌تواند اثرات برخی داروهای سرطان (شیمی‌درمانی‌ها) را نیز افزایش دهد.

مطالعات بالینی بی‌شماری درمان‌هایی را بررسی کرده‌اند که هایپرترمی با پرتودرمانی و/یا شیمی‌درمانی ترکیب شده است. این مطالعات بر درمان انواع بسیاری از سرطان، مانند سارکوم، ملانوما، سرطان سر و گردن، مغز، ریه، مری، پستان، مثانه، رکتوم، کبد، آپاندیس، دهانهٔ رحم و مزوتلیوما (سرطان‌های پردهٔ ریه و شکم) متمرکز بوده‌اند. در بسیاری از این مطالعات، هرچند نه همهٔ آنها، دیده شده است که هایپرترمی هنگام اجرا همراه با درمان‌های دیگر، تومور را به میزان معناداری کوچک می‌کند.

روش‌های درمان هایپرترمی

روش‌های هایپرترمی را می‌توان در 3 عنوان متفاوت دسته‌بندی کرد: هایپرترمی موضعی، ناحیه‌ای و کل بدن

درمان هایپرترمی موضعی

فرایند اعمال گرما با استفاده از تکنیک‌های گوناگونی است که برای گرم کردن تومور و ناحیهٔ محدودی در اطراف آن، مقدار زیادی انرژی می‌فرستند. ابلیشن در این روش‌ها که زیر این عنوان بررسی می‌شوند، به دماهایی بالاتر از هایپرترمی‌های کلاسیک می‌رسند، یعنی بافت توموری سوزانده می‌شود؛ از این رو حوزهٔ کاربرد محدود است و در تومورهای نسبتاً کوچک‌تر استفاده می‌شود.

برای اعمال گرما در هایپرترمی موضعی، مایکروویو, رادیوفرکانس و اولتراسوند از انواع مختلف انرژی مانند این موارد می‌توان استفاده کرد. بسته به محل تومور، رویکردهای متفاوتی برای هایپرترمی موضعی وجود دارد:

• خارجی رویکردها برای درمان تومور درست زیر پوست یا درون پوست استفاده می‌شوند. اپلیکاتورهای خارجی در کنار یا اطراف ناحیهٔ مناسب قرار می‌گیرند و انرژی برای افزایش دما بر تومور متمرکز می‌شود.
• در درمان تومورهای نزدیک یا داخل حفره‌های بدن، مانند مری یا رکتوم، داخل‌لومنی یا داخل‌حفره‌ای می‌توان از این روش‌ها استفاده کرد. پروب درون حفره قرار می‌گیرد و برای فرستادن مستقیم انرژی و گرما به ناحیه، وارد تومور می‌شود.
• برای درمان تومورهایی که در عمق بدن، مانند کبد و پروستات، قرار دارند، بین‌بافتی (درون‌بافتی، میان بافت‌ها) از این روش‌ها استفاده می‌شود. این روش در مقایسه با روش‌های اعمال‌شده از بیرون، فرستادن گرمای بیشتری به تومور را ممکن می‌کند. تحت بیهوشی، پروب (سوند) یا سوزن وارد تومور می‌شود. روش‌های تصویربرداری مانند اولتراسوند می‌توانند از جای‌گذاری درست پروب در تومور اطمینان دهند. سپس منبع گرما وارد پروب می‌شود. ابلیشن رادیوفرکانسیک روش هایپرترمی بین‌بافتی (درون‌بافتی) است که از امواج رادیویی برای رساندن گرما به سلول‌های سرطانی و کشتن آنها استفاده می‌کند.

درمان هایپرترمی ناحیه‌ای (رژیونال)

رویکردهای گوناگونی برای رساندن گرما به نواحی دارای بافت گسترده، مانند حفرهٔ بدن، اندام یا عضو بدن وجود دارند.

برای درمان انواع سرطان مانند سرطان دهانهٔ رحم یا مثانه، بافت عمقی می‌توان از این رویکردها استفاده کرد. اپلیکاتورهای خارجی برای درمان در اطراف حفرهٔ بدن یا اندام قرار می‌گیرند و انرژی مایکروویو یا رادیوفرکانس برای افزایش گرما بر این ناحیه متمرکز می‌شود.

هایپرترمی ناحیه‌ای در پایان مطالعات چندین‌ساله در زمینهٔ درمان سرطان توسعه یافت. این روش که بر اصل گرم کردن ناحیهٔ توموری با امواج رادیوفرکانس استوار است، می‌تواند به‌طور ایمن و مؤثر کارایی درمان‌های موجود سرطان، مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را افزایش دهد.

در این روش که «الکتروهایپرترمی عمقی ناحیه‌ای» نیز نامیده می‌شود، انرژی شدیدی به ناحیهٔ توموری اعمال می‌شود و دمای هدف در بافت بین 42 °C – 44 °C درجه است. در درمان‌هایی که بین 60-90 دقیقه طول می‌کشند، بیمار به‌آرامی روی تخت درمان دراز می‌کشد. امواج کوتاه انرژی قابل تنظیم، از طریق اپلیکاتور / الکترود از بافت‌های سالم عبور کرده و در ناحیهٔ تومور جمع می‌شوند. این دما به سلول‌های سرطانی آسیب می‌رساند.

سلول‌های توموری با استفاده از سازوکارهای سلولی گوناگون از دستگاه ایمنی پنهان می‌شوند. اما زیر تأثیر گرمای داده‌شده با اعمال هایپرترمی ناحیه‌ای، این سلول‌ها قابل مشاهده می‌شوند. به این طریق هایپرترمی می‌تواند پرتودرمانی و/یا شیمی‌درمانی را مؤثرتر سازد. در برخی موارد، شیمی‌درمانی و/یا پرتودرمانی که در کاربرد قبلی مؤثر نبوده‌اند، هنگام استفاده همراه با هایپرترمی می‌توانند مؤثر باشند.

همچنین برخلاف هایپرترمی ناحیه‌ای کلاسیک، برای درمان سرطانی مانند ملانوما که در دست‌ها و پاها دیده می‌شود، یا سرطان‌هایی که در اندام‌هایی مانند کبد یا ریه دیده می‌شوند، پرفیوژن ناحیه‌ای می‌توان از این روش‌ها استفاده کرد. در این فرایند خون برخی بیماران گرفته و گرم می‌شود و دوباره به عضو یا اندام تزریق می‌شود. داروهای سرطان معمولاً در طول این درمان داده می‌شوند.

در درمان همهٔ سرطان‌های داخل حفرهٔ صفاقی (فضای درون شکم که روده، کبد و معده در آن قرار دارند)، از جمله مزوتلیومای اولیهٔ صفاق و سرطان معده، به‌صورت پیوسته پرفیوژن صفاقی هایپرترمیک HIPEC از این روش استفاده می‌شود. هنگام جراحی، داروی گرم‌شدهٔ سرطان به حفرهٔ صفاقی جریان می‌یابد. دمای حفرهٔ صفاقی به 38 - 40°C می‌رسد.

درمان هایپرترمی کل بدن

برای ایجاد یکی از قدیمی‌ترین اصول درمانی، یعنی تب لامپ‌هایی که پرتو infrared-A فیلترشده با آب و دارای اثر عمقی و بدون آسیب به پوست منتشر می‌کنند، مستقیماً به شکم و تنه تابانده می‌شوند. در طول فرایند، با پایش نزدیک عملکردهای حیاتی بیمار (فشار خون، نبض، اشباع اکسیژن، تعداد تنفس و دمای بدن)، افزایش کنترل‌شده و هدفمند دمای بدن فراهم می‌شود. چون مطالعات نشان داده‌اند مناسب‌ترین مقادیر دمای بدن برای فعال شدن دستگاه ایمنی 39 °C – 40 °C است، دمای هدف بدن در درمان سرطان بین 39 °C – 40 °C است که هایپرترمی «متوسط» کل بدن نیز نامیده می‌شود. درمان، هرچند ممکن است بر اساس پاسخ بدن و زمان رسیدن به دمای هدف متفاوت باشد، به‌طور متوسط حدود 4 ساعت طول می‌کشد.

در هایپرترمی کل بدن، برای ایجاد تب که یکی از قدیمی‌ترین اصول درمانی است، لامپ‌هایی که پرتو infrared-A فیلترشده با آب، دارای اثر عمقی و بدون آسیب به پوست منتشر می‌کنند، مستقیماً به شکم و تنه تابانده می‌شوند. چون مطالعات نشان داده‌اند مناسب‌ترین مقادیر دمای بدن برای فعال شدن دستگاه ایمنی 39 °C – 40 °C است، دمای هدف بدن در درمان سرطان بین 39 °C – 40 °C است که هایپرترمی «متوسط» کل بدن نیز نامیده می‌شود. درمان، هرچند ممکن است بر اساس پاسخ بدن و زمان رسیدن به دمای هدف متفاوت باشد، به‌طور متوسط حدود 4 ساعت طول می‌کشد.

نقش اصلی هایپرترمی کل بدن در درمان سرطان، افزایش کارایی شیمی‌درمانی همراه و تقویت دستگاه ایمنی است. به‌ویژه در بیماران دارای تومور گسترده، هنگام اجرا همراه با شیمی‌درمانی می‌تواند کارایی درمان را افزایش دهد و همچنین می‌تواند افزایش قابل اندازه‌گیری در عملکردهای دستگاه ایمنی را برانگیزد.

اثر درمان هایپرترمی به ویژگی‌های سلول و بافت، طول درمان و دمای حاصل‌شده در طول درمان بستگی دارد. برای اطمینان از رسیدن به دمای مطلوب (بدون فراتر رفتن از آن)، دمای تومور و بافت اطراف آن در طول درمان هایپرترمی پایش می‌شود. در برخی کاربردهای هایپرترمی، برای پایش دما می‌توان با استفاده از بی‌حسی موضعی، سوزن یا لولهٔ کوچکی دارای دماسنج بسیار کوچک را در ناحیهٔ درمان قرار داد. برای اطمینان از جای‌گذاری درست پروب، می‌توان از روش‌های تصویربرداری مانند توموگرافی کامپیوتری (BT) استفاده کرد.

عوارض جانبی درمان هایپرترمی

اگر دما زیر 42-43°C بماند، بیشتر بافت‌های طبیعی در طول هایپرترمی آسیب نمی‌بینند. در فرایندهای 3 روش پرکاربرد هایپرترمی (RFA = ابلیشن رادیوفرکانس، هایپرترمی موضعی و هایپرترمی کل بدن)، چون افزایش گرما به‌صورت کنترل‌شده یا در ناحیه‌ای بسیار محدود ایجاد می‌شود، اغلب هیچ عارضهٔ جانبی ایجاد نمی‌شود. اما بسته به تفاوت‌های ناحیه‌ای ویژگی‌های بافت، اثر دمای بالا می‌تواند به شکل‌های گوناگون ظاهر شود. اینها می‌توانند موجب سوختگی و تاول، ناراحتی یا درد شوند.

نتیجه:

با هدف افزایش دمای کل بدن بیمار یا دمای تومور به‌صورت ناحیه‌ای، از طریق دستگاه‌های ویژهٔ توسعه‌یافته، «روش‌های هایپرترمی»، امروزه برای بیماری‌های بسیاری به گزینهٔ درمانی مهمی تبدیل شده‌اند. مطالعات متعددی وجود دارند که نشان می‌دهند هایپرترمی، به معنای درمان با گرما، هنگام استفاده برای درمان بیماری سرطان که زیرگونه‌های متفاوت بسیاری دارد، کارایی شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را افزایش می‌دهد. به این صورت، هایپرترمی در زمینهٔ سرطان روشی مبتنی بر شواهد و مکمل است.