რა არის კოლექტიური იმუნიტეტი ახალი კორონავირუსისთვის? ოცნებას ხომ არ მივდევთ?

SARS-CoV-2 სახელწოდების ახალი კორონავირუსით გამოწვეული COVID-19 პანდემიის დასასრულზე ფიქრისას ერთ-ერთი პირველი ცნება კოლექტიური იმუნიტეტია. ყოველდღიური შემთხვევები 500 ათასს მიუახლოვდა და შემოდგომასთან ერთად გავლენა მსოფლიოში ყველაზე ძლიერად იგრძნობა; ამიტომ შეზღუდული შესაძლებლობების პერიოდში ეს კვლავ განიხილება. 19 ოქტომბერს ამ საკითხზე JAMA Network ჟურნალში მსოფლიოს ყურადღების მიმპყრობი სტატია გამოქვეყნდა. ერთ-ერთი წამყვანი ავტორია სფეროს პიონერი მეცნიერი, დოქტორი İnci Yıldırım, რომლის ბიოგრაფიაც ბოლოსაა.

დოქტორი İnci Yıldırım ბავშვობის ვაქცინების სფეროში ცნობილი სახელია. ახლა გამოცდილებას ეფექტიანი COVID-19 ვაქცინის შესაქმნელად იყენებს.

რა არის კოლექტიური იმუნიტეტი (herd immunity)?

საზოგადოების იმუნიტეტად ან თემის დაცვად ცნობილი კოლექტიური იმუნიტეტი ნიშნავს ინფექციისადმი მგრძნობიარეთა დაცვას, როცა საზოგადოებაში საკმარისი იმუნური ადამიანია. ქვემოთ მოცემული გრაფიკი უკეთ გაგებაში დაგვეხმარება:

კოლექტიური იმუნიტეტი ნიშნავს, რომ იმუნური ადამიანები გადაცემის ჯაჭვს წყვეტენ და ჯერ ვირუსთან არშეხვედრილებს იცავენ. ეს ვაქცინით მიღებული ინდივიდუალური იმუნიტეტიდან მომდინარეობს.

ტერმინი საუკუნეზე მეტი ხნის წინ განისაზღვრა. მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში ის იმუნიზაციისა და ვაქცინაციის მიზნების განსაზღვრის საჭიროებამ, დაავადებათა აღმოფხვრის განხილვამ და პროგრამების გავლენის ანალიზმა უფრო გაავრცელა. თუმცა უვაქცინო კოლექტიური იმუნიტეტი COVID-19 პანდემიამდე არ განიხილებოდა; ახლა მისი განხილვისა თუ დაცვის მთავარი მიზეზია კორონავირუსთან ბრძოლის ხელმისაწვდომი საშუალებების — ტესტის, იზოლაციისა და ნიღბის — შეზღუდულობა და სისუსტე.

ყვავილის აღმოფხვრა, წითელასა და პნევმოკოკური პნევმონიის (Türkçe) შემცირება ვაქცინით მიღებული კოლექტიური იმუნიტეტის წარმატებული მაგალითებია.

უკეთ გავიგოთ კოლექტიური იმუნიტეტი

მისი ქვედა ზღვარი განისაზღვრება საზოგადოებაში იმუნური ადამიანების წილით, რომლებიც გადაცემის ჯაჭვში აღარ მონაწილეობენ.

თუ იმუნურთა წილი ამ ზღვარს აღემატება, მიმდინარე ეპიდემია დასრულდება და პათოგენის, ანუ დაავადების გამომწვევის გავრცელება შეწყდება.

უმარტივეს მოდელში ქვედა ზღვარი ძირითადი გამრავლების რიცხვზეა დამოკიდებული (R₀; სრულად მგრძნობიარე საზოგადოებაში ერთი ინფიცირებულის მიერ ინფიცირებულთა საშუალო რაოდენობა).

წითელას მსგავსი ძლიერ გადამდები პათოგენი მაღალი R₀ (12-18) მნიშვნელობისაა და მუდმივი გავრცელების შესამცირებლად მოსახლეობის დიდი წილი იმუნური უნდა იყოს. მძიმე მწვავე რესპირაციული სინდრომის კორონავირუსი 2-ის (SARS-CoV-2) შემთხვევაში, ეპიდემიის დასაწყისიდან R₀  მნიშვნელობა 2-დან 3-მდე ფასდება. თუ საზოგადოებრივი იმუნიტეტი არ არსებობს და ყველა თანაბრად მგრძნობიარე და გადამდებია, SARS-CoV-2-ის კოლექტიური იმუნიტეტის ქვედა ზღვარი ჩარევის გარეშე %50-დან %67-მდეა მოსალოდნელი. 

სურათი: სხვადასხვა დაავადების კოლექტიური იმუნიტეტის ზღვრები/მაჩვენებლები

დაცვის პროცესი

ბუნებრივად და ვაქცინით მიღებული იმუნიტეტის მეხსიერების გამძლეობა საზოგადოებრივ დაცვასა და კოლექტიური იმუნიტეტის შენარჩუნებაში კრიტიკულია; ანუ რამდენ ხანს გაგრძელდება იმუნიტეტი ინფიცირებულებსა თუ აცრილებში?

წითელას, ჩუტყვავილასა და წითურას დროს ხანგრძლივი იმუნიტეტი ვაქცინასთან ერთად ინფექციითაც მიიღება. სეზონურ კორონავირუსებში ხანგრძლივი იმუნიტეტი არ გამოვლენილა ან ხანმოკლე იყო. დროებითი იმუნიტეტის შემქმნელ ინფექციებში ვაქცინის გარეშე მგრძნობიარე ადამიანთა ჯგუფი მალე იზრდება და ეპიდემიები მეორდება. ეფექტიანი ვაქცინითა და პროგრამით კოლექტიური იმუნიტეტი შეიძლება შენარჩუნდეს, პერიოდული აცრის საჭიროების შემთხვევაშიც, და საჭირო დონეების დაცვისას ეპიდემია მალე დასრულდეს.

ჰეტეროგენულობის როლი — სოციალურად აქტიური ადამიანები

ნომინალური, მიმდინარე ქვედა ზღვრები ვარაუდობს ადამიანთა შემთხვევით შერევას. ყოველდღიური ცხოვრება უფრო რთულია: ადამიანები შემთხვევითად არ ერევიან და ზოგს მეტი კონტაქტი აქვს. ექსპერიმენტულად დადასტურებული ქსელური მოდელებით მეტი კონტაქტის მქონენი ადრე ინფიცირდებიან. ეს შეიძლება ინფექციის გავრცელებას ნომინალურ ზღვრამდეც ანელებდეს. თუმცა SARS-CoV-2-ის მიმართ სოციალური შერევის ჰეტეროგენულობის ზუსტი გავლენა კოლექტიურ იმუნიტეტზე გაურკვეველია.

T უჯრედების ჯვარედინი რეაქცია

T უჯრედები იმუნიტეტის მნიშვნელოვანი შუამავლებია, განსაკუთრებით შეძენილი იმუნიტეტის). ბოლო კვლევებით სხვა კორონავირუსების მიმართ იმუნიტეტმა შესაძლოა ახალი კორონავირუსისგან შედარებითი დაცვა უზრუნველყოს. T უჯრედების ჯვარედინმა რეაქციამ სიმძიმის შემცირების ნაცვლად სტერილიზებელი იმუნიტეტიც შეიძლება შექმნას — მასპინძელი არც ატარებს და არც გადასცემს ინფექციას.

ინფექციაზე დაფუძნებული, უვაქცინო კოლექტიური იმუნიტეტი როგორც პოლიტიკა

SARS-CoV-2-ის გავრცელების შესამცირებლად შემოთავაზებულია ინფექციაზე დაფუძნებული მიდგომა, მაგალითად მგრძნობიარე ჯგუფების „გამოყოფით“ მაღალი რისკის ჯგუფების ინფიცირების დაშვება, ან ახალგაზრდების ინფიცირების ნება ხანდაზმულების დაცვის მცდელობით. მაგრამ ეს რისკებით სავსე სტრატეგიაა!

ინფექციის ყველაზე მსუბუქი ლეტალობის შემთხვევაშიც ახალი პათოგენი მნიშვნელოვან სიკვდილიანობას გამოიწვევს, რადგან მოსახლეობის უმეტესობა, თუ არა ყველა, მის მიმართ არაიმუნური იქნება. მაღალი რისკის ჯგუფების განცალკევება არ გამოდგება, რადგან დაბალი ლეტალობის მქონეებში გავრცელება მაღალლეტალურ ჯგუფებსაც გადაეცემა. განზრახ ინფექციაზე დაფუძნებული კოლექტიური იმუნიტეტის ფართომასშტაბიანი წარმატებული მაგალითი დღემდე არ არის.

მუდმივი ინფექციით მიღებული კოლექტიური იმუნიტეტის იშვიათი მაგალითები არსებობს; ახლო წარსულის კარგად დოკუმენტირებული მაგალითია Zika ბრაზილიის სალვადორში. COVID-19-ის დასაწყისში, 2020 წლის თებერვლის ბოლოსა და მარტის დასაწყისში ევროპის სხვა ქვეყნები კარანტინში გადავიდნენ, შვედეთმა კი ის არ ურჩია. ადგილობრივმა ზოგმა ექსპერტმა და ჟურნალისტმა ეს კოლექტიურ იმუნიტეტად აღწერა: შვედეთი მოწყვლადებს დაიცავდა და ინფიცირებულთა რაოდენობას დააკვირდებოდა შესაბამისი კოლექტიური იმუნიტეტის მისაღებად. მარტის ბოლოს მძიმე სურათისას ეს სტრატეგია დატოვა: უნივერსიტეტებისა და სკოლების უმეტესობა დაიხურა, მგზავრობა შეიზღუდა, სახლიდან მუშაობა წახალისდა და 50-ზე მეტი ადამიანის ჯგუფები აიკრძალა. კოლექტიური იმუნიტეტისგან შორს, 2020 წლის აპრილში სტოკჰოლმში სეროპრევალენტობა, ანუ ინფიცირებულთა წილი, %8-ზე ნაკლები იყო. მეზობლებზე გაცილებით მაღალი სიკვდილიანობის მიუხედავად ზღვარს ვერც მიუახლოვდა — შემაძრწუნებელი შედეგი!

აშშ-ის მოსახლეობა დაახლოებით 330 მილიონია. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის %0,5 ინფექციის ლეტალობის შეფასებით, დაახლოებით 198 მილიონს უნდა ჰქონდეს იმუნიტეტი %60 კოლექტიური ზღვრისთვის, რასაც რამდენიმე ათასი დამატებითი სიკვდილი მოჰყვება. თუ ინფექციური იმუნიტეტი 2 – 3 წელი გრძელდება და აქამდე მოსახლეობის %10 ინფიცირებულია, ამ ეტაპზე ინფექციით კოლექტიური იმუნიტეტი ეპიდემიის კონტროლისთვის არარეალისტურია. SARS-CoV-2 ვაქცინები ზღვრის მიღწევას დაეხმარება, თუმცა მათი ეფექტიანობა და მოცვა ჯერ სანახავია.

დასკვნა

ახალი კორონავირუსის ბუნებრივი კოლექტიური იმუნიტეტი მოსალოდნელი არ არის; ის მხოლოდ აქტიური ვაქცინაციით ჩანს შესაძლებელი. ეს ეპიდემიების მნიშვნელოვანი დაცვაა და საკმარისი ვაქცინაციის მქონე რეგიონებში წარმატებულია. თუმცა ეფექტიანი და უსაფრთხო ვაქცინის არსებობა საკმარისი არ იქნება — საჭიროა მოსახლეობის უმეტესობის აცრაც.

ვინ არის İnci Burçin Yıldırım?

İnci Yıldırım (MD, PhD, MSc) იელის სამედიცინო სკოლის ინფექციური დაავადებებისა და გლობალური ჯანმრთელობის, ასევე პედიატრიის განყოფილებების ასოცირებული პროფესორია. ის ბავშვთა ტრანსპლანტაციის ინფექციური დაავადებების სამედიცინო დირექტორიცაა.

1999 წელს ჰაჯეთეფეს სამედიცინო სკოლის დასრულების შემდეგ იელის პედიატრიაში სპეციალიზაცია გაიარა და ბოსტონის ბავშვთა საავადმყოფოში/ბოსტონის სამედიცინო ცენტრში ინფექციური დაავადებების სტიპენდია დაასრულა. მიიღო ეპიდემიოლოგიის მაგისტრის ხარისხი და ამჟამად ბოსტონის უნივერსიტეტის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლის დოქტორანტია.

მიიღო მასაჩუსეტსის ინფექციური დაავადებების საზოგადოების Maxwell Finland-ის კვლევის საუკეთესოობის ჯილდო და Edward H. Kass-ის 2015 წლის სტიპენდიის პერიოდში კლინიკური საუკეთესოობის ჯილდო. მისი კვლევებია ვაქცინით პრევენცირებადი დაავადებების ეპიდემიოლოგია, ტუბერკულოზის სკრინინგი, განსაკუთრებით პნევმოკოკური ინფექციები და ხარჯთეფექტიანობა.

- შესაძლოა დაგაინტერესოთ: კორონავირუსის შესახებ უახლესი ამბები და სამეცნიერო მიღწევები