ایمنی جمعی برای کروناویروس جدید چیست؟ آیا دنبال رؤیاییم؟

SARS-CoV-2 نام کروناویروس جدید عامل همه‌گیری COVID-19 است. هنگام فکر به پایان آن، ایمنی جمعی از نخستین مفاهیم است. موارد روزانه نزدیک 500 هزار شده و با پاییز اثر همه‌گیری در جهان بسیار شدید احساس می‌شود؛ در این دوران امکانات محدود، ایمنی جمعی دوباره بحث می‌شود. در 19 اکتبر در JAMA Network مقاله‌ای جلب‌کننده توجه جهانی منتشر شد. یکی از نویسندگان اصلی، دانشمند پیشرو دکتر اینجی ییلدیریم است (زندگی‌نامه در پایان).

دکتر اینجی ییلدیریم در واکسن کودکان شناخته‌شده است و تجربه‌اش را برای واکسن مؤثر COVID-19 به کار می‌گیرد.

ایمنی جمعی چیست؟

ایمنی جمعی یا محافظت جامعه یعنی محافظت افراد حساس به عفونت، وقتی در جامعه تعداد کافی فرد ایمن وجود دارد. با نمودار زیر بهتر می‌فهمیم:

ایمنی جمعی یعنی افراد ایمن با شکستن زنجیره انتقال از کسانی که هنوز با ویروس مواجه نشده‌اند محافظت کنند. این از ایمنی فردی حاصل از واکسن می‌آید.

اصطلاح ایمنی جمعی بیش از یک قرن پیش تعریف شد. در نیمه دوم قرن 20، نیاز به تعریف اهداف برنامه ایمن‌سازی و واکسیناسیون، بحث ریشه‌کنی و تحلیل‌های اثرگذار برنامه واکسن، کاربرد آن را رایج‌تر کرد. اما ایمنی جمعی بدون واکسن تا همه‌گیری COVID-19 کنونی مطرح نبود؛ علت اصلی دفاع از آن، محدود و ضعیف بودن ابزارهای ما مانند آزمایش، جداسازی و ماسک است.

ریشه‌کنی آبله و کاهش سرخک و پنومونی پنوموکوکی (Türkçe) نمونه موفق اثر ایمنی جمعی ناشی از واکسن‌اند.

ایمنی جمعی را بهتر بشناسیم

آستانه ایمنی جمعی، نسبت افراد ایمن جامعه است که دیگر در زنجیره انتشار شرکت نمی‌کنند.

اگر نسبت افراد ایمن از آستانه بالاتر باشد، همه‌گیری پایان می‌یابد و انتشار عامل بیماری قطع می‌شود.

در ساده‌ترین مدل، آستانه ایمنی جمعی به عدد پایه تولیدمثل (R₀؛ میانگین افراد آلوده‌شده از یک فرد در جامعه کاملاً حساس) بستگی دارد.

عامل بسیار مسری مانند سرخک، R₀ با مقدار (12-18) دارد و برای کاهش انتشار مداوم باید نسبت بالایی ایمن باشند. برای کروناویروس سندرم تنفسی حاد شدید 2 (SARS-CoV-2)، از آغاز همه‌گیری، R₀  حدود 2 تا 3 برآورد شده است. با فرض نبود ایمنی جامعه و حساسیت و سرایت یکسان همه، آستانه ایمنی جمعی SARS-CoV-2 بدون مداخله از %50 تا %67 انتظار می‌رود. 

شکل: آستانه‌ها / نسبت‌های ایمنی جمعی بر حسب بیماری

دوره محافظت

دوام حافظه ایمنی طبیعی یا واکسنی برای محافظت جامعه و حفظ ایمنی جمعی حیاتی است؛ یعنی ایمنی مبتلایان یا واکسینه‌شدگان چقدر می‌ماند؟

در سرخک، آبله‌مرغان و سرخجه، علاوه بر واکسن، عفونت هم ایمنی بلندمدت می‌دهد. در کروناویروس فصلی ایمنی بلندمدت دیده نشده یا کوتاه بوده است. در عفونت‌های با ایمنی موقت، بدون واکسن جمعیت حساس سریع زیاد و همه‌گیری تکرار می‌شود. با واکسن و برنامه مؤثر می‌توان ایمنی جمعی را حفظ کرد، حتی با نیاز به واکسیناسیون دوره‌ای؛ تا وقتی سطح لازم حفظ شود، همه‌گیری سریع پایان‌پذیر است.

نقش ناهمگونی – افراد فعال اجتماعی

آستانه اسمی ایمنی جمعی اختلاط تصادفی افراد را فرض می‌کند، اما زندگی پیچیده‌تر است و برخی تعامل بیشتری دارند. مدل‌های شبکه تأییدشده تجربی نشان می‌دهند افراد پرتعامل زودتر آلوده می‌شوند. این شاید پیش از رسیدن به آستانه اسمی، انتشار را کند کند. اما اثر دقیق ناهمگونی تعامل اجتماعی بر ایمنی جمعی علیه SARS-CoV-2 نامعلوم است.

واکنش متقاطع سلول T

سلول‌های T واسطه مهم ایمنی، به‌ویژه ایمنی اکتسابیهستند. پژوهش تازه می‌گوید ایمنی علیه کروناویروس‌های دیگر ممکن است محافظت نسبی در برابر نوع جدید بدهد. واکنش متقاطع T ممکن است به جای کاهش شدت، ایمنی پاک‌کننده بدهد (میزبان نه حامل است نه منتقل‌کننده).

ایمنی جمعی مبتنی بر عفونت، بدون واکسن، به‌عنوان سیاست

رویکرد مبتنی بر عفونت (مثلاً اجازه ابتلای گروه پرخطر هم‌زمان با «جدا کردن» گروه حساس) برای کاهش انتشار SARS-CoV-2 پیشنهاد شده است؛ مانند اجازه ابتلای جوان و تلاش برای محافظت سالمند. اما این راهبرد پرخطر است!

حتی با کمترین مرگ‌ومیر عفونت، عامل تازه مرگ قابل‌توجه می‌دهد، زیرا بیشتر یا همه جامعه ایمن نیستند. جدا کردن گروه پرخطر مناسب نیست، چون عفونتِ ابتدا منتشر در کم‌خطرها می‌تواند به پرخطرها برسد. تاکنون نمونه موفقیت گسترده ایمنی جمعی مبتنی بر ابتلای عمدی نیست.

نمونه‌های نادر ایمنی جمعی از عفونت مداوم وجود دارد؛ نمونه تازه مستند، زیکا در سالوادور برزیل است. ابتدای COVID-19، در اواخر فوریه و اوایل مارس 2020 که کشورهای اروپایی قرنطینه کردند، سوئد تصمیم به توصیه نکردن قرنطینه گرفت. برخی متخصصان و روزنامه‌نگاران محلی آن را ایمنی جمعی نامیدند: سوئد حداکثر محافظت از آسیب‌پذیرها را می‌کرد، اما هم‌زمان تعداد مبتلایان را با هدف ایمنی جمعی دنبال می‌کرد. اواخر مارس با دیدن وضعیت دردناک راهبرد را ترک کرد؛ دانشگاه‌ها و دبیرستان‌های بسیاری بسته، سفر محدود، دورکاری تشویق و تجمع بیش از 50 نفر ممنوع شد. نه‌تنها ایمنی جمعی حاصل نشد، بلکه در آوریل 2020 شیوع سرمی استکهلم کمتر از %8 گزارش شد. با مرگ بسیار بیشتر از همسایگان، حتی نزدیک ایمنی جمعی نشد؛ نتیجه‌ای هراس‌انگیز!

جمعیت آمریکا حدود 330 میلیون است. با برآورد مرگ عفونت %0,5 سازمان جهانی بهداشت، حدود 198 میلیون نفر باید ایمن شوند تا آستانه حدود %60 حاصل شود؛ این چند هزار مرگ اضافه می‌دهد. اگر ایمنی عفونتی 2 تا 3 سال بماند و تاکنون %10 جامعه مبتلا باشند، ایمنی جمعی عفونتی اکنون برای کنترل واقع‌بینانه نیست. واکسن‌های SARS-CoV-2 به رسیدن به آستانه کمک خواهند کرد، اما اثربخشی و پوشش باید دیده شود.

نتیجه

برای کروناویروس جدید نمی‌توان منتظر ایمنی جمعی طبیعی بود؛ فقط واکسیناسیون فعال ممکن به نظر می‌رسد. ایمنی جمعی دفاع مهمی است و در مناطق با واکسیناسیون کافی موفق بوده است. اما یافتن واکسن مؤثر و ایمن کافی نیست؛ تزریق به بیشتر جامعه هم شرط است.

اینجی بورچین ییلدیریم کیست؟

اینجی ییلدیریم (MD, PhD, MSc) دانشیار بخش‌های بیماری عفونی و سلامت جهانی و کودکان دانشکده پزشکی ییل و مدیر پزشکی بیماری عفونی پیوند کودکان است.

پس از فارغ‌التحصیلی پزشکی حاجت‌تپه در 1999، در کودکان ییل تخصص و در بیمارستان کودکان بوستون / مرکز پزشکی بوستون فلوشیپ عفونی گرفت. کارشناسی ارشد همه‌گیرشناسی را تمام کرد و اکنون دانشجوی دکتری دانشکده بهداشت عمومی بوستون است.

برنده جایزه برتری پژوهشی مکسول فینلند انجمن بیماری عفونی ماساچوست و جایزه برتری بالینی دوره فلوشیپ ادوارد اچ. کاس 2015 شد. پژوهش او بر همه‌گیرشناسی بیماری قابل‌پیشگیری با واکسن، غربالگری سل و به‌ویژه عفونت پنوموکوکی و هزینه‌اثربخشی تمرکز دارد.

- شاید برایتان جالب باشد: آخرین خبرها و پیشرفت‌های علمی درباره کرونا