რა არის კრიოაბლაციით (გაყინვით) მკურნალობა? რომელი კიბოების დროს უნდა და არ უნდა გამოიყენონ?

რა არის კრიოაბლაცია?

კრიოაბლაცია მკურნალობის მეთოდია, რომელიც კიბოს ან პათოლოგიურ ქსოვილზე ძალიან ცივი აირის ან სითხის გამოყენებას მოიცავს. კიბოს არაოპერაციული მკურნალობის ერთ-ერთი მეთოდია. მიზანი უჯრედების გაყინვა და განადგურებაა. კანისა და სხეულის ზოგიერთი სიმსივნის სამკურნალოდ გამოიყენება კრიოაბლაცია, რომელსაც კრიოთერაპიასა და კრიოქირურგიასაც უწოდებენ.

სიტყვა კრიოაბლაცია ბერძნული წარმოშობის ორი სიტყვის გაერთიანებისგან შედგება. „Cryo“ მომდინარეობს ბერძნული „krios“ (κρύος) სიტყვიდან და „ცივს“ ნიშნავს. „აბლაცია“ კი ლათინური „ablatio“-დან მოდის და „მოშორებას, ამოღებას“ აღნიშნავს. ამ კონტექსტში კრიოაბლაცია ნიშნავს „სიცივით მოცილებას“ ან „სიცივით განადგურებას“ და მეთოდის ძირითად პრინციპს ნათლად გამოხატავს.

ის კიბოს უჯრედებზე სამიზნე ზემოქმედებისთვის გამოიყენება ჯანმრთელი უჯრედების დაზიანების გარეშე და ხშირად ამბულატორიულად ან ერთდღიანი მკურნალობით შეიძლება ჩატარდეს.

კრიოაბლაციის დეტალები და ჩატარების პროცესი

კრიოაბლაცია კიბოს ქსოვილის გაყინვით დამშლელი აბლაციური მეთოდია. პროცედურისას მაღალი წნევის აირი ან სითხე სიმსივნეში ჩადგმულ ნემსში გაივლის და უშუალოდ მის წვერთან თავისუფლდება. ამისთვის ყველაზე ხშირად არგონს, თხევად აზოტსა და თხევად აზოტის ქვეჟანგს (N2O) იყენებენ.

სპეციალურ მილებში გამავალი აირის წნევის უეცარი ვარდნა ქსოვილში მინუს 40-80 გრადუსამდე გაცივებას, ანუ გაყინვას იწვევს. პროცესი Joule-Thompson-ის ეფექტის სახელითაა ცნობილი და კრიოაბლაციის ნემსის გარშემო ყინულის ბურთის (iceball) წარმოქმნას იწვევს. ის სიმსივნეში ყინულის კრისტალების წარმოქმნის, სისხლძარღვების დახშობისა და უჯრედების თვითდაღუპვის (აპოპტოზის) შედეგად ქსოვილის ფართო სიკვდილს იწვევს.

პროცედურისას სიმსივნეში ჩადგმულ ნემსებს „ზონდებს“ ან „კრიოზონდებს“ უწოდებენ. ისინი სწორი ნემსის ფორმისაა და შიგნით უფრო წვრილი არხი აქვს მაღალი წნევის სპეციალური აირის გასატარებლად. თითოეულ ნემსს 2-3 cm აბლაციის, ანუ სიმსივნის განადგურების უბნის შექმნა შეუძლია. დიდ სიმსივნეებში ნემსების რაოდენობის გაზრდით აბლაციის არე იზრდება და ფორმა იცვლება. მაგალითად, ერთი ნემსით დაახლოებით 2 cm დიამეტრი 4 ნემსის გამოყენებით 5 cm-მდე აღწევს, რაც დიდი სიმსივნის მკურნალობასაც შესაძლებელს ხდის. თანამედროვე მოწყობილობებზე ერთდროულად 25 კრიოზონდის შეერთება და ძალიან დიდ სიმსივნეებშიც ინტერვენციული აბლაციის ჩატარება შეიძლება.

ზემოთ მოცემული სურათი თირკმლის სიმსივნეში კრიოაბლაციის ჩატარებას აჩვენებს. არგონი სპეციალური მილებით სიმსივნეს მიეწოდება, ქსოვილი სწრაფად იყინება და სიმსივნური უჯრედები კვდება. პროცესი კომპიუტერული ტომოგრაფიის (BT) კონტროლით ტარდება, რათა ნემსების მდებარეობა და მკურნალობის არე ზუსტად განისაზღვროს.

კრიოაბლაციის გამოყენების სფეროები

კრიოაბლაცია ყველაზე ხშირად ადრეული სტადიის პროსტატის კიბოს და თირკმლის კიბოების დროს გამოიყენება. თუმცა უპირატესობებისა და ნაკლოვანებების გათვალისწინებით მისი გამოყენება შეიძლება სხვადასხვა ორგანოსა და რბილი ქსოვილის სიმსივნეებშიც, მათ შორის ფილტვის კიბოსა და მეტასტაზების დროს. ის მინიმალურად ინვაზიურ შესაძლებლობას განსაკუთრებით იმ პაციენტებს სთავაზობს, ვისთვისაც ოპერაცია რთული ან სარისკოა.

რომელი კიბოებისა და მდგომარეობების დროს შეიძლება კრიოაბლაციის გამოყენება?

კიბოს ან სხვა პათოლოგიური უჯრედების გასანადგურებელი კრიოაბლაცია სხვადასხვა მდგომარეობის სამკურნალოდ შეიძლება გამოიყენონ:

• არაკიბოვანი კანის წარმონაქმნები, მაგალითად მეჭეჭები, კანის რბილი წანაზარდები ან კვანძები
• კანის კიბოსწინარე მდგომარეობები, მაგალითად აქტინური კერატოზი
• კანის კიბო
• თირკმლის მცირე სიმსივნეები
• პროსტატის კიბო
• პენისის კიბოსწინარე მდგომარეობები, მაგალითად პენისის in situ კარცინომა
• პენისის კიბოს ტიპი — ვერუკოზული კარცინომა
• ღვიძლის საკუთარი კიბო (ჰეპატოცელულური კარცინომა)
• კაპოშის სარკომა
• საშვილოსნოს ყელის კიბოსწინარე მდგომარეობები, CIN-ები
• რეტინობლასტომა
• ხანდაზმულ ასაკში ადრეული სტადიის ძუძუს კიბო
• ძვლის კიბო

სპეციალისტებმა კრიოაბლაცია შეიძლება ასევე აირჩიონ, თუ:

• კიბო სტანდარტულ მკურნალობას არ პასუხობს
• სიმსივნის ოპერაციული ამოკვეთა შეუძლებელია ან ოპერაცია უსაფრთხო არჩევანი არ არის
• რადიოთერაპიის შემდეგ კიბო განმეორდა
• ზოგიერთი კიბოს მეტასტაზურ სიმსივნეებში

კრიოაბლაცია სიმსივნის განმეორების რისკის შესამცირებლად სხვა მკურნალობასთან, მაგალითად ოპერაციასა და სხივურ თერაპიასთან ერთადაც შეიძლება გამოიყენონ.

როდის არ უნდა გამოიყენონ კრიოაბლაცია?

კრიოაბლაცია ყველა კიბოსა და პაციენტისთვის შესაფერისი შეიძლება არ იყოს. მაგალითად:

1. როდესაც ოპერაცია შესაძლებელია: თუ ადრეული სტადიის ძუძუს კიბოს პაციენტის ოპერაცია შესაძლებელია, კრიოაბლაციის ნაცვლად ქირურგია უნდა აირჩიონ. თუმცა ხანდაზმულობის ან თანმხლები დაავადებების გამო არაოპერაბელურ პაციენტში ის შეიძლება შესაფერისი არჩევანი იყოს.
2. მრავლობითი მეტასტაზები: მრავალი მეტასტაზის მქონე პაციენტებში ყველა მათგანზე პროცედურის ჩატარება შეუძლებელია, ამიტომ კრიოაბლაცია შესაფერისი არ არის.
3. აგრესიული და სწრაფად მზარდი კიბოები: ფილტვის წვრილუჯრედოვანი კიბოს მსგავსი აგრესიული და სწრაფად მზარდი კიბოებისას კრიოაბლაცია ჩვეულებრივ შესაფერისი არ არის. მათი სწრაფი გავრცელების გამო მეთოდის მოქმედება შეიძლება შეზღუდული იყოს.
4. ჰემატოლოგიური კიბოები: სისხლის კიბოებში, მაგალითად ლეიკემიასა და ლიმფომაში, კრიოაბლაცია არ გამოიყენება. რადგან ეს თხევადი სიმსივნეები სხეულში ფართოდაა გავრცელებული, მეთოდი ეფექტიანი ვერ იქნება.
5. დიდი სიმსივნეები: 6 cm-ზე დიდი სიმსივნეები კრიოაბლაციისთვის შეიძლება შესაფერისი არ იყოს. მათი მთლიანად განადგურება რთულია და შეიძლება ოპერაცია ან აბლაციის სხვა მეთოდი აირჩიონ.

არასწორია ვიფიქროთ, რომ კრიოაბლაცია ყველა კიბოსა და მეტასტაზში გამოიყენება ან ოპერაციაზე უკეთესია. მეთოდი ქსოვილის ამოღებისა და პათოლოგიურ კვლევაზე გაგზავნის შესაძლებლობას არ იძლევა. ამიტომ დეტალური პათოლოგიური და გენეტიკური შესწავლა და იმის განსაზღვრა, დარჩა თუ არა კიბოს უჯრედები პროცედურის საზღვრებში, შეუძლებელია. დაგეგმვისას თითოეული პაციენტი ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს და ყველაზე შესაფერისი მეთოდი შეირჩეს. გასათვალისწინებელია ზოგადი ჯანმრთელობა, სიმსივნის მდებარეობა, ზომა და გავრცელება.

კრიოაბლაციის მაგალითი: ფილტვის სიმსივნეების კრიოაბლაცია

ბოლო ოცი წლის განმავლობაში კრიოაბლაცია წარმატებით გამოიყენება ფილტვის პირველადი სიმსივნეებისა და ფილტვში მეტასტაზირებული სიმსივნეების დროს. განსაკუთრებით ადრეული სტადიის ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი კიბოს დროს ორწლიანი ლოკალური პროგრესირების გარეშე გადარჩენის მაჩვენებელი 60,7%-დან 100%-მდეა, ხოლო ფილტვში მცირე რაოდენობის მეტასტაზების მქონე მეორეული სიმსივნეების დროს — 45,6%-დან 80,4%-მდე.

როგორ ტარდება კრიოაბლაციით მკურნალობა?

კრიოაბლაციით მკურნალობა შეიძლება განსხვავდებოდეს მდგომარეობის, სხეულის სამკურნალო უბნისა და მიღებული ანესთეზიის ტიპის მიხედვით.

სხეულის გარეთა კრიოაბლაციით მკურნალობა

კანზე სიმსივნის ან პათოლოგიური წარმონაქმნის სამკურნალოდ უბანს ადგილობრივი ანესთეზიით აყუჩებენ. შემდეგ უშუალოდ ამ უბანზე შეიძლება გამოიყენონ კრიოზონდი — თხელი ლითონის მილი, რომელიც უჯრედების გასაყინად და მოსაკლავად ძალიან ცივ სითხეს ან აირს შეიცავს. ზოგჯერ სამკურნალო სითხე ან აირი შეიძლება ჩხირით წაისვან ან უბანს მიაფრქვიონ. მკურნალობის ჩამტარებელი სპეციალისტი უბნის გალღობის შემდეგ მას ხელახლა გაყინავს და ამას მრავალჯერ გაიმეორებს.

კრიოაბლაცია სხეულის შიგნით

სხეულის შიგნით კრიოაბლაცია შეიძლება ჩატარდეს როგორც ბუნებრივი ღიობიდან, მაგალითად, საშვილოსნოს ყელთან საშოდან მიდგომით, ისე მცირე ქირურგიული განაკვეთით. პროცედურამდე ადგილობრივი ან ზოგადი ანესთეზიის გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილებას პირის მდგომარეობის მიხედვით იღებენ.

პროცედურას შეიძლება ულტრაბგერითი ან კომპიუტერული ტომოგრაფიის (BT) მსგავსი ვიზუალიზაციის აპარატურით აკვირდებოდნენ. სხეულის ღიობიდან შეჰყავთ კრიოზონდის წვერი და შეიძლება მოათავსონ კამერიანი თხელი მილიც, რომელსაც ლაპაროსკოპი ეწოდება. დიდი სიმსივნის შემთხვევაში შეიძლება რამდენიმე კრიოზონდი გამოიყენონ. სპეციალისტი ამ შემთხვევაშიც უბნის გალღობის შემდეგ მას ხელახლა გაყინავს და ამას მრავალჯერ გაიმეორებს.

როგორ უნდა მოემზადოთ კრიოაბლაციისთვის?

პროცედურამდე ადამიანს შეიძლება ვიზუალიზაციის გამოკვლევები დასჭირდეს. გამოსაკვლევი უბნის მიხედვით შეიძლება საჭირო იყოს კონკრეტული მითითებების შესრულებაც, მაგალითად, შარდის ბუშტის სავსე მდგომარეობაში ყოფნა ან პროცედურამდე საკვების მიღებისგან თავის შეკავება.

ამასთან, პროცედურამდე ადამიანმა ექიმს უნდა აცნობოს მიღებული მედიკამენტებისა თუ დანამატების შესახებ. თუ ის სისხლის გამათხელებელ პრეპარატს იღებს, შეიძლება მისი შეწყვეტა მოსთხოვონ.

კრიოაბლაციის შემდეგ გამოჯანმრთელების პროცესი

გარეთა კრიოაბლაციის შემთხვევაში ადამიანს, ჩვეულებრივ, მკურნალობის შემდეგ სახლში წასვლა შეუძლია. პროცედურის ტიპის მიხედვით, თუ ქირურგიული განაკვეთი და ზოგადი ანესთეზია გამოიყენეს, გაღვიძების შემდეგ, სანამ თავს კარგად იგრძნობს, შეიძლება საავადმყოფოში სულ მცირე 4 საათით დარჩენა დასჭირდეს. საჭიროებისას შეიძლება ტკივილგამაყუჩებლებით დახმარება. ჩვეულებრივ, ადამიანს იმავე ან მომდევნო დღეს გაწერენ.

რამდენად წარმატებული მეთოდია კრიოაბლაცია?

კრიოაბლაციის, როგორც გარკვეული კიბოებისა და კიბოსწინარე მდგომარეობების მკურნალობის, წარმატების მაჩვენებლები განსხვავდება. კრიოაბლაცია შეიძლება სხვა მკურნალობასთან, მაგალითად, ქიმიოთერაპიასა და სხივურ თერაპიასთან ერთად გამოიყენონ. ამასთან, ის შეიძლება ყველა სტადიისა და სიმსივნის ტიპისთვის შესაფერისი არ იყოს.

სხვადასხვა კიბოსა და კიბოსწინარე მდგომარეობაზე კრიოაბლაციის ხანგრძლივი გავლენის დასადგენად მეტი კვლევაა საჭირო.

არსებული კვლევები მიუთითებს, რომ კრიოაბლაციას გამოყენების უბანში 90%-ზე მაღალი წარმატების მაჩვენებელი აქვს:

• 2018 წელს თირკმლის კიბოს მქონე ადამიანებში ჩატარებულ კვლევაში წარმატების მაჩვენებელი 96%-დან 98%-მდე იყო
• 2022 წელს ღვიძლის სიმსივნეების შესახებ ჩატარებულ კვლევაში წარმატების მაჩვენებელი 90% იყო
• 2016 წლის ძველ კვლევაში ადრეული სტადიის ძუძუს კიბოს მკურნალობისას, 2 cm-ზე მცირე სიმსივნეებისთვის, წარმატების მაჩვენებელი 75,9% იყო
• გაყინვის ხანგრძლივობის მიხედვით, აქტინური კერატოზის მკურნალობის წარმატების მაჩვენებელი 69%-დან 83%-მდე იყო
• საშვილოსნოს ყელის პათოლოგიური უჯრედების განადგურების წარმატების მაჩვენებელი კი 85%-დან 90%-მდე იყო

რა რისკები აქვს კრიოაბლაციას?

კრიოაბლაციის რისკები შეიძლება განსხვავდებოდეს სამკურნალო უბნისა და სამკურნალო მდგომარეობის ტიპისა და სიმძიმის მიხედვით. მკურნალობით გამოწვეული შესაძლო რისკებია:

• ინფექცია
• ტკივილი
• სისხლდენა სამკურნალო უბნიდან
• შეშუპება
• წყლულები
• ბუშტუკები
• ნაწიბური
• ჰიპოთერმია
• ნერვის დაზიანება

სხვა რისკები შეიძლება მოიცავდეს გვერდით ეფექტებს სხეულის კონკრეტულ უბნებში:

• ძვლები: კრიოაბლაციამ შეიძლება ძვლოვანი ქსოვილის დაზიანება და შესუსტება გამოიწვიოს.
• საშვილოსნოს ყელი: საშვილოსნოს ყელის პათოლოგიური უჯრედების კრიოაბლაციით მკურნალობამ შეიძლება სისხლდენა, სპაზმები და ტკივილი გამოიწვიოს.
• ღვიძლი: ღვიძლის კრიოაბლაციამ შეიძლება ღვიძლის სისხლძარღვები და ნაღვლის სადინრები დააზიანოს.
• კანი: კანის სიმსივნეების კრიოაბლაციით მკურნალობამ შეიძლება ნერვის დაზიანება, ჰიპოპიგმენტაცია, შეშუპება და ნაწიბური გამოიწვიოს.
• პროსტატა: პროსტატის კრიოაბლაციით მკურნალობამ შეიძლება შარდის შეუკავებლობა, იმპოტენცია, სწორი ნაწლავის დაზიანება და შარდის გზების დახშობა გამოიწვიოს.

ხშირად დასმული კითხვები კრიოაბლაციის შესახებ

1. რამდენ ხანს გრძელდება კრიოაბლაცია?
   • კრიოაბლაციის პროცედურის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია სამკურნალო მდგომარეობაზე, სიმსივნის ან სამკურნალო უბნის ზომასა და სხეულის სამკურნალო ნაწილზე. მკურნალობა შეიძლება რამდენიმე წუთს ან რამდენიმე საათს გაგრძელდეს.
2. როდის ქრება კრიოაბლაციის ეფექტი?
   • კრიოაბლაცია უჯრედებს კლავს, ამიტომ ეს უჯრედები ხელახლა ვეღარ იზრდება. თუმცა ზოგიერთი პათოლოგიური უჯრედი შეიძლება დარჩეს და გავრცელდეს. მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ზოგიერთი მტკივნეული სიმსივნის დროს კრიოაბლაციის შემდეგ ტკივილი 5-დან 8 კვირამდე მსუბუქდება.

კრიოაბლაცია მოკლედ

კრიოაბლაცია პროცედურაა, რომლის დროსაც კიბოს ან პათოლოგიური უჯრედების გაყინვით მოსაკლავად უკიდურესად ცივ აირს ან სითხეს იყენებენ.

კრიოაბლაცია შეიძლება გამოიყენონ სხვადასხვა კიბოს, მაგალითად, კანის, თირკმლისა და პროსტატის კიბოს სამკურნალოდ. ის ასევე შეიძლება გამოიყენონ კანის არაკიბოვანი წარმონაქმნების, მაგალითად, მეჭეჭების, კანის წანაზარდებისა თუ კანზე გაჩენილი კვანძების სამკურნალოდ.

კრიოაბლაციამ შეიძლება ისეთი გვერდითი ეფექტები გამოიწვიოს, როგორიცაა სისხლდენა, ინფექცია და ჰიპოთერმია.

კრიოაბლაცია გარკვეული მდგომარეობების დროს მეტად ეფექტიანი მკურნალობის მეთოდია, თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ ის კიბოს ყველა შემთხვევისთვის შესაფერისი არ არის.