کرایوابلیشن (درمان انجمادی) چیست؟ در کدام سرطان‌ها باید و نباید استفاده شود؟

کرایوابلیشن چیست؟

کرایوابلیشن، روشی درمانی است که گاز یا مایع بسیار سرد را به ناحیه بافت سرطانی یا غیرطبیعی می‌رساند. از درمان‌های سرطان بدون جراحی است و هدف آن انجماد و نابودی سلول‌هاست. کرایوابلیشن که کرایوتراپی و کرایوسرجری نیز نام دارد، برای بعضی تومورهای پوست و بدن استفاده می‌شود.

واژه کرایوابلیشن از ترکیب دو واژه با ریشه یونانی ساخته شده است. «Cryo» از «krios» (κρύος) یونانی به معنای «سرد» آمده است. «ابلیشن» از «ablatio» لاتین به معنای «دور کردن، برداشتن» گرفته شده است. در نتیجه کرایوابلیشن یعنی «برداشتن با سرما» یا «تخریب با سرما» و اصل این روش را روشن بیان می‌کند.

برای هدف گرفتن سلول‌های سرطانی بدون آسیب به سلول سالم استفاده می‌شود و اغلب سرپایی/یک‌روزه انجام‌پذیر است.

جزئیات و روند اجرای کرایوابلیشن

کرایوابلیشن روشی است که بافت سرطانی را با انجماد تخریب می‌کند. گاز یا مایع پرفشار از سوزن‌های قرارگرفته داخل تومور عبور داده و درست در نوک سوزن آزاد می‌شود. برای این منظور بیشتر گاز آرگون، نیتروژن مایع و نیتروس‌اکسید مایع (N2O) استفاده می‌شود.

افت ناگهانی فشار گاز عبوری از لوله‌های ویژه، در بافت سرمایی تا منفی 40-80 درجه ایجاد می‌کند؛ یعنی اثر انجماد. این فرایند، اثر Joule-Thompson نام دارد و اطراف سوزن کرایوابلیشن یک توپ یخی (iceball) می‌سازد. این توپ با تشکیل بلورهای یخ در تومور، انسداد عروق و مرگ خودخواسته سلول‌ها (آپوپتوز) به مرگ گسترده بافت منجر می‌شود.

سوزن‌های گذاشته‌شده در تومور، «پروب» یا «کرایوپروب» نام دارند. سوزن‌هایی صاف با مجرای باریک‌تر داخلی هستند که گاز ویژه پرفشار از آن می‌گذرد. هر سوزن می‌تواند ناحیه ابلیشن، یعنی تخریب تومور، به‌اندازه 2-3 cm ایجاد کند. برای تومور بزرگ، با افزایش تعداد سوزن، ناحیه ابلیشن بزرگ‌تر و شکل آن تغییر می‌کند. مثلاً قطر ابلیشن حدود 2 cm با یک سوزن، با 4 سوزن به 5 cm می‌رسد و ممکن است درمان تومور بزرگ نیز ممکن شود. به دستگاه‌های کنونی هم‌زمان 25 کرایوپروب متصل می‌شود و برای تومور بسیار بزرگ نیز ابلیشن مداخله‌ای انجام‌پذیر است.

تصویر بالا روند کرایوابلیشن تومور کلیه را نشان می‌دهد. گاز آرگون از لوله‌های ویژه به تومور می‌رسد و با انجماد سریع بافت، سلول‌های تومور کشته می‌شوند. این کار با راهنمایی توموگرافی کامپیوتری (BT) انجام می‌شود تا سوزن و ناحیه درمان دقیق هدف‌گیری شوند.

کاربردهای کرایوابلیشن

رایج‌ترین کاربرد کرایوابلیشن، سرطان پروستات در مراحل اولیه و سرطان کلیه است. بااین‌حال، با در نظر گرفتن مزایا و معایب می‌توان در سرطان ریه و متاستازهای آن و تومورهای اندام‌ها و بافت نرم مختلف نیز استفاده کرد. این روش به‌ویژه برای افرادی که جراحی در آنها دشوار یا پرخطر است، گزینه کم‌تهاجمی ارائه می‌کند.

کرایوابلیشن در کدام سرطان‌ها یا شرایط قابل‌استفاده است؟

کرایوابلیشن برای نابودی سلول‌های سرطانی یا غیرطبیعی و درمان وضعیت‌های مختلف سلامت استفاده می‌شود:

• رشدهای غیرسرطانی پوست مانند زگیل، زائده گوشتی یا ندول پوستی
• ضایعات پیش‌سرطانی پوست مانند کراتوز آکتینیک
• سرطان پوست
• تومورهای کوچک کلیه
• سرطان پروستات
• ضایعات پیش‌سرطانی آلت تناسلی، مثلاً کارسینوم درجا در آلت
• سرطان آلت تناسلی از نوع کارسینوم وروکوز
• سرطان اولیه کبد (کارسینوم هپاتوسلولار)
• سارکوم کاپوزی
• ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم، CIN
• رتینوبلاستوما
• سن بالا، سرطان پستان اولیه
• سرطان استخوان

متخصصان همچنین ممکن است کرایوابلیشن را در شرایط زیر ترجیح دهند، اگر:

• سرطان به درمان استاندارد پاسخ ندهد
• تومور با جراحی قابل‌برداشت نباشد یا جراحی ایمن نباشد
• سرطان پس از پرتودرمانی دوباره ایجاد شده باشد
• در تومورهای متاستاتیک بعضی سرطان‌ها

همچنین برای کاهش خطر عود تومور می‌توان کرایوابلیشن را همراه با درمان‌های دیگر مانند جراحی و پرتودرمانی استفاده کرد.

در چه شرایطی نباید کرایوابلیشن انجام شود؟

کرایوابلیشن ممکن است برای هر سرطان و هر بیمار مناسب نباشد. مثلاً:

1. وقتی گزینه جراحی وجود دارد: اگر بیمار سرطان پستان اولیه قابل‌جراحی باشد، جراحی باید بر کرایوابلیشن ترجیح داده شود. اما اگر به‌علت سن بالا یا بیماری همراه نتواند جراحی شود، کرایوابلیشن ممکن است مناسب باشد.
2. متاستازهای متعدد: در بیمار با متاستازهای زیاد، چون انجام کار روی همه متاستازها ممکن نیست، کرایوابلیشن مناسب نیست.
3. سرطان‌های تهاجمی با رشد سریع: در سرطان‌های تهاجمی و سریع‌الرشد مانند سرطان ریه کوچک‌سلولی، کرایوابلیشن معمولاً مناسب نیست. چون سریع منتشر می‌شوند، اثر کرایوابلیشن ممکن است محدود باشد.
4. سرطان‌های خونی: در سرطان خون مانند لوسمی و لنفوم، کرایوابلیشن انجام نمی‌شود. چون این سرطان‌ها به‌صورت تومور مایع در بدن منتشرند، کرایوابلیشن نمی‌تواند مؤثر باشد.
5. تومورهای بزرگ: تومور بزرگ‌تر از 6 cm ممکن است برای کرایوابلیشن مناسب نباشد. نابودی کامل تومور بزرگ با آن دشوار است و ممکن است جراحی یا روش‌های دیگر ابلیشن ترجیح داده شود

این تصور که کرایوابلیشن برای همه سرطان‌ها و متاستازها ممکن یا از جراحی بهتر است، نادرست است. در کرایوابلیشن بافت برداشته و برای پاتولوژی فرستاده نمی‌شود؛ بنابراین بررسی دقیق پاتولوژیک و ژنتیکی و تعیین باقی ماندن سلول سرطانی در حاشیه‌ها ممکن نیست. هنگام برنامه‌ریزی، وضعیت هر بیمار باید جداگانه ارزیابی و مناسب‌ترین درمان تعیین شود. سلامت عمومی، محل، اندازه و گسترش تومور از عوامل موردتوجه‌اند.

نمونه کاربرد: کرایوابلیشن تومورهای ریه

در بیست سال گذشته، کرایوابلیشن با موفقیت در تومورهای اولیه ریه و تومورهای متاستازکرده به ریه استفاده شده است. به‌ویژه بقای دوساله بدون پیشرفت موضعی در سرطان ریه غیرکوچک‌سلولی اولیه از 60.7% تا 100% و در تومور ثانویه با شمار کم متاستاز ریه از 45.6% تا 80.4% متغیر است.

درمان کرایوابلیشن چگونه انجام می‌شود؟

درمان با توجه به وضعیت، ناحیه بدن و نوع بیهوشی یا بی‌حسی فرد متفاوت است.

کرایوابلیشن بیرونی بدن

برای تومور یا رشد غیرطبیعی پوست، ناحیه با بی‌حسی موضعی بی‌حس می‌شود. سپس کرایوپروب، لوله فلزی باریک حاوی گاز یا مایع بسیار سرد، برای انجماد و کشتن سلول مستقیماً روی ناحیه قرار می‌گیرد. گاهی مایع یا گاز با اپلیکاتور مالیده یا روی ناحیه پاشیده می‌شود. متخصص پس از باز شدن یخ، ناحیه را دوباره منجمد می‌کند و این کار چند بار تکرار می‌شود.

کرایوابلیشن داخل بدن

کرایوابلیشن داخل بدن ممکن است از راه منفذ طبیعی، مانند دسترسی به دهانه رحم از واژن، یا برش جراحی کوچک انجام شود. انتخاب بی‌حسی موضعی یا بیهوشی عمومی پیش از کار، به وضعیت فرد بستگی دارد.

کار ممکن است با سونوگرافی یا توموگرافی کامپیوتری (BT) پایش شود. نوک کرایوپروب از منفذ بدن وارد می‌شود و ممکن است لوله باریک دوربین‌دار به نام لاپاروسکوپ نیز گذاشته شود. برای تومور بزرگ می‌توان چند کرایوپروب استفاده کرد. باز هم پس از باز شدن یخ، متخصص ناحیه را دوباره منجمد می‌کند و چند بار تکرار می‌کند.

چگونه برای کرایوابلیشن آماده شویم؟

ممکن است پیش از کار به تصویربرداری نیاز باشد. با توجه به محل اسکن، دستورهای خاصی مانند پُر بودن مثانه یا غذا نخوردن پیش از کار ممکن است لازم باشد.

همچنین فرد باید پیش از کار، پزشک را از داروها و مکمل‌های خود مطلع کند. اگر داروی رقیق‌کننده خون مصرف می‌کند، ممکن است از او خواسته شود آن را قطع کند.

بهبودی پس از کرایوابلیشن

در کرایوابلیشن خارجی معمولاً فرد پس از درمان به خانه می‌رود. بسته به نوع کار، اگر برش جراحی و بیهوشی عمومی انجام شده باشد، ممکن است پس از بیداری دست‌کم 4 ساعت تا احساس بهتر در بیمارستان بماند. در صورت نیاز مسکن داده می‌شود. معمولاً همان روز یا روز بعد مرخص می‌شود.

کرایوابلیشن چقدر موفق است؟

موفقیت کرایوابلیشن برای سرطان‌ها و ضایعات پیش‌سرطانی مختلف متفاوت است. می‌توان آن را همراه با درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی استفاده کرد. همچنین ممکن است برای هر مرحله و نوع تومور مناسب نباشد.

برای تعیین آثار درازمدت آن در وضعیت‌های سرطانی و پیش‌سرطانی مختلف، پژوهش بیشتری لازم است.

پژوهش‌های کنونی می‌گویند موفقیت کرایوابلیشن در ناحیه درمان بیش از 90% است:

• در مطالعه 2018 روی بیماران سرطان کلیه، موفقیت 96% تا 98%
• در مطالعه 2022 روی تومورهای کبد، موفقیت 90%
• در مطالعه قدیمی 2016، برای درمان سرطان پستان اولیه با تومور زیر 2 cm، موفقیت 75.9%
• بسته به مدت انجماد، موفقیت درمان کراتوز آکتینیک 69% تا 83%
• برای نابودی سلول‌های غیرطبیعی دهانه رحم، موفقیت 85% تا 90%

خطرات کرایوابلیشن چیست؟

خطرات با ناحیه درمان، نوع و شدت وضعیت درمان‌شونده متفاوت‌اند. خطرات احتمالی عبارت‌اند از:

• عفونت
• درد
• خونریزی ناحیه درمان
• تورم
• زخم‌ها
• تاول‌ها
• اسکار
• هیپوترمی
• آسیب عصبی

دیگر خطرات ممکن است عوارض در نواحی مشخص بدن باشند:

• استخوان‌ها: کرایوابلیشن ممکن است به استخوان آسیب و ضعف وارد کند.
• دهانه رحم: درمان سلول‌های غیرطبیعی دهانه رحم با کرایوابلیشن ممکن است خونریزی، گرفتگی و درد ایجاد کند.
• کبد: کرایوابلیشن کبد ممکن است به عروق خونی و مجاری صفراوی کبد آسیب بزند.
• پوست: درمان تومور پوستی با کرایوابلیشن ممکن است آسیب عصبی، کاهش رنگدانه، تورم و اسکار ایجاد کند.
• پروستات: کرایوابلیشن پروستات ممکن است بی‌اختیاری ادرار، ناتوانی جنسی، آسیب رکتوم و انسداد ادرار ایجاد کند.

پرسش‌های متداول درباره کرایوابلیشن

1. کرایوابلیشن چقدر طول می‌کشد؟
   • مدت کار با وضعیت درمان‌شونده، اندازه تومور یا ناحیه درمان و محل بدن متفاوت است. ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد.
2. اثر کرایوابلیشن چه زمانی تمام می‌شود؟
   • کرایوابلیشن سلول را می‌کشد و آن سلول دوباره رشد نمی‌کند. اما ممکن است سلول غیرطبیعی باقی بماند و منتشر شود. پژوهشگران در بعضی تومورهای دردناک، کاهش درد به‌مدت 5 تا 8 هفته پس از کرایوابلیشن را دیده‌اند.

خلاصه کرایوابلیشن

کرایوابلیشن روشی است که با گاز یا مایع فوق‌سرد، سلول سرطانی یا غیرطبیعی را منجمد می‌کند و می‌کشد.

برای درمان سرطان‌های مختلف مانند پوست، کلیه و پروستات استفاده می‌شود. همچنین رشدهای غیرسرطانی پوست مانند زگیل، زائده گوشتی یا ندول پوستی را درمان می‌کند.

ممکن است عوارضی مانند خونریزی، عفونت و هیپوترمی داشته باشد.

کرایوابلیشن برای شرایط مشخص بسیار مؤثر است، اما باید به خاطر داشت برای هر وضعیت سرطانی مناسب نیست.