Krioablasiya (dondurma) müalicəsi nədir? Hansı xərçənglərdə istifadə edilməli və edilməməlidir?

Krioablasiya nədir?

Krioablasiya xərçəngli və ya anormal toxuma sahəsinə çox soyuq qaz və ya maye tətbiq edilən müalicə üsuludur. Əməliyyatsız xərçəng müalicələrindən biridir. Məqsəd hüceyrələri dondurub məhv etməkdir. Dəridəki və bədəndəki bəzi şişlərin müalicəsində krioterapiya və kriocərrahiyyə də adlandırılan krioablasiya istifadə olunur.

Krioablasiya sözü yunan mənşəli iki sözün birləşməsindən yaranıb. "Cryo" yunan dilində "soyuq" mənasını verən "krios" (κρύος) sözündən götürülüb. "Ablasiya" isə latınca "uzaqlaşdırma, çıxarma" mənalı "ablatio" sözündən yaranıb. Bu baxımdan krioablasiya "soyuqla çıxarma" və ya "soyuqla məhv etmə" deməkdir və üsulun əsas prinsipini açıq ifadə edir.

Sağlam hüceyrələrə zərər vermədən xərçəng hüceyrələrini hədəfləmək üçün istifadə edilir və çox vaxt ambulator/günübirlik müalicə kimi aparıla bilər.

Krioablasiyanın təfərrüatları və tətbiq prosesi

Krioablasiya xərçəngli toxumanı donduraraq məhv edən ablasiya üsuludur. Prosedur zamanı yüksək təzyiqli qaz və ya maye şişə yerləşdirilən iynələrdən keçirilir və iynənin düz ucunda sərbəst buraxılır. Bunun üçün ən çox arqon qazı, maye azot və maye azot protoksidi (N2O) istifadə edilir.

Xüsusi borulardan keçən qazın təzyiqinin qəfil düşməsi toxumada mənfi 40-80 dərəcəyə çatan soyutma, yəni dondurma təsiri yaradır. Bu proses Joule-Thompson effekti kimi tanınır və krioablasiya iynəsinin ətrafında buz topası (iceball) yaradır. Bu buz topası şişdə buz kristallarının əmələ gəlməsi, damarların tutulması və hüceyrələrin öz-özünə ölümü (apoptoz) nəticəsində geniş toxuma ölümünə səbəb olur.

Krioablasiya zamanı şişə yerləşdirilən iynələrə "prob" və ya "krioprob" deyilir. Krioproblar düz iynə şəklindədir və içlərində yüksək təzyiqli xüsusi qazların keçdiyi daha nazik kanal var. Hər iynə 2-3 cm-lik ablasiya, yəni şiş dağıdılması sahəsi yarada bilir. Böyük şişlərdə iynələrin sayı artırılaraq ablasiya sahəsi böyüdülə və forması dəyişdirilə bilər. Məsələn, bir iynədə təxminən 2 cm olan ablasiya diametri 4 iynə ilə 5 cm-yə çatır və beləliklə böyük şişlərin də müalicəsi mümkün ola bilər. Hazırkı krioablasiya cihazlarına eyni anda 25 krioprob qoşula və çox böyük şişlərdə də müdaxilə ilə ablasiya aparıla bilər.

Yuxarıdakı şəkil krioablasiyanın böyrək şişlərinə tətbiqini göstərir. Müalicə zamanı arqon qazı xüsusi borularla şişə ötürülür, toxuma sürətlə dondurularaq şiş hüceyrələri öldürülür. Prosedur kompüter tomoqrafiyası (BT) nəzarəti altında aparılır; beləliklə iynələrin yerləşməsi və müalicə sahəsi düzgün hədəflənir.

Krioablasiyanın istifadə sahələri

Krioablasiyanın ən çox istifadə edildiyi sahələr erkən mərhələ prostat xərçəngi və böyrək xərçəngləridir. Bununla yanaşı, ağciyər xərçəngi və metastazları daxil olmaqla müxtəlif orqan və yumşaq toxumalarda yerləşən şişlərdə üstünlükləri və çatışmazlıqları nəzərə alınaraq istifadə edilə bilər. Krioablasiya xüsusilə əməliyyatın çətin və ya riskli olduğu xəstələr üçün az invaziv seçim təqdim edir.

Krioablasiya hansı xərçənglərdə və ya hallarda istifadə edilə bilər?

Xərçəng hüceyrələrini və ya digər anormal hüceyrələri məhv edən krioablasiya müxtəlif sağlamlıq problemlərini müalicə etmək üçün tətbiq edilə bilər:

• Ziyillər, ət xalları və ya dəridə yaranan düyünlər kimi xərçəngsiz dəri törəmələri
• Aktinik keratoz kimi xərçəngönü dəri vəziyyətləri
• Dəri xərçəngi
• Kiçik böyrək şişləri
• Prostat xərçəngi
• Penisdə xərçəngönü vəziyyətlər, məsələn, in situ karsinoma
• Penis xərçəngi növü olan verrukoz karsinoma
• Qaraciyərin öz xərçəngi (hepatosellülar karsinoma)
• Kaposi sarkoması
• Uşaqlıq boynu xərçənginin öncülləri, CIN-lər
• Retinoblastoma
• Yaşlılarda erkən mərhələ süd vəzi xərçəngi
• Sümük xərçəngi

Mütəxəssislər aşağıdakı hallarda da krioablasiyaya üstünlük verə bilərlər:

• Xərçəng standart müalicələrə cavab vermirsə
• Şiş cərrahi yolla çıxarıla bilmirsə və ya əməliyyat təhlükəsiz seçim deyilsə
• Şüa müalicəsindən sonra xərçəng yenidən yaranıbsa
• Bəzi xərçənglərin metastatik şişlərində

Əlavə olaraq, şişin yenidən yaranma riskini azaltmaq üçün krioablasiya cərrahiyyə və şüa müalicəsi kimi başqa xərçəng müalicələri ilə birlikdə də tətbiq edilə bilər.

Krioablasiya hansı hallarda istifadə edilməməlidir?

Krioablasiya hər xərçəng növünə və hər xəstəyə uyğun olmaya bilər. Məsələn:

1. Cərrahi seçimin mövcud olduğu hallar: Erkən mərhələ süd vəzi xərçəngi olan xəstə əməliyyat oluna bilirsə, krioablasiya əvəzinə cərrahiyyəyə üstünlük verilməlidir. Lakin yaşlılıq və ya əlavə xəstəliklər səbəbindən əməliyyat mümkün deyilsə, krioablasiya uyğun seçim ola bilər.
2. Çoxsaylı metastazlar: Çoxlu metastazı olan xəstələrdə bütün ocaqlara prosedur tətbiq edilə bilmədiyi üçün krioablasiya uyğun deyil.
3. Aqressiv və sürətlə böyüyən xərçənglər: Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi kimi aqressiv və sürətlə böyüyən xərçənglərdə krioablasiya adətən uyğun seçim deyil. Bu xərçənglər tez yayıldığına görə krioablasiyanın təsiri məhdud ola bilər.
4. Hematoloji xərçənglər: Leykemiya və limfoma kimi qan xərçənglərində krioablasiya tətbiq edilmir. Bu xərçənglər maye şişlər kimi bədəndə geniş yayıldığından krioablasiyanın təsirli olması mümkün deyil.
5. Böyük şişlər: 6 cm-dən böyük şişlər krioablasiyaya uyğun olmaya bilər. Böyük şişləri bu üsulla tam məhv etmək çətin ola bilər və belə hallarda cərrahiyyə və ya digər ablasiya üsullarına üstünlük verilə bilər

Krioablasiyanın hər xərçəngdə və hər metastazda tətbiq edilə biləcəyini düşünmək və ya cərrahiyyədən daha yaxşı üsul olduğunu fərz etmək yanlışdır. Krioablasiyada toxumanı çıxarıb patoloji müayinəyə göndərmək imkanı yoxdur; buna görə ətraflı patoloji və genetik müayinə aparmaq, prosedur sərhədlərində xərçəng hüceyrələrinin qalıb-qalmadığını müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Krioablasiya planlaşdırılarkən hər xəstənin vəziyyəti fərdi qiymətləndirilməli və ən uyğun üsul seçilməlidir. Xəstənin ümumi sağlamlığı, şişin yeri, ölçüsü və yayılması kimi amillər nəzərə alınmalıdır.

Krioablasiya nümunəsi: ağciyər şişlərində krioablasiya

Son iyirmi ildə krioablasiya ağciyərin öz şişlərində və ağciyərə metastaz vermiş şişlərdə uğurla istifadə olunur. Xüsusilə erkən mərhələ kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngində ikiillik yerli proqressiyasız sağqalım 60,7% ilə 100%, ağciyərdə azsaylı metastazı olan ikincili şişlərdə isə 45,6% ilə 80,4% arasında dəyişir.

Krioablasiya necə tətbiq edilir?

Krioablasiya müalicəsi vəziyyətə, bədənin müalicə olunan nahiyəsinə və istifadə edilən anesteziya növünə görə fərqlənə bilər.

Bədənin xaricində krioablasiya müalicəsi

Dəridəki şişi və ya anormal törəməni müalicə etmək üçün nahiyə yerli keyitmə ilə uyuşdurulur. Sonra hüceyrələri dondurub öldürmək üçün çox soyuq maye və ya qaz daşıyan nazik metal boru — krioprob — birbaşa həmin nahiyəyə tətbiq edilə bilər. Bəzi hallarda maye və ya qaz çubuqla tətbiq edilə və ya nahiyəyə püskürdülə bilər. Mütəxəssis nahiyə açıldıqdan sonra onu yenidən donduracaq və bunu dəfələrlə təkrarlayacaq.

Bədənin daxilində krioablasiya

Vagina ilə uşaqlıq boynuna çatmaq kimi təbii açılışdan və ya kiçik cərrahi kəsikdən istifadə etməklə bədənin daxilində krioablasiya aparıla bilər. Prosedurdan əvvəl yerli və ya ümumi anesteziya seçimi şəxsin vəziyyətinə görə edilir.

Prosedur ultrasəs və ya kompüter tomoqrafiyası (BT) kimi görüntüləmə vasitələri ilə izlənə bilər. Krioprobun ucu bədəndəki açılışdan daxil edilir; laparoskop adlanan kameralı nazik boru da yerləşdirilə bilər. Şiş böyükdürsə, bir neçə krioprob istifadə oluna bilər. Mütəxəssis yenə nahiyə açıldıqdan sonra onu donduracaq və bunu dəfələrlə təkrarlayacaq.

Krioablasiyaya necə hazırlaşmaq lazımdır?

Prosedurdan əvvəl görüntüləmə müayinələri lazım ola bilər. Müayinə olunacaq nahiyədən asılı olaraq sidik kisəsinin dolu olması və ya prosedurdan əvvəl yemək yeməmək kimi xüsusi göstərişlərə əməl etmək tələb oluna bilər.

Həmçinin insan prosedurdan əvvəl istifadə etdiyi dərman və əlavələr barədə həkiminə məlumat verməlidir. Qan durulducu qəbul edirsə, onu dayandırması istənilə bilər.

Krioablasiyadan sonra sağalma prosesi

Xarici krioablasiyadan sonra insan adətən evə gedə bilər. Prosedurun növündən asılı olaraq, cərrahi kəsik və ümumi anesteziya tətbiq edilibsə, oyandıqdan sonra özünü yaxşı hiss edənədək ən azı 4 saat xəstəxanada qalmaq lazım gələ bilər. Ehtiyac olduqda ağrıkəsicilərlə müdaxilə edilir. Adətən həmin gün və ya növbəti gün evə buraxılır.

Krioablasiya nə qədər uğurlu üsuldur?

Müəyyən xərçənglər və xərçəngönü vəziyyətlərin müalicəsində krioablasiyanın uğur göstəriciləri fərqlənir. O, kimyaterapiya və şüa müalicəsi kimi üsullarla birlikdə istifadə edilə bilər. Həmçinin hər mərhələyə və şiş növünə uyğun olmaya bilər.

Müxtəlif xərçəngli və xərçəngönü vəziyyətlərdə krioablasiyanın uzunmüddətli təsirlərini müəyyənləşdirmək üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

Mövcud araşdırmalar krioablasiyanın tətbiq olunduğu nahiyədə 90%-dan yüksək uğur göstəricisinə malik olduğunu bildirir:

• 2018-ci ildə böyrək xərçəngi olanlarda aparılmış tədqiqatda 96% ilə 98% uğur göstəricisi
• 2022-ci ildə qaraciyər şişləri üzrə tədqiqatda 90% uğur göstəricisi
• 2016-cı ilə aid əvvəlki tədqiqatda 2 cm-dən kiçik şişlərdə erkən mərhələ süd vəzi xərçənginin müalicəsində 75,9% uğur göstəricisi
• Dondurma müddətindən asılı olaraq aktinik keratoz müalicəsində 69% ilə 83% uğur göstəricisi
• Anormal servikal hüceyrələrin məhv edilməsində 85% ilə 90% uğur

Krioablasiyanın riskləri hansılardır?

Krioablasiyanın riskləri müalicə sahəsinə, müalicə olunan vəziyyətin növünə və ağırlığına görə fərqlənə bilər. Müalicənin yarada biləcəyi risklər:

• İnfeksiya
• Ağrı
• Müalicə sahəsindən qanaxma
• Şişkinlik
• Xoralar
• Suluqlar
• Çapıq
• Hipotermiya
• Sinir zədələnməsi

Digər risklər bədənin müəyyən nahiyələrindəki yan təsirləri əhatə edə bilər:

• Sümüklər: Krioablasiya sümük toxumasını zədələyə və zəiflədə bilər.
• Uşaqlıq boynu: Anormal servikal (uşaqlıq boynu) hüceyrələrin krioablasiya ilə müalicəsi qanaxma, spazm və ağrı yarada bilər.
• Qaraciyər: Qaraciyərə tətbiq edilən krioablasiya onun qan damarlarını və öd yollarını zədələyə bilər.
• Dəri: Dəri şişlərinin krioablasiya ilə müalicəsi sinir zədələnməsi, hipopiqmentasiya, şişkinlik və çapıq yarada bilər.
• Prostat: Prostatın krioablasiya ilə müalicəsi sidik qaçırma, impotensiya, düz bağırsaq zədəsi və sidik axınının tutulmasına səbəb ola bilər.

Krioablasiya haqqında tez-tez verilən suallar

1. Krioablasiya nə qədər çəkir?
   • Krioablasiya müddəti müalicə olunan vəziyyətə, şişin və ya müalicə sahəsinin ölçüsünə və bədən nahiyəsinə görə dəyişir. Müalicə bir neçə dəqiqə də, bir neçə saat da çəkə bilər.
2. Krioablasiyanın təsiri nə vaxt keçir?
   • Krioablasiya hüceyrələri öldürür; buna görə həmin hüceyrələr yenidən böyüyə bilmir. Lakin bəzi anormal hüceyrələr qala və yayıla bilər. Tədqiqatçılar müəyyən ağrılı şiş növlərində krioablasiyadan sonra ağrının 5–8 həftə yüngülləşdiyini müəyyənləşdiriblər.

Krioablasiyanın qısa xülasəsi

Krioablasiya xərçəngli və ya anormal hüceyrələri dondurub öldürmək üçün həddindən artıq soyuq qaz və ya mayedən istifadə edilən prosedurdur.

Dəri, böyrək və prostat xərçəngi kimi müxtəlif xərçənglərin müalicəsində krioablasiya istifadə edilə bilər. Həmçinin ziyillər, ət xalları və ya dəridəki düyünlər kimi xərçəngsiz dəri törəmələrinin müalicəsində də tətbiq oluna bilər.

Krioablasiya qanaxma, infeksiya və hipotermiya kimi yan təsirlər yarada bilər.

Krioablasiya müəyyən vəziyyətlərdə olduqca təsirli müalicə üsuludur, lakin hər xərçəng halına uyğun olmadığı nəzərə alınmalıdır.