21-ci Əsrdə Əməliyyatsız Xərçəng Müalicələrinin və İntervensional Onkologiyanın Keçmişi–Gələcəyi

Erkən mərhələdə xərçəngi tam müalicə edə bilən standart üsul hələ cərrahiyyədir. Lakin tibbin bugünkü və gələcək məqsədi bədən bütövlüyünü və görünüşünü pozmadan, yaxud çox az müdaxilə ilə müalicədir.

Əməliyyatsız xərçəng müalicələri xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasını önləyən, cərrahi müdaxiləsiz və ya minimal müdaxilə ilə aparılan üsullardır. Radioterapiya, kimyaterapiya, immunoterapiya və müxtəlif minimal müdaxilələr buna daxil ola bilər.

Bir neçə nümunə:

• Radioterapiya: Çoxalmanı önləyib böyüməni dayandıran şüaların xərçəng toxumasına verilməsidir.
• Kimyaterapiya: Çoxalmanı önləyib böyüməni dayandıran hüceyrəöldürücü (sitotoksik) dərmanların verilməsidir.
• İmmunoterapiya: Bədənin müdafiə sistemini xərçəng hüceyrələrini məhv etməyə yönəldir.
• Minimal invaziv (müdaxiləvi) onkologiya müalicədə müdaxilələrin minimum istifadəsini əhatə edən sahədir. Cərrahi alətləri azaltmaq və sağalmanı qısaltmaq məqsədi daşıyır. Laparoskopik, robotik, endoskopik cərrahiyyə, intervensional radiologiyanın dondurma (krioablasiya) və yandırma (radiofrekans ablasiya) kimi üsulları daxil ola bilər.
  • Laparoskopik cərrahiyyə: Bu üsul cərrahi müdaxilə zamanı cərrahi alətlərin kiçik dəliklərdən keçirilərək istifadəsini əhatə edir. Laparoskopik cərrahiyyə müdaxilə zamanı açıq cərrahiyyə ilə müqayisədə daha az toxuma zədəsi yaradır və xəstənin sağalma müddətini qısaldır.
  • Robotik cərrahiyyə: Bu üsul cərrahi müdaxilə zamanı robot texnologiyasından istifadə edərək cərrahi alətlərin idarə olunmasını əhatə edir. Robotik cərrahiyyə müdaxilə zamanı açıq cərrahiyyə ilə müqayisədə daha az toxuma zədəsi yaradır və xəstənin sağalma müddətini qısaldır.
  • Endoskopik cərrahiyyə: Bu üsul cərrahi müdaxilə zamanı endoskopdan (böyütmə və işıqlandırma xüsusiyyətli optik cihazdan) istifadə edərək cərrahi alətlərin idarə olunmasını əhatə edir. Endoskopik cərrahiyyə müdaxilə zamanı açıq cərrahiyyə ilə müqayisədə daha az toxuma zədəsi yaradır və sağalma müddətini qısaldır.
  • İntervensional radiologiya tətbiqləri: Şişi yandırmaq, dondurmaq və ya qidalandıran damarı tutmaqla dağıtmağa yönəlir. Hüceyrə çoxalmasını önləyir və adətən cərrahiyyə tələb etmir. Çox vaxt ümumi anesteziyasız, yerli anesteziyada aparılır. Onkologiyada aşağıdakılar daxil ola bilər.
    • Radiofrekans ablasiya (RFA): Xərçəng toxumasını qızdırıb məhv edir.
    • Embolizasiya: Bu üsul şişə qan aparan arteriyaları tutaraq xərçəng hüceyrələrinin qidalanmasının qarşısını almağı hədəfləyir. Embolizasiya xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasını önləyən və böyüməsini dayandıran müalicə seçimidir.
    • Kimyoembolizasiya: Çoxalmanı önləyən dərmanı vermək və qidalanmanı əngəlləmək məqsədi daşıyır.
    • Krioablasiya: Xərçəng toxumasını donduraraq təsir edir.
    • Mikrodalğa ablasiyası: Mikrodalğa enerji mənbəyindən istifadə edərək şişə və ya digər anormal toxumaya yönəlmiş müalicə üsuludur. Bu üsul şişin və ya başqa anormal toxumanın sürətli qızmasını təmin edir və bununla toxumanı dağıdır.

Davamında “minimal müdaxiləvi onkoloji tətbiqlər” əvəzinə qısaca “intervensional onkologiya” deyəcəyik.

İntervensional Onkologiyaya Giriş

Cərrahiyyə, kimyaterapiya və şüa müalicəsi kimi intervensional onkologiyanın da bir çox bədxassəli şişin yerli müalicəsində təsiri sübut olunub.

İmmunoonkologiya (immunoterapiyalar) immun sistemi və molekullarla şişə nəzarət imkanından doğub, onkologiyada böyük dəyişikliklər yaradıb. Buna görə 21-ci əsrdə intervensional onkologiya barədə immunologiyanı düşünməmək mümkün deyil. Bu, indiyədək diqqətdən kənarda qalan immunomodulyator (immuniteti tənzimləyən) təsirlərə daha çox diqqət və immunoonkologiya ilə sinerjinin araşdırılması deməkdir. Kombinə istifadənin məhdud yerli təsir və çox yan təsir kimi problemləri aşması gözlənilir. Bunun üçün sahə sərhədləri götürülməli, ixtisaslararası tədqiqat səyləri güclənməlidir. Uğurlu olsa, gələcək həyəcanvericidir.

Xərçəng Müalicəsində İntervensional Onkologiyanın Yeri

İndiyədək əsas məqsəd şişi mütləq minimuma endirmək idi. Bu, cərrahiyyə, kimyaterapiya və radioterapiya kimi komponentlər tələb edə bilər. İntervensional onkologiya son illərdə diaqnostik və intervensional radiologiyadan yaranıb.

Müxtəlif üsulları minimal müdaxiləvi “klassik” müalicənin əsas anlayışına bənzəyir. Meyarlar daha az yan təsir, üstün xəstə dözümlülüyü ilə birlikdə fokal və ya regional tətbiq/təsirlərdir.

Bir çox klinik halda nəticə əməliyyat və kimyaterapiyaya bənzəyir. Hətta erkən və yerli irəliləmiş hepatosellülar karsinomada (HSK, ən yayılmış qaraciyər xərçəngi) və oliqometastatik (az metastazlı) ağciyər və ya erkən böyrək xərçəngində bu üsullar əvvəlki standartlardan üstündür.

Nəticədə müxtəlif xərçənglərdə onkoloji müalicənin dördüncü qolu, multimodal (çoxüsullu) müalicə anlayışında isə problem həll edən sayılır.

Uğur artsa da, şişin təkrarlanma riski həmişə problem olaraq qalıb. Görünən bütün şişlər müalicə edilsə də, hüceyrələr qala bilər. Bu, çoxsaylı müalicə ehtiyacını vurğulayır.

Davam edən tədqiqatlar şiş biologiyası və böyüməni stimullaşdıran və ya basqılayan, adətən mürəkkəb immunoloji prosesləri dərindən anlamağa imkan verir.

İntervensional onkologiya da daxil olmaqla immunoonkologiyanın bu yüksəlişi onkologiyanı, mövcud və gələcək müalicə anlayışlarını dəyişəcək. Müəyyən xəstəliyi standart protokolla müalicə edən “klassik” model səhiyyənin bütün komponentlərini fərdi xəstəyə uyğunlaşdıran dəqiq təbabətə doğru inkişaf edir.

Tibbi Onkologiyada İnkişaflar

Ötən əsrdə onkologiya müalicə məqsədilə xəstəliyin ardınca getmək idi. Biotibbi tədqiqat tapıntıları və inkişaflar xərçəngin molekulyar mexanizmini daha yaxşı anlamağa imkan verdi. Son vaxtlar onkoloji nəzarət mexanizmlərini müəyyən edib potensial müalicə məqsədləri üçün istifadə etmək/dəyişmək üçün çoxlu vasitələr yaradılıb.

İndiki iddialı baxış xərçəng görüntülərdə şiş kimi görünməzdən əvvəl maye biopsiyalarla aşkarlanıb müalicə edildiyi dövrə girməkdir. Xərçəngi mərhələsindən asılı olmayaraq müalicə edib sağaltmaq səylərimizə gedişi proqnozlaşdıran biomarkerləri müəyyən etməklə yanaşı xərçəngi tətikləyən mutasiyaları aşkarlayıb anlamaq, onları hədəfləmək və nəhayət immun sistemi ilə hüceyrələrə nəzarəti artırmaq daxildir.

“Klassik” kimyaterapiya və hüceyrə metabolizmini basqılayan müalicələrdən sonra və onlara əlavə olaraq immunoonkologiya tibbi onkologiyanın ən qabaqcıl nöqtəsi sayılır.

İlk dəfə 2000-də Hanahan və Weinberg-in təklif etdiyi fərqləndirici xüsusiyyətlər illərlə yenilənərək karsinogenezə (xərçəngin yaranmasına) gətirən indiki 14 əsas xüsusiyyət kimi müəyyən edilib:

1. Öz böyümə faktorlarına sahib olmaq
2. Böyüməni əngəlləyən amillərdən qurtulmaq
3. İmmun sistemindən yayınmaq
4. Daim bölünmə qabiliyyəti
5. Xərçəngləşməni dəstəkləyən iltihab
6. Digər toxuma və orqanlara köçmək (invaziya və ya metastaz)
7. Angiogenez (yeni damar yaranması)
8. Gen quruluşunda mutasiyalar (səhvlər)
9. Hüceyrə ölümü mexanizmindən yayınmaq
10. Enerji metabolizmini dəyişmək
11. Fenotipik plastiklik və pozulmuş diferensiasiya
12. Mutasiyasız epigenetik yenidən proqramlaşdırma
13. Polimorf mikrobiom
14. Yaşlanmış hüceyrələr

Bunların çoxunun immun prosesləri ilə əlaqəli olması və xərçəngin immun sistemini dəyişməsi ehtimalı yüksəkdir. Bioloji müalicələrdə bu geniş ümid (bəzən də tələ) böyük tədqiqat səyləri ilə dəstəklənir.

İmmunoonkoloji İnqilab

Yaxın tarixli “Nature Reviews” təhlili hazırda dünyada az qala 5200 aktiv tədqiqatla birlikdə 2017 – 2019 arasında yalnız immun dərman inkişafında 92% artım olduğunu göstərdi.

İmmunoterapiyaların Əsas Terminləri

Monoklonal anticisimlər (mAB-lər)

• Müəyyən hədəfə (xərçəng hüceyrəsinin səthindəki zülala) qarşı laborator mühəndisliklə hazırlanmış, immun cavabı artıran, hüceyrələri öldürən və ya böyüməni dayandıran monoklonal anticisimlərlə (mAB-lər) müalicə.

İmmun sisteminin tənzimlənməsi

• Dərman və ya radioaktivliyi müəyyən hüceyrəyə daşıyan konjuqasiya olunmuş mAB-lərlə müalicə.
• Eyni vaxtda iki zülala bağlanan iki anticisim komponentindən ibarət bispesifik mAB-lərlə müalicə.
• Müəyyən mAB-lər (nəzarət nöqtəsi inhibitorları) şiş hüceyrəsini immunitet üçün “görünməz” edən zülalları (məsələn PD-1 və PD-L1) bloklayıb immun prosesi yenidən sərbəst buraxır.

Şiş-aqnostik (mənşə orqanından asılı olmayan) müalicələr

• Xərçəng hüceyrələrinin yaratdığı mutasiyaları hədəfləyən, amma şişi mənşə orqanına görə hədəfləməyən mAB-lərlə müalicə; bu mutasiyalı xərçəngin də hədəflənməsi deməkdir.

• Sitokinlər, xərçəng hüceyrəsini spesifik hədəfləmədən immuniteti stimullaşdıran interferon və interleykinlər kimi, çox vaxt kimya və ya şüa müalicəsi ilə birlikdə verilir.

Adoptiv T-hüceyrə müalicəsi

• T hüceyrələrini bədəndə çoxaltmaq üçün xərçəngə spesifik T hüceyrələrinin ayrılması və laboratoriyada böyüdülməsini əhatə edən müalicədir.
• Bədəndə xərçəng hüceyrələrinin məhvini dəstəkləmək üçün laboratoriyada dəyişdirilmiş şişə infiltrasiya edən limfositlərlə (TIL-lər) müalicə.
• Antigenə bağlanma ilə T-hüceyrə aktivləşməsini birləşdirən süni reseptor istehsalı üçün genetik hazırlanmış kimerik antigen reseptorlu (CAR) T hüceyrələri ilə müalicə.

Xərçəng peyvəndləri

• Xərçəng hüceyrələrinin inkişafının qarşısını alan profilaktik peyvəndlər.
• İmmun sistemini şiş hüceyrəsinə hücuma stimullaşdıran müalicəvi peyvəndlər.

Onkolitik virus peyvəndləri

• İmmun cavabı stimullaşdıran antigenlərin ikincili buraxılması ilə xərçəng hüceyrəsini hədəfləyib öldürən genetik dəyişdirilmiş virus vasitəsilə onkolitik virus müalicəsi.

Çoxsaylı tədqiqatlardan bilindiyi kimi, bunların çoxu bəzən yalnız in vitro (laboratoriyada) məhdud cavab verir. Buna görə xəstəyə fərdiləşdirilmiş müxtəlif üsulları birləşdirən getdikcə daha mürəkkəb rejimlər (“fərdiləşdirilmiş müalicə”) gözlənilir.

Bu rejimlər uyğun xəstə və müalicə komponentlərini seçən genetik və immunoloji təhlilə əsaslanacaq. İnkişaf üçün daha böyük biopsiya parçaları (hüceyrə və toxuma nümunələri) lazımdır. Xüsusilə maye biopsiyanın ümumi istifadəsi – qan kimi bədən mayesindən qeyri-bərk nümunə götürüb dövr edən şiş hüceyrələri, DNA və RNA hissələri və ya müxtəlif biomarkerləri təhlil etmək – onkologiyada da inkişaf etdiriləcək.

Məsələn, nəzarət nöqtəsi inhibitoru immunoterapiyaları ilə mövcud təcrübə effektiv müalicədə şiş mikromühitinin çox vacib olduğunu göstərir. İmmunoterapiya və hədəfli dərmana uyğun xəstə DNA, RNA və irsi DNA ardıcıllıq testləri ilə seçilə bilər; buna görə hədəf toxumaların görüntü nəzarətli biopsiyası daha kritik olacaq.

Şübhəsiz, bunlar gerçək olmayacaq qədər yaxşı səslənə, mexanizmləri anlamaqla hər problem və ağırlaşmanın həllini düşündürə bilər – 100 il əvvəl nüvə fizikasına baxış kimi. Amma biologiyanı daha yaxşı anlamaq mexanizmlərin mürəkkəbliyi və qarşılıqlı əlaqələri barədə artan məlumatla uyğunlaşır, həm də daha mürəkkəb mexanizm və mümkün yan təsir kəşfinə aparır.

Hazırda daim inkişaf edən molekulyar müalicələrin imkan və riskləri barədə məlumat məhduddur. Kiçik xəstə qrupu bahalı immun müalicələrə çatsa və faydalansa da, doğru xəstə və vaxt üçün doğru müalicə və kombinasiyanı tapmaq əsas prioritetdir. Böyük verilənlər və süni intellekt uyğun hədəfi, immun alətləri seçməyə və nəticəni proqnozlaşdırmağa kömək edə bilər.

Tibbi Onkologiyanın Gələcəyi

Əvvəlcə, 21-ci əsrdə də əsas məqsəd xərçəng xəstəsini sağaltmaqdır. İmmunoonkologiya və əlaqəli elmlərin karsinogenezin bioloji mexanizmlərini molekulyar səviyyədə daim açması, anlaması və dəyişməsi bunu daha əlçatan edir.

Dünyada ildə təxminən 20 milyon diaqnoz qoyulur və xərçənglərin yarıdan azı hələ tam müalicə edilə bilmir. Yenə də şiş genetikasına uyğun immunoterapiya və immuniteti tənzimləyən sistemik və/və ya yerli müalicə nəzarətə mühüm töhfə verə bilər. Ən yaxşı həyat keyfiyyəti baxımından “sağalma” bədəndə zərərsiz saxlanılan şiş hüceyrələrinin qalması, xəstəliyin “xronikləşməsi” və “xərçəng daşıyıcısının” ciddi zərər görməməsi kimi anlaşıla bilər.

İntervensional Onkologiyanın Qısa Tarixi – Keçmiş və İndi (İlk 30 – 40 il)

Texnika və klinik tətbiqlərdə davam edən inkişaf bu sahəni qaraciyər, ağciyər, böyrək və sümük kimi ilkin şiş və metastazların müalicəsində effektiv komponent edib. Sistemik yan təsirin yoxluğu və ya çox yüngüllüyü ilə yanaşı “klassik” cərrahiyyə, tibbi və radiasiya onkologiyası ilə birləşdirilə bilməsi ilə səciyyələnir.

Cərrahiyyə, kimyaterapiya və şüa müalicəsinin əsas prinsiplərini tətbiq edən, artıq bir növ fərdiləşdirilmiş müalicə olan intervensional üsullar əsasən yerli və ya regional təsir edir.

Giriş və tətbiq yoluna görə üsullar transvaskulyar və perkutan qruplara bölünür (Cədvəl 2).

Əməliyyatla çıxarıla bilməyən HSK üçün ilk üsul TAKE 1977-də Yamada və həmkarları tərəfindən təqdim olunanda dünyada ən müasir HSK müalicəsi sayıldı. Son illərdə ilkin lipiodol əsaslı üsul təkmilləşdirilib. İndiki inkişaf şişdaxili və ətraf axın dinamikasını daha yaxşı anlayaraq ətraflı embolizasiya texnikasına və daha selektiv, superselektiv tətbiqə yönəlir.

Hələ standartlaşmadan uzaq TAKE meta-təhlilləri erkən və regional irəliləmiş HSK-də təxminən 15-30%-luq 5 illik sağqalım göstərir; son illər DEB-TAKE ilə daha yaxşı nəticəyə meyil var.

Qaraciyərə metastazda, xüsusən metastatik kolorektal xərçəngdə (mKRK) aydın sübutlarla, 5-florodeoksiüridin (FUDR), 5-florourasil (5FU) və oksaliplatinlə qaraciyər arteriyası infuziyası (HAI) kimi transarterial perfuziya onkoloqlarda maraq yaradıb. Çıxarıla bilməyən metastazlarda HAI və sistemik kimyaterapiya kombinasiyası tək sistemik müalicənin 40-50%-si ilə müqayisədə 70-85%-lik 5 illik median sağqalım verir.

HAI-nin xüsusi “versiyası” olan perkutan kimyosaturasiya çıxarıla bilməyən ilkin qaraciyər şişləri və başqa orqan xərçənglərinin metastazları üçün yenilikçi intervensional tətbiqdir. Dərmanın böyük hissəsini qaraciyərdə saxlayır; yüksək dozalı melfalan birbaşa qaraciyərə verilir. Hələ yalnız seçilmiş mərkəzlərdə arabir aparılan üsul hazırda irəliləmiş yumurtalıq xərçəngi, miyelom və melanoma üçün seçilir, başqa xərçənglərdə effektivlik aydın deyil. Böyük klinik təsir qazanıb-qazanmayacağını gələcək göstərəcək.

TAKE-nin “braxiterapiya variantı” olan itrium-90 ilə TARE son illər müzakirəlidir. HSK və mKRK-də ilk xətt TARE-ni, sistemik müalicə ilə TARE-ni və tək sistemik müalicəni müqayisə edən yeni, böyük, çoxmərkəzli randomizə tədqiqatlar gözləntidən fərqli olaraq əsasən bərabərlik göstərib. Bununla belə, çox tədqiqat ilkin və metastatik qaraciyər şişlərində itrium-90-ın çoxşaxəliliyini ortaya qoyub.

Yeni Holmium-166 şüalanma xüsusiyyətlərinə görə itrium-90-dan bəzi praktik üstünlüklər göstərə bilər, amma effektivliyi hələ klinik müəyyən edilməyib.

Perkutan termal ablasiya üsullarından radiofrekans ablasiya ilk dəfə 1988-də tətbiq edilib. Soyudulan sistemlər, mikrodalğa ablasiyası, impuls enerji paylanması və başqa texniki yeniliklər onu yaxşı məlum göstərişləri və əla sənədləşmiş nəticələri olan möhkəm üsula çevirib.

Krioablasiya, geridönməz elektroporasiya, yüksək intensivlikli fokuslanmış ultrasəs kimi digər üsullar hələ araşdırılır. 1990-lardan gələn krioablasiya əsasən böyrək hüceyrəli xərçəng və sümük şişlərində işlənir. Az ağrı və MRG uyğunluğu kimi üstünlüklərə baxmayaraq başqa üsullara sübutlu üstünlüyü yoxdur.

Nanoknife və HIFU ilk çıxanda böyük gözlənti yaratdı. Amma indiki məlumatlara görə hər ikisinin klinik ehtiyaclara çox uyğun olmadığı görülüb.

Dəstəkləyici Texnikalar

İnformasiya texnologiyaları [süni intellekt (Sİ), artificial intelligence (AI)], böyük verilənlər, ağıllı alqoritmlər, robotika, maşın və dərin öyrənmədə böyük irəliləyiş tək gündəliyi yox, gələcəyin tibbi tətbiqini dəyişəcək. Xüsusilə onkologiyada tibbi bazalarla qan və ya şiş nümunəsinin genomik məlumatı kimi fərdi məlumatın analitik əlaqəsi diaqnostika və müalicə qərarını dəstəkləyəcək.

Xəstəlik və müalicə üsulları süni intellektlə daha çox dəstəklənməyə davam edəcək.

Ultrasəs və MRG birləşmiş görüntüləmə, mümkün dielektrik və optik görüntüləmə kimi yeni texnologiyalar, Sİ, artırılmış və virtual reallıqlı robotik görüntüləmə/tətbiqlər xəstə və icraçının minimum şüalandığı son dərəcə dəqiq prosedurlara imkan verəcək.

Kristal Kürədən 21-ci Əsrə Baxaq

20-ci əsrdə 21-ci əsri xəyal etsəydik, ultrasəs, tomoqrafiya, MRG, kateter əsaslı prosedurlar yəqin heç kimin ağlına gəlməzdi.

Fourier çevrilməsi 1805-də təsvir edildi, X-şüaları 1895-də aşkarlandı, az qala 80 sonra ilk Kompüter Tomoqrafiyası təqdim edildi; Fourier çevrilməsiz bu olmazdı. 1925-də Wolfgang Pauli elektron spinini irəli sürdü, ilk MRG skanerinə daha 50 il lazım oldu. İlk sağ ürək kateterizasiyasını 1924-də Werner Forssmann etdi; sonra unudulub yenidən kəşf olundu, 1977-də Andreas Gruentzig ilk balon angioplastikası kimi inkişaf etdirdi. Bugünkü immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının əsası 1990-da James Allison-un CTLA-4-ü kəşf etməsi ilə qoyuldu...

Yaxın onilliklərdə daha sürətli məlumat çarxı gözləməli, gələcəkdəki bir çox böyük inkişafın əsasının artıq qoyulduğunu düşünməliyik.

Bütün onkoloji müalicələr son illər çox inkişaf edib və 21-ci əsrdə daha da edəcək. Amma yaxın onilliklər yeni çətinliklər də gətirəcək. Əsasən demoqrafik və iqtisadi inkişafdan qaynaqlana bilər. Şərq və Qərbin inkişaf etmiş ölkələrində yaşlanan əhali həyat boyu, daha irəli yaşda bir neçə xərçəng keçirə bilən, tibbi baxımdan yaxşı qulluq olunan insanlardan ibarət olacaq.

Yanaşı xəstəlikli yaşlıları və fərqli sistemlərdə ödənişi nəzərə alan müalicə anlayışları lazım olacaq. Daha yoxsul, az inkişaf etmiş, əhalisi sürətlə artan ölkələrdə əsas problem yetərli səhiyyə olmamasıdır. Yoluxucu xəstəliklər kimi onkoloji xəstəlik nisbəti zəngin ölkədən az olsa da, xərçəng daha gec aşkarlana bilər.

Tibbi bilik daim dəyişib inkişaf edəcək, keçmişdəki kimi indiki müalicə və tətbiqlər yox olub yeniləri ilə əvəzlənəcək. Hər baxımdan sayların artması ilə tibbin daha mürəkkəb olacağını bu səbəblərdən proqnozlaşdırmaq çətin deyil:

• Yanaşı xəstəliklərə görə fərdi müalicəyə ehtiyacı olan daha çox və daha yaşlı xəstələr
• Səhiyyəyə iqtisadi təzyiq (Covid-19 pandemiyasında olduğu kimi)
• Ambulator və qısa yatışda “xəstə rahatlığına” artan ehtiyac
• Əsasən immun əsaslı daha çox dərman
• Yeni sübut və gözlənilməz əlaqələr yaradan ağıllı alqoritmlərin işlədiyi daha çox tibbi məlumat
• Erkən aşkarlama kimi imkan verən implant cihazlarla (“nanomaşınlar”) özünü optimallaşdırma və avtomatik diaqnoz üçün kibertexnologiyalar

ESMO, ECCO, EASL, ASCO-NCCN kimi milli və beynəlxalq təlimatların çox tövsiyəsinə görə müalicə fəlsəfəsi fərdiləşdirməyə yönəlir. Amma şişi tam təmizləmək hədəf olaraq qalır. Ağır diaqnozu uzunmüddətli müalicə ilə nəzarətdə saxlanan xroniki xəstəliyə çevirmək, həyat keyfiyyətini yüksək, şiş yükünü aşağı tutmaq yetərli və ideal hədəf ola bilər. Resurs və iqtisadi imkan məhdud olanda bu yanaşmalar ağlabatan, məqbul və ödənilə bilən ola bilər.

Hərəkətli Hədəf Kimi Xərçəng

Müxtəlif baxımlardan hərəkət edən hədəflə işləyirik. Şişlərin hamısı olmasa da çoxu zamanla genomik, mikro və makrobioloji davranışını dəyişir; xəstə də yaş, yanaşı xəstəlik, müalicəyə müqavimət və psixoloji qəbul baxımından dəyişir.

Dəqiq təbabət bunların çoxuna yönəlir. Amma indiki genom əsaslı dəqiq təbabət (gen redaktəsi, şişə spesifik peyvənd, CAR T-hüceyrə müalicəsi) yalnız az xəstəyə uyğundur; hələ çox bahadır və dözümlülüyü məhdudlaşdıran ciddi yan təsirləri var.

Şişə daha yaxşı immun nəzarət gələcək müalicəni xeyli dəyişə bilər. Amma immunoonkologiya əvvəl laboratoriyada, sonra xəstədə şişi tam aradan qaldırmayınca cərrahiyyə, radioterapiya, kimyaterapiya və minimal invaziv qol olan intervensional onkologiyaya güclü tələb qalacaq.

İntervensional Onkologiyanı Gözləyən Çətinliklər

İmmunoterapiya, hədəfli dərman, hormon müalicəsi və kombinasiyalar, nəticədə dəqiq təbabət üzündən intervensional onkologiya çox mütəxəssisin diqqət mərkəzində deyil. Məsələn, ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun saytında səkkiz üsul – cərrahiyyə, radioterapiya, kimyaterapiya, immunoterapiya, hədəfli və hormonal müalicə, kök hüceyrə köçürülməsi, dəqiq təbabət – arasında belə adı yoxdur. Xoş niyyətlə onun “hədəfli və dəqiq təbabətə” daxil olduğunu düşünə bilərik.

Bir neçə ildən sonrakı gələcəyini proqnozlaşdırmaq kristal kürədə fal baxmağa bənzəyə bilər.

Yenə də meyillər və keçmiş dərslər istiqaməti və aşılmalı maneələri anlamağa kömək edir.

Son illərdə intervensional radiologiya üsulların effektivliyinə dair geniş sübut yaradıb. Bir çox orqandakı müxtəlif xərçənglərdə uyğun məhdud ölçülü şiş cərrahiyyə və radioterapiyaya bənzər təsirlə müalicə edilə bilər.

Sinerji ilə yanaşı görüntüləmə, yönləndirmə və müalicə imkanları hər onkoloji və immunoonkoloji üsula çoxşaxəli əlavə dəyər verə bilər. Mürəkkəb görüntü təhlili ilə şişin əsas xarakterini müəyyənləşdirmək üçün texniki asan, dəqiq toxuma nümunəsindən ən dəqiq perkutan və transvaskulyar müalicəyədək uzanır. Xüsusilə yerli dərman/molekul çatdırılması daha az sistemik toksikliklə regional paylanma və konsentrasiyanı artırıb sistemik tətbiqin sərhədlərini aşa bilər.

Görüntü nəzarətli müalicədə bu sahə görüntüləmə və görüntü əsaslı məlumat emalındakı AI inkişafından xeyli faydalanacaq.

Qabaqcıl tibbi-bioloji bilik yeni müalicə, texniki inkişaf yeni tətbiq yaradacaq; hər ikisi intervensional onkologiya üçün yeni ehtiyac və imkan doğuracaq. İxtisaslararası işin hələ böyük uğur sayıldığı indiki kimi gələcəkdə də bunun fərqli tibbi ixtisaslarda görüləcəyi qeyri-müəyyəndir.

Yeni nəsil həkim, mühəndis və idarəçilər ənənəvi kateqoriya və ixtisaslardan uzaqlaşdıqca xəstəlik sisteminə aid bilik və bacarıqları birləşdirən yeni tibbi xidmət quruluşları yarana bilər.

Nəticə

21-ci əsrdə immun müalicələrin üstünlük təşkil edəcəyi görünür. Amma gen redaktəsi və canlı hüceyrə peyvəndi kimi qabaqcıl immunoonkoloji/genetik üsullar indiyədək yalnız müəyyən xərçənglərdə yüksək xərc və ciddi yan təsir ehtimalı ilə təsirli uğur göstərib.

İntervensional üsullar isə müxtəlif şişlərdə regional nəzarət və az yan təsir effektivliyini sübut edib, amma bilinən immunomodulyator təsiri mühüm sistemik müalicə təsiri üçün çox vaxt zəifdir.

İki sahənin kombinasiyası sinerji ilə məhdudiyyətləri aşa bilər. Amma sahəvi düşüncəni arxada qoyub ən yaxşı xəstə müalicəsinə yönəlmək lazımdır.

Rəqabət edən ixtisaslar arasında qarşılıqlı məlumatı artırmaq və səyləri geniş birləşdirmək üçün intervensional onkologiyanın ixtisaslararası mövqeyini gücləndirmək vacibdir. Geniş gözəl vasitə və anlayışları ilə gələcəyi parlaq ola, intervensional onkologiyanın 2-ci dövrü başlaya bilər.