რა არის მწარე ნესვი? როგორ მოქმედებს ჯანმრთელობაზე?

• მწარე ნესვის სამეცნიერო სახელია: Momordica charantia

სხვა გავრცელებული სახელები:

• მწარე ნესვი (ყველაზე გავრცელებული ალტერნატიული სახელი)
• მწარე გოგრა
• მწარე კიტრი
• ბალზამის ვაშლი
• ბალზამის მსხალი
• კეთრის გოგრა
• აფრიკული კიტრი

რა არის მწარე ნესვი?

მწარე ნესვი მრავალწლიანი მცენარეა, რომელიც აზიაში, სამხრეთ ამერიკაში, აღმოსავლეთ აფრიკასა და კარიბის რეგიონში გვხვდება. მის საკვებად ვარგის ნაყოფს საკვებადაც და მედიცინაშიც იყენებენ იმ მტკიცებით, რომ სხვადასხვა დაავადებას (დიაბეტს, კიბოს, ვირუსულ ინფექციებსა და იმუნურ დარღვევებს) შველის.

მწარე ნესვის სამედიცინო ეფექტები 

მწარე ნესვის ზოგიერთ აქტიურ ნივთიერებას ინსულინის მსგავსად მოქმედება, ანუ სისხლში შაქრის შემცირება შეუძლია. თუმცა უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის დასადგენად მაღალი ხარისხის კვლევებია საჭირო, ამიტომ ის ინსულინის ან ჰიპოგლიკემიური (სისხლში შაქრის დამწევი) წამლების ალტერნატიულ მკურნალობად ვერ იქნება რეკომენდებული.

კიბოზე ადამიანებში ჩატარებული კვლევებიც არასაკმარისია. ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მას საშვილოსნოს ყელის კიბოს მქონე პაციენტების იმუნურ სისტემაზე არავითარი გავლენა არ ჰქონია.

მწარე ნესვის მწარე გემო ალკალოიდების, მომორდიკოზიტებისა და მომორდიცინების არსებობას უკავშირდება. in vitro (ლაბორატორიული) და ცხოველური კვლევები კიბოს საწინააღმდეგო, ანტივირუსულ, ანტიდიაბეტურ და ლიპიდების დამწევ ეფექტებზე მიუთითებს.

ადამიანებში მიღებული მონაცემები შეზღუდულია. ინსულინრეზისტენტობის მქონე (დიაბეტისკენ მიდრეკილ) და დიაბეტიან პაციენტებში სისხლში შაქრის შემცირების ნიშნების მიუხედავად, მეტაანალიზებმა დაასკვნა, რომ მტკიცებულებები დაბალი ხარისხისაა, უსაფრთხოების მონაცემები კი მწირია, და უფრო მყარი კვლევების საჭიროება აღნიშნა. სხვა წინასწარი მონაცემები მიანიშნებს, რომ დანამატმა შეიძლება მუხლის ოსტეოართრიტის (რევმატიზმის) მქონე პაციენტების სიმპტომები გააუმჯობესოს. საშვილოსნოს ყელის კიბოს მქონე პაციენტების ერთ კვლევაში გამოვლინდა, რომ მწარე ნესვს ბუნებრივი მკვლელი უჯრედის (NK-cell) აქტივობაზე გავლენა არ ჰქონია.

მიუხედავად იმისა, რომ მწარე ნესვი საკვებად მიიღება, თესლის, ექსტრაქტებისა და დიდი რაოდენობით წვენის მიღებამ შეიძლება გვერდითი ეფექტები გამოიწვიოს.

მოქმედების მექანიზმი და ლაბორატორიული კვლევები

ერთ ცხოველურ კვლევაში მწარე ნესვის ექსტრაქტის სისხლში შაქრის მარეგულირებელი ეფექტები გამოვლინდა. ღვიძლის ფერმენტებზე ზემოქმედებით მან სისხლში შაქარი შეამცირა და ორგანიზმის ინსულინზე პასუხი გააუმჯობესა. ასევე, ინსულინრეზისტენტობის შემამცირებელი ზოგიერთი გენის აქტივობის შეცვლით ინსულინის სიგნალები გააძლიერა. ამ პროცესმა უჯრედშიდა ანთებისა და სტრესის ზოგიერთი გზის რეგულირებით შეიძლება ინსულინრეზისტენტობისგან დაცვა უზრუნველყოს.

მწარე ნესვის მიმღებ ცხოველებში სხეულში ცხიმის წარმოების ფერმენტების დაბალი დონე გამოვლინდა. ასევე, ფარისებრი ჯირკვლისა და ცხიმოვანი უჯრედებიდან გამოყოფილი ზოგიერთი ჰორმონის გაზრდით მას შეიძლება ორგანიზმში ცხიმებისა და ნახშირწყლების გამოყენებაზე გავლენა ჰქონდეს. სხვა კვლევამ აჩვენა, რომ მწარე ნესვმა შესაძლოა ღვიძლის ცხიმოვანი დაავადების პროგრესირება შეაფერხოს, უჯრედების სიკვდილი აღკვეთოს და ცხიმის დაგროვება შეამციროს.

მწარე ნესვმა და მისმა კომპონენტებმა ლაბორატორიაში კიბოს უჯრედების დამაზიანებელი თვისებები აჩვენა. მაგალითად, აღმოჩნდა კომპონენტები, რომლებიც პროსტატის კიბოს უჯრედებში სიკვდილს იწვევდა და ძუძუს კიბოს უჯრედებში მსგავს ეფექტებს ააქტიურებდა. ასევე დადგინდა, რომ მწარე ნესვის წვენმა შეიძლება პანკრეასის კიბოს უჯრედებში სიკვდილი გაააქტიუროს და რეზისტენტული კიბოს უჯრედების ზრდა შეანელოს. სხვა კვლევებმა აჩვენა, რომ მწარე ნესვმა შეიძლება ფილტვის კიბოს უჯრედების გავრცელება შეაფერხოს და ეს ეფექტები ექსტრაქტებითაც გამოვლინდა.

ეს მიგნებები მნიშვნელოვან მინიშნებებს იძლევა, თუ როგორ შეიძლება მწარე ნესვი დიაბეტისა და კიბოს მკურნალობაში შესაძლო ბუნებრივ დამხმარედ გამოიყენონ. თუმცა ამ ჯანმრთელობის პრობლემებზე მისი კომპონენტების მოქმედების უკეთ გასაგებად მეტი კვლევაა საჭირო, რადგან აქამდე ადამიანებში ჩატარებულმა კვლევებმა ლაბორატორიისა და ცხოველების წინასწარი შედეგები ადამიანებში ვერ დაადასტურა.

როდის არ უნდა გამოიყენოთ

• ორსულობისას მწარე ნესვს უნდა მოერიდოთ, რადგან ცხოველური კვლევები მიანიშნებს, რომ მან შეიძლება განვითარების დარღვევები გამოიწვიოს.
• შეიძლება კუჭ-ნაწლავის პრობლემები გამოიწვიოს.

შემთხვევების ანგარიშები ზიანის შესახებ

• წინაგულების ფიბრილაცია: 22 წლის მამაკაცს, რომელსაც გულის რიტმის მოსაწესრიგებლად ანტიარითმიული წამლები დასჭირდა, მწარე ნესვის წვენის დალევიდან და კუჭის ჩივილებით საავადმყოფოში მიმართვიდან რამდენიმე დღის შემდეგ წინაგულების ფიბრილაცია (გულის არარეგულარული ცემა) განუვითარდა.

• კუჭის მწვავე წყლული: 40 წლის მამაკაცს სახლში დამზადებული მწარე ნესვის ექსტრაქტის ნახევარი ლიტრის დალევის შემდეგ კუჭის მძიმე წყლული განუვითარდა. მისი მდგომარეობა იმდენად მძიმე იყო, რომ ინტრავენური სითხე, rabeprazol (კუჭის მჟავის შემამცირებელი წამალი) და სისხლის გადასხმა დასჭირდა.

• მწვავე ინტერსტიციული ნეფრიტი: დიაბეტისა და მაღალი წნევის მქონე 60 წლის მამაკაცს აიურვედულ ფორმულაში მწარე ნესვის მიღების შემდეგ და ასევე 60 წლის ქალს მწარე ნესვის ექსტრაქტის დალევის შემდეგ მწვავე ინტერსტიციული ნეფრიტი — თირკმლის ანთებითი მდგომარეობა — განუვითარდა.

• ტოქსიკურობა: მწარე ნესვის თესლისგან მიღებული ექსტრაქტის, ვისინის, მოხმარებამ შეიძლება ფავიზმი გამოიწვიოს, რომელიც სერიოზულ გვერდით ეფექტებს, მათ შორის თავის ტკივილს, ცხელებას, მუცლის ტკივილსა და კომასაც იწვევს. ამ მდგომარეობისას კონკრეტული ფერმენტის დეფიციტის მქონე ადამიანებს თესლის მავნე ნივთიერებების გადამუშავება უჭირთ.

მცენარისა და წამლის ურთიერთქმედებები

• P-gp სუბსტრატები: მწარე ნესვმა შეიძლება დათრგუნოს ნივთიერება, რომელსაც P-გლიკოპროტეინი ეწოდება. ის უჯრედებს ზოგიერთი წამლის გარეთ გამოტანაში ეხმარება. ამ მექანიზმის შეფერხებით მწარე ნესვმა შეიძლება vinblastin-ისა და paclitaxel-ის მსგავსი წამლების უჯრედში დაგროვება და ტოქსიკურობის (მომწამვლელობის) გაზრდა გამოიწვიოს. თუმცა მისი გავლენა პაციენტის ჯანმრთელობაზე ჯერ მკაფიოდ გასაგები არ არის.
• CYP450 სუბსტრატები: მწარე ნესვის ექსტრაქტმა შეიძლება დათრგუნოს CYP2C9 ფერმენტი, რომელიც ორგანიზმში წამლების დამუშავებას აკონტროლებს. ამან შეიძლება შეცვალოს მათი მეტაბოლიზმი, ანუ ორგანიზმში დაშლისა და გადამუშავების გზა. თუმცა ამ ურთიერთქმედების კლინიკური შედეგები, ანუ პაციენტის ჯანმრთელობაზე გავლენა, ჯერ უცნობია.
• ინსულინი: ინსულინთან ერთად გამოყენებისას მწარე ნესვმა შეიძლება მისი სისხლში შაქრის დამწევი მოქმედება გააძლიეროს. ეს დიაბეტის მკურნალობისას გასათვალისწინებელი ურთიერთქმედებაა.
• ჰიპოგლიკემიური საშუალებები: სისხლში შაქრის დამწევ სხვა წამლებთან ერთად მიღებისას მწარე ნესვმა შეიძლება მათი მოქმედება გააძლიეროს. ესეც დიაბეტის მკურნალობის მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება შეიძლება იყოს.
• ქიმიოთერაპიული წამლები: ლაბორატორიული კვლევების მიხედვით, მწარე ნესვის ექსტრაქტებმა შეიძლება კიბოს სამკურნალო ზოგიერთი წამლის ორგანიზმში შეწოვა და მოქმედება გააძლიეროს. თუმცა კიბოს მკურნალობაზე ამ ურთიერთქმედების კლინიკური გავლენა ჯერ ზუსტად დადგენილი არ არის. ეს ინფორმაცია აჩვენებს, რომ მწარე ნესვის წამლებთან ურთიერთქმედებისას სიფრთხილე და მეტი კვლევაა საჭირო.