خربزه تلخ چیست و چه اثراتی بر سلامت دارد؟

• نام علمی خربزه تلخ: Momordica charantia

نام‌های رایج دیگر:

• ملون تلخ (رایج‌ترین نام جایگزین)
• کدوی تلخ
• خیار تلخ
• سیب بلسان
• گلابی بلسان
• کدوی جذام
• خیار آفریقایی

خربزه تلخ چیست؟

خربزه تلخ گیاهی چندساله است که در آسیا، آمریکای جنوبی، شرق آفریقا و کارائیب یافت می‌شود. میوه خوراکی آن هم به‌عنوان غذا و هم در پزشکی، با ادعای مفید بودن برای بیماری‌های گوناگون مانند دیابت، سرطان، عفونت‌های ویروسی و اختلالات ایمنی، مصرف می‌شود.

اثرات پزشکی خربزه تلخ 

برخی مواد فعال موجود در خربزه تلخ ممکن است شبیه انسولین عمل کنند، یعنی قند خون را کاهش دهند. بااین‌حال، برای تعیین ایمنی و اثربخشی آن به مطالعات باکیفیت نیاز است و بنابراین نمی‌توان آن را به‌عنوان درمان جایگزین انسولین یا داروهای هیپوگلیسمیک (کاهنده قند خون) توصیه کرد.

درباره سرطان نیز مطالعات انسانی کافی نیست. یک مطالعه نشان داده است که بر دستگاه ایمنی بیماران مبتلا به سرطان سرویکس (دهانه رحم) هیچ اثری نداشته است.

طعم تلخ خربزه تلخ، به وجود آلکالوئیدها، موموردیکوزیدها و موموردیسین‌ها نسبت داده می‌شود. مطالعات آزمایشگاهی (برون‌تنی) و حیوانی، اثرات ضدسرطان، ضدویروس، ضددیابت و کاهنده چربی آن را مطرح می‌کنند.

داده‌های به‌دست‌آمده در انسان محدودند. در بیماران دچار مقاومت به انسولین (مستعد دیابت) و بیماران دیابتی نشانه‌هایی از امکان کاهش سطح قند خون وجود دارد؛ اما فراتحلیل‌ها نتیجه گرفته‌اند که شواهد کیفیت پایینی دارند و داده‌های ایمنی اندک‌اند و به مطالعات قوی‌تری نیاز است. دیگر داده‌های مقدماتی نشان می‌دهند که این مکمل ممکن است نشانه‌های بیماران مبتلا به آرتروز زانو (روماتیسم) را بهبود دهد. در مطالعه‌ای روی بیماران مبتلا به سرطان دهانه رحم، مشاهده شد که خربزه تلخ بر فعالیت سلول‌های کشنده طبیعی (NK-cell) اثری نداشته است.

اگرچه خربزه تلخ به‌عنوان غذا مصرف می‌شود، مصرف دانه‌ها، عصاره‌ها و مقادیر زیاد آب آن ممکن است عوارض جانبی ایجاد کند.

سازوکار اثر و مطالعات آزمایشگاهی

در یک مطالعه حیوانی، اثرات تنظیم‌کننده قند خون عصاره خربزه تلخ مشاهده شد. این عصاره با تأثیر بر آنزیم‌های کبدی، قند خون را کاهش داد و پاسخ بدن به انسولین را بهبود بخشید. همچنین با تغییر فعالیت برخی ژن‌های کمک‌کننده به کاهش مقاومت به انسولین، پیام‌رسانی انسولین را تقویت کرد. این فرایند ممکن است با تنظیم برخی مسیرهای درون‌سلولی التهاب و استرس، در برابر مقاومت به انسولین محافظت ایجاد کند.

حیواناتی که خربزه تلخ مصرف کردند، سطح پایین‌تری از آنزیم‌های تولیدکننده چربی در بدن داشتند. همچنین این گیاه ممکن است با افزایش هورمون‌های تیروئیدی و برخی هورمون‌های ترشح‌شده از سلول‌های چربی، بر نحوه مصرف چربی‌ها و کربوهیدرات‌ها در بدن اثر بگذارد. در مطالعه دیگری مشخص شد که خربزه تلخ ممکن است از پیشرفت بیماری کبد چرب جلوگیری کند، مانع مرگ سلولی شود و تجمع چربی را کاهش دهد.

خربزه تلخ و اجزای آن در محیط آزمایشگاه ویژگی‌هایی نشان دادند که می‌توانند به سلول‌های سرطانی آسیب برسانند. برای مثال، ترکیباتی یافت شدند که موجب مرگ سلولی در سلول‌های سرطان پروستات می‌شوند و اثرات مشابهی را در سلول‌های سرطان پستان تحریک می‌کنند. همچنین مشخص شد که آب خربزه تلخ ممکن است مرگ سلولی را در سلول‌های سرطان پانکراس فعال کند و رشد سلول‌های سرطانی مقاوم را کند سازد. مطالعات دیگر نشان دادند که خربزه تلخ می‌تواند از گسترش سلول‌های سرطان ریه جلوگیری کند و این اثرات در عصاره‌ها نیز مشاهده شده‌اند.

این یافته‌ها سرنخ‌های مهمی درباره چگونگی استفاده احتمالی از خربزه تلخ به‌عنوان یک کمک طبیعی بالقوه در درمان دیابت و سرطان ارائه می‌کنند. بااین‌حال، برای درک بهتر اثرات ترکیبات موجود در خربزه تلخ بر این مشکلات سلامت، به پژوهش بیشتری نیاز است؛ زیرا مطالعات انسانی انجام‌شده تا امروز نتوانسته‌اند نتایج مقدماتی مطالعات آزمایشگاهی یا حیوانی را در انسان تأیید کنند.

مواردی که نباید مصرف شود

• اگر باردار هستید باید از خربزه تلخ پرهیز کنید، زیرا مطالعات حیوانی احتمال ایجاد ناهنجاری‌های تکاملی را مطرح می‌کنند.
• ممکن است مشکلات گوارشی ایجاد کند.

گزارش‌های موردی درباره زیان‌ها

• فیبریلاسیون دهلیزی: مردی 22 ساله چند روز پس از نوشیدن آب خربزه تلخ و مراجعه به بیمارستان به‌علت ناراحتی معده، دچار فیبریلاسیون دهلیزی (ضربان نامنظم قلب) شد و لازم بود برای تنظیم ریتم قلب، داروهای ضدآریتمی دریافت کند.

• زخم حاد معده: مردی 40 ساله پس از نوشیدن نیم لیتر عصاره خانگی خربزه تلخ، دچار زخم شدید معده شد. وضعیت او چنان جدی بود که به مایع‌درمانی وریدی، رابپرازول (داروی کاهنده اسید معده) و انتقال خون نیاز داشت.

• نفریت بینابینی حاد: مردی 60 ساله مبتلا به دیابت و فشار خون بالا پس از مصرف خربزه تلخ در یک ترکیب آیورودایی، و نیز زنی 60 ساله پس از نوشیدن عصاره خربزه تلخ، دچار نفریت بینابینی حاد، یعنی یک وضعیت التهابی در کلیه‌ها، شدند.

• سمیت: مصرف عصاره‌ای به نام ویسین که از دانه‌های خربزه تلخ تهیه می‌شود، ممکن است موجب فاویسم شود که می‌تواند عوارض جدی مانند سردرد، تب، درد شکم و حتی کما ایجاد کند. در افراد دارای کمبود یک آنزیم مشخص، این وضعیت در پردازش مواد زیان‌آور دانه‌ها مشکل ایجاد می‌کند.

تداخل‌های گیاه و دارو

• سوبستراهای P-gp: خربزه تلخ ممکن است ماده‌ای به نام P-گلیکوپروتئین را مهار کند. این ماده به سلول‌ها کمک می‌کند برخی داروها را به بیرون برانند. وقتی خربزه تلخ این سازوکار را مهار کند، ممکن است باعث تجمع داروهایی مانند وینبلاستین و پاکلیتاکسل درون سلول و افزایش میزان سمیت (زهرآگینی) شود. بااین‌حال، اثر این موضوع بر سلامت بیمار هنوز به‌روشنی مشخص نشده است.
• سوبستراهای CYP450: عصاره خربزه تلخ ممکن است آنزیمی به نام CYP2C9 را مهار کند که نحوه پردازش داروها در بدن را کنترل می‌کند. این وضعیت می‌تواند متابولیسم داروها، یعنی نحوه تجزیه و پردازش آن‌ها در بدن، را تغییر دهد. بااین‌حال، پیامدهای بالینی این تداخل، یعنی اثر آن بر سلامت بیمار، هنوز مشخص نیست.
• انسولین: خربزه تلخ در مصرف هم‌زمان با انسولین ممکن است اثر کاهنده قند خون آن را افزایش دهد. این موضوع تداخلی است که در درمان دیابت باید در نظر گرفته شود.
• داروهای هیپوگلیسمیک: خربزه تلخ در مصرف هم‌زمان با دیگر داروهای کاهنده قند خون، ممکن است اثر این داروها را افزایش دهد. این امر نیز ممکن است تداخلی مهم در درمان دیابت باشد.
• داروهای شیمی‌درمانی: بر اساس مطالعات آزمایشگاهی، عصاره‌های خربزه تلخ ممکن است جذب و اثر برخی داروهای مورد استفاده در درمان سرطان را در بدن افزایش دهند؛ اما اثر بالینی این تداخل بر درمان سرطان هنوز به‌طور قطعی مشخص نشده است. این اطلاعات نشان می‌دهند که در مورد تداخل‌های دارویی خربزه تلخ باید احتیاط کرد و به پژوهش بیشتری نیاز است.