შინაარსზე გადასვლა
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · სამედიცინო ონკოლოგი

რა არის ნარცისული პიროვნული აშლილობა? სიმპტომები და მკურნალობა

რა არის ნარცისული პიროვნული აშლილობა? სიმპტომები და მკურნალობა

რა არის ნარცისული პიროვნული აშლილობა?

ნარცისული პიროვნული აშლილობა (ნპა) შინაგანი გამოცდილებისა და ქცევის მდგრადი ნიმუშია, რომელსაც ეგოცენტრულობა, ემპათიის ნაკლებობა და საკუთარი მნიშვნელობის გადაჭარბებული განცდა ახასიათებს.

ეს პიროვნული აშლილობის რამდენიმე განსხვავებული ტიპიდან ერთ-ერთია, რომელსაც აღიარებს ფსიქიკური აშლილობების დიაგნოსტიკური და სტატისტიკური სახელმძღვანელო (DSM-5), რომელსაც ფსიქიკური ჯანმრთელობის ბევრი სპეციალისტი ამ და სხვა აშლილობების დასადგენად იყენებს.

აშლილობა პიროვნების ფუნქციონირების მნიშვნელოვან დარღვევებს იწვევს და მას სხვა პათოლოგიური პიროვნული მახასიათებლების რიგიც ახლავს. სხვა პიროვნული აშლილობების მსგავსად, ეს მდგომარეობა ცხოვრებაზე უარყოფითად მოქმედებს სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის სოციალურ, ოჯახურ და სამუშაო ურთიერთობებში.

რა სიმპტომები აქვს ნარცისულ პიროვნულ აშლილობას?

ნპა-სთან დაკავშირებული ზოგი სიმპტომია:

  • რწმენა, რომ ადამიანი უნიკალური ან განსაკუთრებულია და მხოლოდ იმავე სტატუსის მქონე სხვა ადამიანებთან უნდა ჰქონდეს ურთიერთობა
  • ყურადღების, მოწონებისა და შექების მუდმივი საჭიროება
  • საკუთარი შესაძლებლობებისა და მიღწევების გადაჭარბებული აღქმა
  • სხვების გამოყენება პირადი სარგებლისთვის
  • სხვების შური ან რწმენა, რომ სხვებს მისი შურთ
  • სხვების მიმართ ემპათიის ნაკლებობა
  • მუდმივი ფანტაზიები წარმატებისა და ძალაუფლების მიღწევაზე
  • ძალაუფლებით ან წარმატებით გატაცება
  • განსაკუთრებული უფლებამოსილების განცდა და განსაკუთრებული მოპყრობის მოლოდინი

ნარცისული პიროვნული აშლილობის მქონე პირებს ჩვეულებრივ ამპარტავნებად და ეგოცენტრულებად აღწერენ. რადგან თავი სხვებზე აღმატებულად მიაჩნიათ, დაჟინებით სურთ წარმატებული ცხოვრების ამსახველი ნივთების ფლობა.

ამ გადაჭარბებული თვითაღქმის მიუხედავად, თვითშეფასების გასამყარებლად მუდმივ შექებასა და ყურადღებას ეყრდნობიან. შედეგად, ნარცისული პიროვნული აშლილობის მქონენი ხშირად ძალიან მგრძნობიარენი არიან კრიტიკის მიმართ, რომელსაც პირად თავდასხმად აღიქვამენ.

რას ნიშნავს ნარცისიზმი? რით განსხვავდება ნარცისული პიროვნული აშლილობისგან?

ნარცისიზმი გავრცელებული ტერმინია მათ აღსაწერად, ვინც სხვებზე მეტად საკუთარი თავით არის დაინტერესებული. თუმცა ამ ნიშნების მქონე ყველა ადამიანს პიროვნული აშლილობა არ აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ნარცისული ნიშნები ზოგჯერ ხშირია, მაგალითად მოზარდობაში, ეს არ ნიშნავს, რომ ადამიანებს მომავალში ნპა განუვითარდებათ.

როგორ ისმება ნარცისული პიროვნული აშლილობის დიაგნოზი?

ოფიციალური დიაგნოზი მხოლოდ კვალიფიციურმა ფსიქიატრმა (ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტმა) შეიძლება დასვას. საჭიროა პიროვნების ფუნქციონირების დარღვევა სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის საკუთარი მნიშვნელობის გადაჭარბებული განცდა და პიროვნებათაშორისი სირთულეები ყურადღების მიქცევის, ემპათიისა და სიახლოვის მხრივ.

პიროვნების ფუნქციონირების დარღვევები და პიროვნული ნიშნების გამოვლინებაც დროთა განმავლობაში და სხვადასხვა სიტუაციაში მდგრადი უნდა იყოს; არ უნდა იყოს პირის კულტურისთვის, გარემოსთვის ან განვითარების ეტაპისთვის ტიპური; და არ უნდა გამომდინარეობდეს ნივთიერების მოხმარების უშუალო ეფექტიდან ან ზოგადი სამედიცინო მდგომარეობიდან.

რამდენად გავრცელებულია ნარცისული პიროვნული აშლილობა?

ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის შეფასებით, აშშ-ის მოზრდილების დაახლოებით 9,1%-ს ნებისმიერ მოცემულ წელს პიროვნული აშლილობის სულ მცირე ერთი ტიპი აქვს. უფრო ძველი შეფასებებით, ამერიკელ მოზრდილთა 6,2%-ს კონკრეტულად ნპა ჰქონდა, თუმცა ახალი მონაცემები აჩვენებს, რომ გავრცელება შეიძლება ადრე ნავარაუდევზე ნაკლები იყოს.

შეფასებებით, აშშ-ის მოზრდილთა 0,5%-დან 5%-მდე ნაწილს ნარცისული პიროვნული აშლილობა აქვს. ნპა კაცებში უფრო ხშირია, ვიდრე ქალებში.

მიიჩნევა, რომ ნარცისული პიროვნული აშლილობა ნაკლებად გავრცელებულია, ვიდრე სხვა პიროვნული აშლილობები, მაგალითად მოსაზღვრე, ანტისოციალური და ისტერიული პიროვნული აშლილობები.

რა მიზეზები აქვს ნარცისულ პიროვნულ აშლილობას?

მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტი მიზეზი უცნობია, მკვლევრებმა რამდენიმე შესაძლო ხელშემწყობი ფაქტორი გამოავლინეს. მიიჩნევა, რომ ადრეული ცხოვრების ზოგ გამოცდილებას ნარცისული პიროვნული აშლილობის განვითარებაში წვლილი შეაქვს.

  • ძალადობა ან ტრავმა
  • გადაჭარბებული შექება
  • მხარდამჭერი, დამადასტურებელი გარემოს არქონა
  • მშობლების ზედმეტი შემწყნარებლობა
  • არასანდო მშობლობა

ზუსტი მიზეზები, სავარაუდოდ, რთული და მრავალფეროვანია, თუმცა გენეტიკისა და ბიოლოგიის მნიშვნელოვანი როლიც არის ნავარაუდევი.

რა სახეები აქვს ნარცისულ პიროვნულ აშლილობას?

მიუხედავად იმისა, რომ DSM-5 მდგომარეობის სხვადასხვა ვარიანტს არ განასხვავებს, არსებობს მტკიცებულება, რომ სიმპტომების გამოვლენა შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს. ზოგი მკვლევარი ვარაუდობს, რომ ნპა-ს სულ მცირე ორი გასარჩევი ქვეტიპი აქვს:

  • გრანდიოზული, ღია ნარცისიზმი — ახასიათებს გამბედაობა, ამპარტავნება და გრანდიოზული პიროვნული ნიშნები. ამ ტიპის ნპა-ს მქონე პირებს უფრო ხშირად აკლიათ ემპათია, აგრესიულად იქცევიან, სხვებს იყენებენ და დემონსტრაციულ ქცევას ავლენენ.
  • მოწყვლადი, ფარული ნარცისიზმი — ახასიათებს მომატებული მგრძნობელობა და თავდაცვითობა. ამ ტიპის ნპა-ს მქონე პირებს შეიძლება მოწონება სურდეთ, მაგრამ მისი არმიღებისას სოციალურად ჩაიკეტონ. ასევე შეიძლება დაბალი თვითშეფასება ჰქონდეთ.
  • ჰიპერფხიზელი და მაღალფუნქციური ნარცისიზმის შემცველი სხვა შემოთავაზებული ქვეტიპები. ჰიპერფხიზელი ტიპის პირებს აღწერენ, როგორც სირცხვილისა და მომატებული მგრძნობელობის მქონეებს, რომლებსაც გრძნობების ადვილად შელახვა ახასიათებს. მაღალფუნქციური ტიპის პირებს კი აღწერენ, როგორც უმეტესად ნორმალურად წარმოჩენილებს იმ საკითხებში, რომლებიც ემპათიის ნაკლებობას, უფლებამოსილების განცდასა და ეგოცენტრულობას ეხება.

როგორ მკურნალობენ ნარცისულ პიროვნულ აშლილობას?

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ აშლილობის მქონე პირები იშვიათად ეძებენ მკურნალობას. ისინი ჩვეულებრივ ოჯახის წევრთა დაჟინებით ან აშლილობით გამოწვეული სიმპტომების, მაგალითად დეპრესიის, სამკურნალოდ იწყებენ თერაპიას.

მკურნალობა ნპა-ს მქონე პირებისთვის განსაკუთრებით რთული შეიძლება იყოს, რადგან აშლილობის აღიარება ხშირად არ სურთ. ამას ემატება ისიც, რომ ანაზღაურების ორგანიზაციები ჩვეულებრივ მოკლევადიან მკურნალობას აფინანსებენ, რომელიც მხოლოდ სიმპტომების შემცირებაზეა ორიენტირებული და არა საფუძვლად მდებარე პიროვნულ პრობლემებზე.

არსებობს მკურნალობა, რომელიც ადამიანებს საკუთარი ქცევის უკეთ გაგებაში, უფრო თანმიმდევრული თვითაღქმის ჩამოყალიბებასა და ქცევის უკეთ მართვაში დაეხმარება. ეს მოიცავს:

  • ინდივიდუალურ ფსიქოდინამიკურ ფსიქოთერაპიას, რომელიც ნარცისული პიროვნული აშლილობის სამკურნალოდ ეფექტურად შეიძლება გამოიყენებოდეს, თუმცა პროცესი შესაძლოა რთული და ხანგრძლივი იყოს.
  • კოგნიტურ-ქცევით თერაპიას (კქთ), რომელიც ხშირად ეფექტურია ადამიანებისთვის დამანგრეველი აზროვნებისა და ქცევის ნიმუშების შეცვლაში დასახმარებლად. მკურნალობის მიზანია დამახინჯებული აზრების შეცვლა და უფრო რეალისტური თვითაღქმის შექმნა.
  • ფსიქოტროპული წამლები ჩვეულებრივ ხანგრძლივი ცვლილებისთვის არაეფექტურია, თუმცა ზოგჯერ შფოთვის ან დეპრესიის სიმპტომების სამკურნალოდ გამოიყენება.

გამკლავება

ნარცისული პიროვნული აშლილობის მქონე ადამიანთან ურთიერთობაში მყოფებს შეიძლება გაუჭირდეთ საყვარელი ადამიანის ქმედებებთან გამკლავება. ნპა-ს მქონე პირებს თანმიმდევრული თვითაღქმა არ აქვთ, ამიტომ ხშირად მავნე ან ძალადობრივ ქცევას მიმართავენ სხვების ყურადღების, პატივისცემის ან სიყვარულის მოსაპოვებლად.

თუ თქვენს ნაცნობს ნპა აქვს, არსებობს რამდენიმე რამ, რაც მისი ქცევის გაგებასა და მასთან გამკლავებაში დაგეხმარებათ.

ისწავლეთ ნარცისული ქცევის ამოცნობა. ნპა-ს მქონე პირებმა სხვების გრძნობებისა და ქმედებების სამართავად შეიძლება ისეთი ბოროტი ქმედებები გამოიყენონ, როგორიცაა იზოლირება. ამ ქცევების ამოცნობის ცოდნა მათთან უფრო ეფექტურად გამკლავების პირველი ნაბიჯია.

დააწესეთ მკაფიო საზღვრები. არ მისცეთ მეორე ადამიანს თქვენ მიმართ გაბრაზებული, შემავიწროებელი ან გადაჭარბებული ქცევის უფლება. განსაზღვრეთ საზღვრები და მზად იყავით მათ დასაცავად, თუნდაც ეს ურთიერთობის დასრულებას ნიშნავდეს.

ესაუბრეთ სხვებს. ზოგჯერ ძალადობრივი ქცევის ამოცნობა რთულია, როცა ის ურთიერთობაში ჩვეულებრივად იქცევა. მეგობრები, ოჯახის წევრები ან თერაპევტი, რომლებიც ურთიერთობის დინამიკის გაგებაში გეხმარებიან, უკეთ დაგანახვებენ, როდის სცდება ნპა-ს მქონე პირი ზღვარს.

წაახალისეთ საყვარელი ადამიანი, თავისი მდგომარეობისთვის მკურნალობა მიიღოს. თუმცა აღიარეთ, რომ ნპა-ს მქონე ბევრი პირი მკურნალობას არასოდეს ეძებს. თუ მეორე ადამიანი დახმარებაზე უარს ამბობს, თავად განიხილეთ ექიმთან ან ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტთან საუბარი. თერაპევტი ურთიერთობით დაზიანებული თავდაჯერების აღდგენაში დაგეხმარებათ.

Covid-19 და ნარცისიზმი

2019 წელს მთელ მსოფლიოში გავრცელებულმა ახალი ტიპის კორონავირუსით (SARS-CoV-2) გამოწვეულმა Covid-19-ის ეპიდემიამ საზოგადოებაში სწრაფი ცვლილებები გამოიწვია. ჩვენს ქვეყანაშიც და მთელ მსოფლიოშიც შემთხვევებისა და სიკვდილის რაოდენობის გამო პერიოდულად კარანტინებისა და გარეთ გასვლის აკრძალვების შემოღება გახდა აუცილებელი. ცნება „სამსახურში სამუშაოდ მისვლა“ „სახლიდან მუშაობამ“ შეცვალა. სამწუხაროდ, „არასაჭიროდ“ მიჩნეულმა დასაქმებულებმა სამუშაო დაკარგეს და ეკონომიკური შიშით გამოწვეული სტრესის წინაშე აღმოჩნდნენ. პანდემია საზოგადოებაში სტრესთან შესაძლო კავშირის მქონე დარღვევების განვითარების რისკს ზრდის; ამავე დროს მნიშვნელოვანია ინდივიდუალური განსხვავებების გათვალისწინებაც, რომლებმაც Covid-19-ის გავრცელება და სხვების ჯანმრთელობის საფრთხეში ჩაგდება შეიძლება გამოიწვიოს. ამ კონტექსტში შესასწავლად ღირებული ერთ-ერთი ასეთი განსხვავება ნარცისიზმია.

- დაკავშირებული თემა: როგორ გავუმკლავდეთ კორონავირუსით გამოწვეულ შფოთვასა და წუხილს?

ნარცისიზმი დაკავშირებულია სტრესზე სხვადასხვა შეცვლილ, პოტენციურად არაადაპტურ რეაქციასთან. მაგალითად, რაკეტებისა და ჭურვების ზემოქმედების მქონე საზოგადოებებში პოსტტრავმული სტრესული აშლილობისა (პტსა) და გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობის (გშა) განვითარების კვლევაში აქტიურ საომარ ზონასთან უფრო ახლოს ცხოვრება პტსა-სა და გშა-ს სიმპტომების განვითარებას დადებითად მხოლოდ ნარცისიზმის განვითარების მაღალი რისკის მქონე სამოქალაქო პირებში უკავშირდებოდა. მსგავსი კავშირი შრომითი უბედური შემთხვევების გადამტანებშიც შეინიშნა.

ამ შედეგებმა მიანიშნა, რომ ნარცისიზმის განვითარების მაღალი რისკის მქონე პირები Covdi-19-ის პანდემიის შედეგად სტრესთან დაკავშირებული დარღვევების განვითარების მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარენი შეიძლება იყვნენ. მიიჩნევა, რომ დასავლეთის ქვეყნებში ნარცისული პიროვნული აშლილობის სავარაუდო გავრცელება დაახლოებით 1,2%-ია. ამის საფუძველზე მილიონობით ადამიანს Covid-19-ის პანდემიაზე რეაქციისას სტრესთან დაკავშირებული დარღვევის განვითარების განსაკუთრებით მაღალი რისკი შეიძლება ჰქონდეს.

ნარცისიზმი ეპიდემიისას სხვების ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემქმნელ და დეზინფორმაციის გავრცელებისკენ მიდრეკილ ქცევას უკავშირდება. მაგალითად, HIV -ის ან AIDS-ის მქონე პირებში სარისკო სქესობრივი ქცევის კვლევაში ნარცისიზმი HIV-უარყოფით ან უცნობი სტატუსის პარტნიორებთან დაუცველი სქესობრივი კავშირისადმი მიდრეკილებას უკავშირდებოდა.

არსებულ პანდემიურ ვითარებაში ნარცისული მიდრეკილების მქონე პირებმა შეიძლება გამოიწვიონ განსაკუთრებით სახლში დარჩენის, კარანტინისა თუ გარეთ გასვლის წესების დაცვის და პირადი დამცავი აღჭურვილობის (ნიღბისა და ხელთათმანის მსგავსის) გამოყენების გაუფასურება, Covid-19-ის შესახებ ინფორმაციის სიზუსტის საწინააღმდეგო დამოკიდებულება ან დეზინფორმაციის გავრცელება.

რა თქმა უნდა, საჭიროა კვლევები, რომლებიც Covid-19-ის ეპიდემიისას ნარცისიზმსა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ქცევებს შორის კავშირებს უფრო დეტალურად შეისწავლის. ამ კავშირების უკეთ გაგებამ Covid-19-ის გავრცელების შემცირებასა და პანდემიის ხანგრძლივობის შემოკლებას შეიძლება შეუწყოს ხელი.

შეჯამებით, გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ნარცისიზმი Covid-19-ის ეპიდემიისას ქცევითი რისკფაქტორი შეიძლება იყოს, განსაკუთრებით დასავლეთის ქვეყნებში, სადაც შემთხვევებისა და სიკვდილიანობის მაჩვენებლები ყველაზე მაღალია. განსაკუთრებით ნარცისიზმის მაღალი მიდრეკილების მქონე პირებმა პანდემიასთან დაკავშირებული სტრესითა და პანდემიის ხანგრძლივობის გაზრდით სხვებს საფრთხე შეიძლება შეუქმნან. ამ საკითხის კვლევებში სასარგებლო იქნება სარისკო ქცევასთან, განსჯისა და გადაწყვეტილების მიღების ნაკლოვანებებთან დაკავშირებული ნარცისული ქცევების გამოსწორებაში დამხმარე სტრატეგიების შემუშავება. ასევე უნდა დაგვავიწყდეს, რომ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სარისკო ქცევების შემცირებისა თუ ჯანმრთელობის დაცვის შეტყობინებების მიწოდებისას ნარცისიზმიც გასათვალისწინებელია.

წყაროები

1. Cleveland Clinic. Narcissistic personality disorder. Updated June 19, 2020.

2. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

3. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

4. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

5. Stinson FS, Dawson DA, Goldstein RB, et al. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV narcissistic personality disorder: Results from the wave 2 national epidemiologic survey on alcohol and related conditions. J Clin Psychiatry. 2008

6. Kacel EL, Ennis N, Pereira DB. Narcissistic personality disorder in clinical health psychology practice: Case studies of comorbid psychological distress and life-limiting illness. Behav Med. 2017

7. Kacel EL, Ennis N, Pereira DB. Narcissistic personality disorder in clinical health psychology practice: Case studies of comorbid psychological distress and life-limiting illness. Behav Med. 2017

8. Sulamunn R. M. (2020). A Commentary on Potential Associations Between Narcissism and Trauma-Related Outcomes During the Coronavirus Pandemic. Trauma Psychology: https://psycnet.apa.org/

ვიზიტის მოთხოვნა

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

ერთად განვიხილოთ ეს სტატია

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

DROZDOGAN-ის ხელოვნური ინტელექტი

Drozdogan-ის ასისტენტი

რა არის ნარცისული პიროვნული აშლილობა? სიმპტომები და მკურნალობა

დასვით კითხვები სტატიის შესახებ და წაიკითხეთ პასუხები ჩვენი საიტის გამოქვეყნებულ წყაროებთან ერთად.

საუბრისა და კონფიდენციალურობის შესახებ ინფორმაცია

ამ საუბარში პასუხობს Drozdogan-ის ასისტენტი. საიტის უფლებამოსილმა ადმინისტრატორებმა შესაძლოა იგი ხარისხის შესამოწმებლად განიხილონ. არ გააზიაროთ პირადი ინფორმაცია.

პასუხები მზადდება OpenAI-ის ინფრასტრუქტურით. კითხვებსა და პასუხებს ამუშავებს ეს სერვისი; საუბრის ჩანაწერები ინახება ჩვენს საიტზე. არ გააზიაროთ საიდენტიფიკაციო, საკონტაქტო ან პირადი ჯანმრთელობის ინფორმაცია.

0 / 1000

მხოლოდ საინფორმაციოდ; არ იძლევა პირად დიაგნოზს ან მკურნალობის რჩევას.

დაკავშირებული სტატიები

გაეცანით სხვა სტატიებს ამ თემაზე.

იყავით ინფორმირებული

მიიღეთ ახალი სტატიები და სამეცნიერო სიახლეები ელფოსტით.

Google Analytics საჯარო გვერდებზე ამ ფანჯრისგან დამოუკიდებლად მუშაობს და შეიძლება ანალიტიკური ქუქიები გამოიყენოს. აქ გაკეთებული არჩევანი მხოლოდ გარე სერვისებს მართავს.