რა არის HIV და AIDS? იწვევს თუ არა AIDS კიბოს?

რა არის HIV?

HIV, Human Immunodeficiency Virus (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი) ტერმინის შემოკლებაა და იმუნურ სისტემას აზიანებს, სხვადასხვა დაავადებას და შემდგომ AIDS-ის სახელით ცნობილ სინდრომს შეიძლება იწვევდეს. ჩვენი იმუნური სისტემის დამთრგუნველი ეს ვირუსი სხვა ვირუსებს, როგორიცაა EBV, HPV ორგანიზმში დამკვიდრებისა და დაავადებისა თუ კიბოს გამოწვევის საფუძველს შეიძლება უქმნიდეს.

ვირუსებმა და ბაქტერიებმა შეიძლება კიბო გამოიწვიოს. მეტიც, მიიჩნევა, რომ ყველა კიბოს % 16 მიკროორგანიზმებით გამოწვეული ხანგრძლივი ინფექციებითა და მათ წინააღმდეგ ორგანიზმის იმუნური პასუხით ვითარდება. კიბოს განვითარებაში მიკროორგანიზმების როლის გარკვევას მეტაგენომური კვლევებით ცდილობენ.

როგორ არღვევს HIV იმუნურ სისტემას?

იმუნურ სისტემაზე HIV-ის როლის განხილვისას ყურადღების ცენტრში CD4 დადებითი T უჯრედებია. CD4 + T უჯრედებში დამკვიდრებული HIV მათ ანადგურებს და იმუნურ სისტემას ძლიერ აზიანებს. ამ დათრგუნვის შედეგად ადამიანებს შეიძლება განუვითარდეთ მრავალი დაავადება: მარტივი ინფექციის მძიმე მიმდინარეობა, ლიმფური კვანძების გადიდება, განმეორებითი ჰერპესი, წონის კლება, გაურკვეველი ცხელება, ოპორტუნისტული ინფექციები (ტუბერკულოზი, კანდიდოზი, ზოგი ბაქტერია და სოკო) და კიბოს ზოგი სახეობაც [კაპოშის სარკომა, ცერვიქსის (საშვილოსნოს ყელის) კიბო, ზოგი ლიმფომა და სხვ.].

რა არის AIDS?

AIDS HIV-ით გამოწვეული დაავადების შემოკლებული სახელია. Acquired Immuno-Deficiency Syndrome (შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი) გადამდები დაავადებაა, რომელიც HIV-ით ინფიცირებულ (HIV დადებით) ადამიანებში გვხვდება და იმუნური სისტემის დათრგუნვით მიმდინარეობს.

HIV დადებით ადამიანებში AIDS შეიძლება მრავალი წლის განმავლობაში არ გამოვლინდეს და მოგვიანებით HIV ინფექციის ბოლო სტადიად გამოჩნდეს.

HIV-ის დიაგნოსტიკაში სარისკო კონტაქტიდან სულ მცირე 3 თვის შემდეგ ჩატარებული ELİSA ტესტი ყველაზე ზუსტ შედეგს იძლევა.

ნიუ-იორკსა და კალიფორნიაში 2015 წლის შემდეგ ჰომოსექსუალ მამაკაცებში პნევმონიისა და კაპოშის სარკომის გახშირება AIDS-ის ეპიდემიის ადრეულ მაუწყებლად განიხილება და სამედიცინო სამყაროს ყურადღებას ამ მიმართულებით მიმართავს.

რომელი კიბო უკავშირდება HIV-ს?

აშშ-ში HIV+ ადამიანებში კაპოშის სარკომა, აგრესიული b-უჯრედოვანი ლიმფომა და საშვილოსნოს ყელის კიბო, 1990-იანი წლების შუაში დაწყებულ anti-HIV (ანტირეტროვირუსულ) მკურნალობამდე, ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით % 30-ით უფრო ხშირად გვხვდებოდა. anti-HIV მკურნალობის შემდეგ სიხშირე %70-ით შემცირდა; 2000-იანი წლების შემდეგ კლება უფრო ზომიერად გრძელდება. თუმცა HIV დადებით ადამიანებში ეს დაავადებები კვლავ მნიშვნელოვნად ხშირია, ვიდრე ზოგად მოსახლეობაში.

ამასთან, ანტირეტროვირუსული მკურნალობა HIV დადებითთა გადარჩენას ზრდის, რის გამოც აშშ-ში AIDS-ის მქონეთა რაოდენობა 2-ჯერ მეტად გაიზარდა და ჯგუფის საშუალო ასაკმაც მოიმატა. HIV დადებითთა ან AIDS-ის მქონეთა დიდი ნაწილი ახლა იმ ასაკშია, როცა კიბო ხშირდება, ამიტომ HIV-თან დაუკავშირებელი კიბოც უფრო ხშირად გვხვდება. ამგვარად, HIV დადებით ადამიანებში HIV-თან დაკავშირებული კიბოს ტვირთი ბოლო 20 წლის განმავლობაში შედარებით უცვლელია, დაუკავშირებელი კიბოს ტვირთი კი იზრდება.

HIV + ადამიანებში თამბაქოს მაღალი მოხმარების გამო ფილტვის კიბოც უფრო ხშირია. ამასთან, HIV + სტატუსი მკურნალობის შედეგებზე უარყოფითად მოქმედებს.

რა არის კაპოშის სარკომა და როგორ უკავშირდება HIV-ს?

კაპოშის სარკომა რბილი ქსოვილის სარკომის ტიპია. ჩვეულებრივ ვითარდება კანის ზედაპირის ქვეშ ან პირის, ცხვირის ან ანუსის ამომფენ ქსოვილში.

ჰომოსექსუალ მამაკაცებში კაპოშის სარკომის მეტი სიხშირე, HIV ინფექციის სხვა რისკჯგუფებთან შედარებით, მის ეტიოლოგიაში (მიზეზებში) მეორე ინფექციური აგენტის მონაწილეობაზე მიუთითებდა. 1994 წელს Chang-მა და კოლეგებმა კაპოშის სარკომის მქონეებში ახალი ჰერპესვირუსი, HHV8, აღმოაჩინეს, რამაც ეს ვარაუდი დაადასტურა. ამის შემდეგ HIV + ადამიანებში სხვა ხშირი კიბოს მიზეზად სხვა ვირუსების როლის კვლევამ ისეთი ონკოვირუსების გამოვლენამდე მიგვიყვანა, როგორიცაა EBV, HPV, HBV და HCV.

კაპოშის სარკომა მრავალკეროვანი სიმსივნეა: შეიძლება მოიცავდეს პირის ლორწოვანის რამდენიმე დაზიანებიდან ერთ ან მრავალ ორგანოში მრავლობით კერებამდე, განსაკუთრებით პირის ლორწოვანს, საჭმლის მომნელებელ სისტემას, ლიმფურ კვანძებს, ფილტვებსა და ძვლებს. ქვეტიპებია კლასიკური, ენდემური, ტრანსპლანტაციასთან დაკავშირებული და ეპიდემიური (AIDS-თან დაკავშირებული) ფორმები. ყველა ფორმის მიზეზია HHV8 ვირუსი.

HHV8 კოდირებს გენების წყებას, რომლებიც უჯრედების გამრავლებას, ციტოკინების წარმოებასა და ახალი სისხლძარღვების წარმოქმნას იწვევს და ამით კიბოს განვითარებას განაპირობებს. კაპოშის სარკომის კერები ჩვეულებრივ ფეხებზე ვითარდება, რადგან სხეულის სხვა ნაწილებთან შედარებით ჟანგბადით ღარიბ ამ უბანში გამოწვეული ფაქტორებით აქტივირებული HHV8-ის გენები სიმსივნის განვითარებას ხელს უწყობს.

HIV-თან დაკავშირებული კაპოშის სარკომის დროს ადგილობრივ თერაპიასთან, მაგალითად სხივურ თერაპიასთან, და 9cis რეტინოის მჟავას მსგავს მკურნალობასთან ერთად აუცილებლად საჭიროა anti-HIV (ანტირეტროვირუსული) მკურნალობა. ანტირეტროვირუსულ მკურნალობაზე პასუხი საკმაოდ კარგია, ქირურგია კი უმეტესად მეორე პლანზე რჩება. უპასუხო პაციენტებისთვის საუკეთესო არჩევანად სისტემური მკურნალობა მიიჩნევა.

სხვა რომელი დაავადებები უკავშირდება HHV8-ს?

• პირველადი გამონაჟონთან დაკავშირებული ლიმფომა (%80 EBV კოინფექციით)
• მულტიცენტრული კასტლემანის დაავადება
• HHV8 ანთებითი ციტოკინური სინდრომი

რომელი ლიმფომები (ლიმფური კიბო) უკავშირდება HIV-ს?

HIV-სა და ლიმფომას შორის კავშირის დადგენის შემდეგ ლიმფომებისთვის ახალი კლასიფიკაცია შემოიღეს და ახალი ტიპებიც აღმოაჩინეს. HIV-თან დაკავშირებული ლიმფომების მრავალ სახეობაში, უპირველესად ცენტრალური ნერვული სისტემის პირველად ლიმფომაში, ჰოჯკინისა და პლაზმობლასტურ ლიმფომაში, გვხვდება EBV-ით (ეპშტეინ-ბარის ვირუსით) ინფიცირებული სიმსივნური უჯრედები; თუმცა ცნობილია, რომ ზოგი სხვა ლიმფომა, მაგალითად ბერკიტის ან დიფუზური მსხვილ b-უჯრედოვანი ლიმფომა, EBV უარყოფითიცაა.

პლაზმობლასტური ლიმფომა HIV პაციენტების ყბებში აღწერილი, EBV-თან დაკავშირებული აგრესიული სიმსივნეა. ჰოჯკინის ლიმფომაში Reedstenberg უჯრედები ჩვეულებრივ EBV-ს უკავშირდება. HIV + ადამიანებში ჰოჯკინის ლიმფომის კლინიკას უფრო ხშირად ახასიათებს ხანდაზმულ ასაკში გამოვლენა, B სიმპტომები (ცხელება, ღამის ოფლიანობა, წონის კლება) და ატიპური გამოვლინება (დაავადების მოულოდნელი ნიშნები).

ლიმფომა შეიძლება HIV ინფექციის გამოვლინება იყოს, ამიტომ ლიმფომის მქონე ადამიანები HIV-ზე დეტალურად უნდა გამოიკვლიონ. აგრესიული HIV-თან დაკავშირებული ლიმფომის სტადირება ცენტრალური ნერვული სისტემის ჩართულობასაც უნდა მოიცავდეს. ეს შეიძლება შეფასდეს გადოლინიუმით (კონტრასტით) MRI-ით, PET სკანირებით, ბიოფსიითა და სხვა მეთოდებით.

HIV-თან დაკავშირებულ ლიმფომებში საერთო გადარჩენა ანტირეტროვირუსულ მკურნალობამდე (ART) %20-ზე ნაკლები იყო, ART-ის შემცველი რეჟიმების შემდეგ კი ახლა %80-ზე მეტია.

HIV-თან დაკავშირებული სხვა ლიმფური სისტემის დაავადებები

• დიფუზური მსხვილ B-უჯრედოვანი ლიმფომა
• ბერკიტის ლიმფომა
• პირველადი გამონაჟონთან დაკავშირებული ლიმფომა
• HHV-თან დაკავშირებული მულტიცენტრული დაავადება
• კასტლემანის დაავადება
• ჰოჯკინის ლიმფომა

HPV-თან (ადამიანის პაპილომავირუსთან) დაკავშირებული კიბო

HPV-თან დაკავშირებულ კიბოს შორის წამყვანია საშვილოსნოს ყელის კიბო და ანალური (ანუსის) კიბო ასევე თავისა და კისრის კიბოს %30 და პირის ღრუს კიბოს დიდი უმრავლესობა. HIV+ ადამიანებში იმუნიტეტის დათრგუნვას HPV ინფექციის დამატებისას ეს მდგომარეობები ვლინდება. ამ პროცესში კიბოსწინარე კერების ამოცნობასა და მართვას უდიდესი როლი აქვს. ამიტომ HIV + ქალებში საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი ძალიან მნიშვნელოვანია. ანალური კიბო უფრო ხშირად ჰომოსექსუალ მამაკაცებში გვხვდება და მისთვისაც შემუშავებულია მსგავსი სკრინინგის პროგრამები.

შეიძლება HIV-თან დაკავშირებული კიბოს პრევენცია?

HIV-თან დაკავშირებული კიბოს უმეტესობა ონკოგენური ვირუსებით ან სხვა გარეგანი აგენტებითაა გამოწვეული და პოტენციურად პრევენცირებადია. მთავარი მიდგომაა HIV-ის ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა. დამატებით, HPV-თან დაკავშირებული კიბოს პრევენცია ვაქცინით შეიძლება. HPV ვაქცინები 26 წლამდე გოგონებსა და ბიჭებში გამოყენებისას ყველაზე ეფექტიან შედეგს იძლევა. ამასთან, HBV (ჰეპატიტი-B) ვაქცინაციით ღვიძლის კიბოს რისკი, HHV8-ის გადაცემის პრევენციით კი კაპოშის სარკომის რისკი მცირდება. სხეულის სითხეებით გადაცემის გათვალისწინებით, პაციენტის განათლება და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ზომები გადაცემის შესამცირებლად შესაძლოა ეფექტიანი იყოს, თუმცა კონტროლირებული კვლევებით ეს საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.

ამ პროცესში მოწევაზე უარის თქმას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. მრავალ HIV + ადამიანში მოწევა ზოგად მოსახლეობაზე ხშირია, ფილტვის კიბო კი კიბოთი სიკვდილის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზია. 55-80 წლის პაციენტებს, მოწევის 30 კოლოფ-წლიანი ისტორიით, ფილტვის კიბოს ყოველწლიური სკრინინგი დაბალდოზიანი კომპიუტერული ტომოგრაფიით უნდა ჩაუტარდეთ.

დასკვნა

ანტირეტროვირუსული მკურნალობის განვითარებამ საერთო გადარჩენის გაუმჯობესებასა და HIV-თან დაკავშირებული კიბოს შემცირებაში დიდი პროგრესი მოიტანა, თუმცა HIV-თან დაუკავშირებელი კიბო გართულებებისა და სიკვდილის მთავარ მიზეზად რჩება.

მსოფლიოში HIV+ 35 მილიონზე მეტ ადამიანში გამომწვევების სკრინინგის, კიბოს პრევენციის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ახალ კვლევებს ახალი მიდგომები მოაქვს და HIV+ ადამიანებში დაავადების მართვის იმედი მომავალში იზრდება.