Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusu Nədir? Əlamətləri və Müalicəsi

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusu Nədir? Əlamətləri və Müalicəsi

Narsistik şəxsiyyət pozuntusu nədir?

Narsistik şəxsiyyət pozuntusu (NKB) eqosentrizm, empatiya çatışmazlığı və şişirdilmiş özünəəhəmiyyət hissi ilə xarakterizə olunan daimi daxili təcrübə və davranış nümunəsidir.

Bu və başqa pozuntuların diaqnozunda bir çox psixi sağlamlıq mütəxəssisinin istifadə etdiyi Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatının (DSM-5) tanıdığı bir neçə fərqli şəxsiyyət pozuntusundan biridir.

Pozuntu funksionallıq baxımından şəxsiyyətdə mühüm pozulma yaradır, başqa patoloji şəxsiyyət xüsusiyyətləri müşayiət edir. Digər şəxsiyyət pozuntuları kimi sosial, ailə və iş əlaqələri daxil müxtəlif sahələrdə həyata mənfi təsir edir.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusunun əlamətləri nələrdir?

NKB ilə bağlı əlamətlərdən bəziləri:

  • Özünün bənzərsiz və ya xüsusi olduğuna, yalnız eyni statuslu insanlarla əlaqə qurmalı olduğuna inanmaq
  • Diqqət, təsdiq və tərifə daimi ehtiyac
  • Öz bacarıq və nailiyyətləri barədə şişirdilmiş hiss
  • Şəxsi qazanc üçün başqalarından sui-istifadə
  • Başqalarını qısqanmaq və ya onların özünü qısqandığına inanmaq
  • Başqalarına empatiya çatışmazlığı
  • Uğur və güc əldə etmə barədə davamlı fantaziyalar
  • Güc və ya uğurla məşğulluq
  • Haqqı olduğu hissi və xüsusi rəftar gözləntisi

Bu pozuntulu şəxslər adətən təkəbbürlü və eqosentrik təsvir edilir. Özlərini üstün gördüklərindən uğurlu həyatı əks etdirən əşyalara sahib olmaqda israr edirlər.

Şişirdilmiş öz obrazına baxmayaraq özünəhörməti möhkəmləndirmək üçün daimi tərif və diqqətə arxalanırlar. Nəticədə şəxsi hücum sayılan tənqidə çox həssas olurlar.

Narsisizm nə deməkdir? Narsistik şəxsiyyət pozuntusundan fərqi nədir?

Narsisizmbaşqalarından çox özü ilə maraqlananları bildirən yayılmış termindir. Lakin bu xüsusiyyətli hər kəsdə şəxsiyyət pozuntusu yoxdur. Narsistik xüsusiyyətlər yeniyetməlik kimi dövrlərdə yayılsa da, bu, sonradan NKB yaranacağı demək deyil.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusu necə diaqnoz olunur?

Rəsmi diaqnozu yalnız ixtisaslı psixiatr (psixi sağlamlıq mütəxəssisi) qoya bilər; şəxs böyük özünəəhəmiyyət hissi, diqqət çəkmə, empatiya və yaxınlıqla bağlı şəxslərarası çətinliklər daxil müxtəlif sahələrdə şəxsiyyət funksiyası pozuntusu göstərməlidir.

Şəxsiyyət funksiyası və xüsusiyyətlərinin ifadəsində pozuntu zamanla və fərqli hallarda sabit olmalı; mədəniyyət, mühit və inkişaf mərhələsinə tipik olmamalı; maddə istifadəsinin birbaşa təsirindən və ya ümumi tibbi vəziyyətdən yaranmamalıdır.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusu nə qədər yayılıb?

Milli Psixi Sağlamlıq İnstitutu ABŞ yetkinlərinin təxminən % 9,1-inin hər hansı ildə ən azı bir şəxsiyyət pozuntusu yaşadığını irəli sürür. Köhnə təxminlər amerikalı yetkinlərin % 6,2-sində məhz NKB olduğunu deyirdi, lakin yeni rəqəmlər yayılmanın əvvəl düşünüldüyündən aşağı ola biləcəyini göstərir.

Təxminlər ABŞ yetkinlərinin % 0,5 ilə % 5-ində narsistik şəxsiyyət pozuntusu olduğunu göstərir. NKB kişilərdə qadınlardan çoxdur.

NKB-nin sərhəd tipli, antisosial və histrionik şəxsiyyət pozuntusu kimi digərlərindən az yayıldığı düşünülür.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusunun səbəbləri nədir?

Dəqiq səbəb bilinməsə də, tədqiqatçılar töhfə verə bilən amillər müəyyən ediblər. Erkən həyatdakı bəzi təcrübələrin bu pozuntuya töhfəsi düşünülür.

  • İstismar və ya travma
  • Həddindən artıq tərif
  • Təsdiqləyici mühitin olmaması
  • Valideynlərin həddən artıq güzəşt etməsi
  • Etibarsız valideynlik

Dəqiq səbəblər ehtimal ki, mürəkkəb və müxtəlif olsa da, genetika və biologiyanın da mühüm rolu düşünülür.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusunun növləri nələrdir?

DSM-5 müxtəlif variantları ayırmasa da, əlamətlərin ifadəsinin xeyli dəyişə bildiyinə sübut var. Bəzi tədqiqatçılar NKB-nin ən azı iki fərqləndirilən alt növünü irəli sürüb:

  • Əzəmətli, açıq narsisizm; cəsarət, təkəbbür və əzəmətli şəxsiyyətlə xarakterizə edilir. Bu NKB növlülərin empatiyasız, aqressiv, başqalarını istismar edən və nümayişçi davranışlı olması daha ehtimallıdır.
  • Həssas, gizli narsisizm; hiperhəssaslıq və müdafiəçiliklə xarakterizə edilir. Belə şəxslər təsdiq istəyə, olmadıqda sosial geri çəkilə bilər. Aşağı özünəhörmət də yaşaya bilərlər.
  • Həddindən artıq ayıq və yüksək funksiyalı narsisizmi əhatə edən başqa təklifli alt tiplər. Həddindən artıq ayıq tip utanc və hiperhəssaslıq yaşayan, hissləri asan yaralanan kimi təsvir edilir. Yüksək funksiyalılar empatiya azlığı, haqlılıq hissi və eqosentrizm mövzularında əsasən normal görünən kimi təsvir edilir.

Narsistik şəxsiyyət pozuntusu necə müalicə olunur?

Bu şəxslərin nadirən müalicə axtardığını bilmək vacibdir. Adətən ailənin israrı və ya pozuntudan doğan depressiya kimi əlamətlər üçün başlayırlar.

Müalicə NKB-lilər üçün xüsusilə çətin ola bilər, çünki adətən pozuntunu qəbul etmirlər. Bu çətinlik ödənişi qarşılayan qurumların əsas şəxsiyyət problemlərinə deyil, yalnız simptom azaltmağa yönəlmiş qısamüddətli müalicəyə ödəmə meyli ilə birləşir.

Davranışı daha yaxşı anlamağa, daha ardıcıl mənlik hissi qurmağa və davranışı idarəyə kömək edən müalicələr var. Bunlara daxildir:

  • Fərdi psixodinamik psixoterapiya, NKB müalicəsində effektiv istifadə oluna bilər, lakin proses çətin və uzun ola bilər.
  • Koqnitiv davranış terapiyası (BDT), dağıdıcı düşüncə və davranış nümunələrini dəyişməyə köməkdə adətən effektivdir. Məqsəd təhrifli düşüncəni dəyişmək və daha real öz obrazı yaratmaqdır.
  • Psixotrop dərmanlar adətən uzunmüddətli dəyişiklikdə təsirsizdir, lakin bəzən anksiyete və ya depressiya simptomlarına istifadə edilir.

Öhdəsindən gəlmə

NKB-li şəxslə münasibətdə olanlar sevdiklərinin hərəkətlərinin öhdəsindən gəlməkdə çətinlik çəkə bilər. NKB-lilərdə ardıcıl mənlik hissi yoxdur, buna görə diqqət, hörmət və sevgi qazanmaq üçün çox vaxt zərərli və ya istismarçı davranırlar.

Tanıdığınızda NKB varsa, davranışını anlamağı və öhdəsindən gəlməyi asanlaşdıran bəzi şeylər edə bilərsiniz.

Narsistik davranışları tanımağı öyrənin. NKB-lilər başqalarının hiss və hərəkətlərini manipulyasiya üçün təcridetmə kimi pisniyyətli hərəkət edə bilərlər. Bunları tanımaq effektiv öhdəsindən gəlmənin ilk addımıdır.

Aydın sərhədlər qoyun. Qarşınızdakının sizə qəzəbli, təhqiramiz və ya ifrat davranmasına imkan verməyin. Sərhəd qoyun və əlaqəni bitirmək demək olsa belə tətbiqə hazır olun.

Başqaları ilə danışın. Bəzən münasibətdə normallaşmış təhqiramiz davranışı tanımaq çətindir. Dinamikanı anlamağa kömək edən dost, ailə və ya terapevt NKB-li şəxsin həddi nə vaxt keçdiyini anlamağa kömək edə bilər.

Sevdiyinizi müalicəyə təşviq edin. Lakin çox NKB-li şəxsin heç müalicə istəmədiyini qəbul edin. Digəri köməkdən imtina etsə, özünüz həkim və ya psixi sağlamlıq mütəxəssisi ilə danışmağı düşünün. Terapevt münasibətin zədələdiyi özünəinamı bərpaya kömək edə bilər.

Covid-19 və narsisizm

2019-cu ildə dünyanı bürüyən yeni koronavirusa (SARS-CoV-2) bağlı Covid-19 epidemiyası cəmiyyətdə sürətli dəyişiklik yaratdı. Ölkəmizdə olduğu kimi dünyada hal və ölümlərə görə vaxtaşırı karantin, küçəyə çıxma qadağası məcburi oldu. “İşləmək üçün işə getmək” yerini “evdən işləmək” anlayışına verdi. Təəssüf ki, işçilərdən “gərəksiz” sayılanlar işini itirib iqtisadi narahatlığın stresinə məruz qaldı. Pandemiyastreslə bağlı pozuntuların cəmiyyətdə yaranma riskini artırarkən Covid-19-u yaya və başqalarının sağlamlığını riskə ata bilən fərdi fərqləri də nəzərə almaq vacibdir. Araşdırılmağa dəyər belə fərqlərdən biri narsisizmdir.

- Əlaqəli mövzu: Koronavirusun yaratdığı ANKSİYETE-NARAHATLIĞIN öhdəsindən necə gələ bilərik?

Narsisizm potensial uyğunsuz, dəyişmiş stres cavabları ilə əlaqələndirilib. Məsələn raket və mərmilərlə üzləşən icmalarda posttravmatik stres pozuntusu (TSSB) və ümumiləşmiş anksiyete pozuntusunu (GAB) araşdıran tədqiqatda aktiv döyüş zonasına yaxın yaşamaq yalnız narsisizm riski yüksək mülki şəxslərdə TSSB və GAB simptomlarının inkişafı ilə müsbət bağlı idi. Oxşar əlaqə iş qəzasından sağ çıxanlarda da görülüb.

Bu tapıntılar, narsisizm riski yüksək şəxslərin Covdi-19 pandemiyası nəticəsində streslə bağlı pozuntulara xüsusən həssas ola biləcəyinidüşündürüb. Qərb ölkələrində NKB yayılmasının təxminən %1,2 olduğu düşünülür. Buna əsasən milyonlarla insan Covid-19 pandemiyasına cavab stres pozuntusu üçün xüsusən yüksək riskli ola bilər.

Narsisizm epidemiya zamanı başqalarının sağlamlığını təhlükəyə atmağa, yanlış məlumat yaymağa meylli davranışla bağlıdır. Məsələn, HIV və ya AIDSolanlarda riskli cinsi davranış tədqiqatında narsisizm HIV-mənfi və ya statusu bilinməyən partnyorlarla qorunmasız əlaqə meyli ilə bağlı idi.

Hazırkı pandemiyada narsistik meyllilər xüsusən evdə qalma, karantin və çıxış qaydalarına əməli, şəxsi qoruyucu vasitələrin (maska, əlcək kimi) istifadəsini dəyərsizləşdirə, Covid-19 məlumatının düzgünlüyünə əks mövqe tuta və ya yanlış məlumat yayılmasına səbəb ola bilərlər.

Əlbəttə Covid-19 dövründə narsisizm və ictimai sağlamlıq davranışları əlaqələrini daha ətraflı araşdırmaq lazımdır. Daha yaxşı anlaşılması Covid-19 yayılmasını azaltmağa və pandemiya müddətini qısaltmağa kömək edə bilər.

Nəticə olaraq, narsisizmin Covid-19 zamanı, xüsusən hal və ölüm göstəricilərinin ən yüksək olduğu Qərb ölkələrində davranış risk amili ola biləcəyi irəli sürülür. Yüksək narsistik meyllilər pandemiya stresiylə onun müddətini uzadaraq başqalarını riskə ata bilərlər. Araşdırmalarda riskalma, mühakimə və qərar çatışmazlığı ilə bağlı narsistik davranışı düzəldən strategiyalar hazırlamaq faydalı ola bilər. Həmçinin ictimai sağlamlıqda riskli davranışı azaltma və ya qoruma mesajlarında narsisizmin nəzərə alınmalı olduğunu unutmaq lazımdır.

Mənbələr

1. Cleveland Clinic. Narcissistic personality disorder. Updated June 19, 2020.

2. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

3. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

4. National Institute of Mental Health. Personality disorders. Updated November 2017.

5. Stinson FS, Dawson DA, Goldstein RB, et al. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV narcissistic personality disorder: Results from the wave 2 national epidemiologic survey on alcohol and related conditions. J Clin Psychiatry. 2008

6. Kacel EL, Ennis N, Pereira DB. Narcissistic personality disorder in clinical health psychology practice: Case studies of comorbid psychological distress and life-limiting illness. Behav Med. 2017

7. Kacel EL, Ennis N, Pereira DB. Narcissistic personality disorder in clinical health psychology practice: Case studies of comorbid psychological distress and life-limiting illness. Behav Med. 2017

8. Sulamunn R. M. (2020). A Commentary on Potential Associations Between Narcissism and Trauma-Related Outcomes During the Coronavirus Pandemic. Trauma Psychology: https://psycnet.apa.org/

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusu Nədir? Əlamətləri və Müalicəsi

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.