Anksiyete nədir? Xərçəngdə anksiyete əlamətləri və müalicəsi

Anksiyete (narahatlıq) nədir?

Anksiyete (narahatlıq) güclü daxili sıxıntı, hüzursuzluq, asan aradan qalxmayan sıxılma və təşviş halının təsviridir. Çox vaxt bu hisslərə döş qəfəsində sıxılma hissi, ürəkdöyünmə, nəfəs almaqda çətinlik, nəfəsin çatmaması hissi, ağız quruluğu, başda dolğunluq, mədə-bağırsaq şikayətləri, bütün bədəndə gərginlik kimi fiziki əlamətlər qoşulur. Narahatlıq yaşayan şəxslər sıxıntını qarınlarında, döş qəfəslərində, boğazlarında və ya başlarında hiss edə bilərlər. Eyni şəkildə hər an pis bir şeyin baş verə biləcəyi, yaşanan bu sıxıntılı hisslərin və fiziki əlamətlərin öhdəsindən gəlməyin mümkün olmayacağı düşüncələri də tez-tez müşahidə edilir. “Yerimdə dura bilmirəm, hər şey üstümə gəlir, daralıram, içim sıxılır” kimi ifadələr tipik narahatlıq halının təsviridir.

Narahatlıq və onunla əlaqəli fiziki dəyişikliklər niyə yaranır?

İnsanın sinir sistemi insanın sağ qalması və ya mümkün təhlükəni ən az zərərlə atlatması üçün şəxsi yaxınlaşan təhlükəyə hazırlaya bilən sistemdir. Həqiqi təhlükə ilə qarşılaşanda bədəni qaçmağa və ya döyüşməyə hazırlayır. Döyüş və ya qaç reaksiyası kimi də təsvir edilən bu reaksiya sinir sistemimiz tərəfindən iradəmizdən asılı olmayaraq başladılır və davam edir. Məsələn, sizə doğru sürətlə qaçan itin və ya qaranlıq yolda arxanızdan yaxınlaşan addım səslərinin yaratdığı təhlükə qavrayışı bu sistemi fəallaşdırır, qorxu və narahatlıq hissi yaradır və bədəniniz qaçmaq və ya döyüşmək üçün sürətlə hazırlaşır. Qaçmaq və ya döyüşmək üçün əzələlərimizə daha çox qan və oksigen lazımdır. Buna görə daha tez-tez nəfəs almağa başlayırıq. Ürəyimiz qanı daha sürətlə vurmağa başlayır, əzələləriniz gərilir, təhlükəni qavraya bilməyimiz üçün göz bəbəklərimiz böyüyür, diqqətimiz artır...

Lakin öz-özünə fəallaşan və sağ qalmağımızı təmin edən bu sistem ortada görünən və ya real təhlükə olmadan fəallaşdıqda, güclü olduqda və ya uzun sürdükdə şəxs özünü daim gərgin, narahat, sanki həyatın kənarında hiss edir. Daim ayıq-sayıq olmaq və təşvişli gözləmə şəxsin həyatını pozmağa başlayanda isə artıq narahatlıq pozuntularından danışılır. Yayılmış anksiyete pozuntusu və panik tutmalarla gedən panik pozuntu ən çox rast gəlinən narahatlıq pozuntularındandır.

Xərçəngdə ən çox rast gəlinən əlamətlərdən biri: anksiyete

Xərçəng xəstəliyi səbəbləri, gedişi, seçiləcək müalicə modelləri və əldə edilə biləcək nəticələr baxımından güclü qeyri-müəyyənlik və nəzarətedilməzlik ehtiva edir və həyat üçün təhlükə yaradır. Bu baxımdan narahatlıq və qorxunun xərçəng xəstələrində ən çox rast gəlinən əlamətlərdən biri olmasına təəccüblənmək lazım deyil. Narahatlıq xəstəliyin hər dövründə yaşana bilər, lakin güclü və uzunmüddətli narahatlıq şəxsin həyat keyfiyyətini azaltmaqla yanaşı müalicə prosesinə də mənfi təsir göstərir.

Xərçəng xəstəliyində narahatlığı nələr tətikləyə bilər?

• Diaqnoz qoyulması mərhələsində mürəkkəb tibbi terminlərlə intensiv məlumat ötürülməsinə məruz qalmaq,
• Xəstəliyin, edilməli testlərin, mümkün müalicələrin və nəticələrinin nə olduğu ilə bağlı qeyri-müəyyənlik,
• Dəyişən sosial həyata və sosial rollara uyğunlaşmaqda çətinlik, 
• Kifayət qədər nəzarət altına alınmayan ağrı, ürəkbulanma, yuxu pozuntuları yaşamaq,
• Cərrahi müalicələr nəticəsində dəyişən bədən görünüşünə alışmaqda çətinliklər (məsələn, süd vəzisinin itirilməsi)
• Dərman müalicələri nəticəsində dəyişən bədən görünüşünə alışmaqda çətinliklər (məsələn, saç tökülməsi)
• Birbaşa istifadə olunan dərmanların yan təsiri kimi; (məsələn, interferon beta müalicəsi alanlarda və ya yüksək dozalı steroid istifadəsi lazım olduqda)
• Pozulan bioloji tarazlığın nəticəsi olan deliriumu müşayiət edən əlamət kimi
• Müalicəyə cavab alınmaması,
• Metastazların olduğunun öyrənilməsi,
• Xəstəliyin təkrarlandığının öyrənilməsi,
• Tam sağalma təmin edildikdə belə hər an xəstəliyin geri qayıdacağı hissi,
• Müntəzəm həkim müayinələrinə getməzdən, analiz və müayinələr etdirməzdən dərhal əvvəl narahatlıq güclənə və narahatlıqla əlaqəli fiziki şikayətlər arta bilər.

Narahat xəstə nələr yaşaya bilər?

• Daxili sıxıntı və hüzursuzluq hissi
• Rahatlaya bilməmək, özünü daim gərgin, təşvişli və həyatın kənarında hiss etmək
• Ara-sıra baş verən güclü narahatlıq tutmaları (panik tutmalar)
• Daim xəstəliklə bağlı mövzuları düşünüb durmaq (zehni məşğuliyyət)
• Diqqət və konsentrasiya problemləri ilə birlikdə qərar verməkdə və problem həll etməkdə çətinlik yaşamaq (kiçik hadisələrdə belə)
• İnternetdə xəstəlik və müalicəsi haqqında intensiv araşdırma ehtiyacı
• Yuxuya getməkdə və yuxunu davam etdirməkdə çətinlik, iştahasızlıq və halsızlıq
• Sadə bir əlamətlə çox güclü təşviş yaşamaq
• Həkiminizin tövsiyə etdiyindən daha tez-tez həkim müayinəsi üçün qəbul istəmək
• Həkimin tövsiyəsi xaricində müayinələr etdirmək, əlavə prosedurlar tələb etmək,
• Hələ kimyaterapiya almadan, hətta xəstəxanaya yaxınlaşarkən ürəkbulanmanın güclənməsi
• Ürəkbulanma, baş ağrıları və digər fiziki şikayətləri gözləniləndən daha güclü hiss etmək
• Xəstəxanadan və həkimlərinin yanından ayrılmaq istəməmək

Yuxarıda göstərilən bu şikayətlərin müalicə prosesinizi və fəaliyyət qabiliyyətinizi pozması narahatlığın nəzarətdən çıxdığının əlaməti ola və peşəkar yardımın lazım olduğunu göstərə bilər.

Xəstələrimiz və xəstə yaxınları nə edə bilər?

• İlk olaraq xəstə və yaxınları ehtiyac duyduqları bütün məlumatları həkimlərindən və müalicə komandasından aydın və tam şəkildə ala bilməlidirlər. Başda həkim olmaqla müalicə komandasından kifayət qədər məlumat alan, doğru yerdə və etibarlı əllərdə olduğunu hiss edən xəstələrin prosesdəki qeyri-müəyyənliyə daha asan dözə bildikləri məlumdur. Həmçinin kifayət qədər məlumatlandırılmış xəstələrin xəstəxanada qalma müddətinin daha qısa olduğu, təkrar həkim müraciətlərinin daha az olduğu və yaşanan yan təsirləri idarə etməkdə daha uğurlu olduqları məlumdur.
• Narahat, qorxmuş, kədərli, qəzəbli və ya yüklənmiş olmaq normaldır. Xəstələrimizin bu hissləri yaxınları ilə bölüşməsi, hisslərini ifadə edə bilməsi faydalı ola bilər. Lakin bu bəzən çox da asan olmur. Çünki bir çox xəstə yaxını xəstələrinə dəstək olmaq və həyatlarını asanlaşdırmaq üçün inanılmaz səy göstərir və onları hər cür kədər və sıxıntıdan qorumağa çalışır. Bu xoşniyyətli, təqdirəlayiq, lakin çox da real olmayan səylər xəstələrimizdə “heç kim nə yaşadığımı eşitmir, kifayət qədər anlaşılmıram” hissi yaradaraq sıxıntılarını artıra bilər. Xəstələrimiz kədər, qəzəb kimi hisslərini bölüşəndə “Sən xahiş edirəm bunları fikirləşmə, unut, biz həll edərik” demək fayda verməyəcək. O hisslərin dinlənilməyə və əhəmiyyət verilməyə ehtiyacı var.
• Yaxınlarınızla birlikdə bir-birinizə dəstək olmaq üçün nələr edilə biləcəyini danışa bilərsiniz. Məsələn, xəstəxanaya gediş-gəlişi bir şəxs təşkil edərkən evdəki uşaqların baxımına dəstəyi başqasına vermək, maliyyə idarəçiliyi üçün planlar qurmaq kimi qeyri-müəyyənliyi aradan qaldıran iş bölgüsü edə bilərsiniz.
• Etibarlı internet dəstək qruplarını izləyə bilərsiniz.
• Narahatlığı idarə etməyə yönəlmiş nəfəs və rahatlama məşqləri var. Bunları öyrənib gündə bir neçə dəfə etmək fayda verir. Eyni şəkildə həkiminizin icazə verdiyi qədər yüngül məşqlər, yoqa, meditasiya və ya məşğuliyyətlər (musiqi aləti çalmaq, şəkil çəkmək, əl işi ilə məşğul olmaq) diqqətinizi qeyri-müəyyən və nəzarət edilməsi mümkün olmayan gələcəkdən və hazırda yaşadığınız fiziki şikayətlərdən uzaqlaşdıracaq, narahatlığı idarə etməyinizə kömək edəcək.
• Balanslı pəhriz, müntəzəm fiziki fəaliyyət, kifayət qədər sosial dəstəyin təmin edilməsi, şüurlu fərqindəlik məşqləri ilə siqaret, qəhvə, stimullaşdırıcı içkilər və çox alkoqol istifadəsindən uzaq durmaq narahatlığın nəzarətinə dəstək olacaq.
• Xəstələrimizin yaşadığı narahatlığın xəstəliyə qarşı yaranmış psixoloji reaksiya, xərçəngin birbaşa bioloji təsiri, yoxsa istifadə olunan dərman müalicələrinin yan təsiri olduğunu ayırd etmək üçün həkiminizə psixiatrla görüşmək istədiyinizi bildirin. Narahatlıq və narahatlıq pozuntuları psixoterapiyalar və dərman müalicələri ilə aradan qaldırıla, xəstəlik təcrübəsi yaxşılaşdırıla və həyat keyfiyyəti artırıla bilir.

Yazan: OncoTrust komandasından psixiatr Güneş Berk