რა უნდა ვიცოდე და გავაკეთო მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკისთვის?

მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოები მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებულ ტიპებს შორისაა. ჩვენი ქვეყნის სტატისტიკით ქალებსა და მამაკაცებში 3. ყველაზე ხშირი კიბოა. ნებისმიერ ასაკში გვხვდება, თუმცა ყველაზე ხშირად 50 წლის შემდეგ ვლინდება.

წვრილი ნაწლავის შემდგომი ორგანო, კოლონი, და ბოლო ნაწილი, სწორი ნაწლავი, ერთად გრძელ კუნთოვან მილს — მსხვილ ნაწლავს — ქმნის. მისი საშუალო სიგრძეა 1.5 m. სწორი ნაწლავი საჭმლის მომნელებელი სისტემის ბოლო, მსხვილი ნაწლავის გაფართოებით წარმოქმნილი, საშუალოდ 15 cm სიგრძის ნაწილია.

უნდა ვიცოდე მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს რისკის გამზრდელი მიზეზები (რისკფაქტორები)!

განვითარებულ ქვეყნებში კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბოს სიხშირე განვითარებადზე 4-დან 10-ჯერ მეტია. მიზეზებად შეიძლება ჩამოვთვალოთ ცხოვრების წესი, გარემოს ცვლილებები და მემკვიდრეობითი გენეტიკური ფაქტორები.

გენეტიკური ფაქტორები

ოჯახში კოლორექტალური კიბოს წარსული შემთხვევა რისკს ზრდის. მემკვიდრეობითი გენეტიკური ფაქტორები ზრდის რისკს: ოჯახური ადენომატოზური პოლიპები და Lynch სინდრომად ცნობილი მემკვიდრეობითი (მშობლებიდან შთამომავლობაზე გადაცემული) არაპოლიპოზური კოლორექტალური კიბო. გენეტიკური შემთხვევები დაავადების მხოლოდ %5-10-ს შეადგენს, მაგრამ მატარებლები სხვებზე უფრო ახალგაზრდობაში ავადდებიან და უფრო მაღალი სასიცოცხლო რისკი აქვთ.

მემკვიდრეობითი არაპოლიპოზური კოლორექტალური კიბო (Lynch სინდრომი) გენეტიკურ კოლორექტალურ კიბოებს შორის ყველაზე ხშირია. იგი DNA-ის შეუსაბამო შეწყვილებით მემკვიდრეობითი გენური მუტაციით წარმოიქმნება. დიაგნოზის საშუალო ასაკი 45 წელია. ასეთი მუტაცია ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს შიდა გარსის), საკვერცხის, წვრილი ნაწლავის, შარდსაწვეთისა და თირკმლის მენჯის კიბოსადმი მიდრეკილებას ქმნის.

რისკის ჯგუფში ყოფნისას ოჯახური კოლორექტალური კიბოს ისტორია ექიმს გაუზიარეთ და ადრეული ასაკიდან რუტინული სკრინინგით ჯანმრთელობას დააკვირდით და დაიცავით.

სხვა რისკფაქტორები

ასაკი: ნებისმიერ ასაკში შეიძლება გაჩნდეს, თუმცა უმეტესად 50 წელზე უფროსებში გვხვდება.

ნაწლავის ანთება: ძირითადად ორი სახის ნაწლავის ანთებაა. პირველი ინფექციით კოლონის ლორწოვანზე ადგილ-ადგილ წყლულების წარმოქმნა, ანუ წყლულოვანი კოლიტია. მეორე Crohn დაავადებაა, რომელიც პირიდან ანუსამდე ნებისმიერ ან ერთდროულად რამდენიმე მონაკვეთში პერიოდული ანთებით ვლინდება. ხანგრძლივი ქრონიკული დაავადების მიუხედავად, მკურნალობა შესაძლებელია. მაღალი კიბოს რისკის გამო კოლორექტალური სკრინინგი უფრო ხშირად უნდა ჩატარდეს.

კვება: წითელი ხორცი და ალკოჰოლი რისკს ზრდის. ხილით, ბოსტნეულით, პარკოსნებით, ქათმითა და მარცვლეულით მდიდარი საკვები კი ამცირებს.

სიმსუქნე: სქესის მიუხედავად ჭარბი წონა კოლონის კიბოს რისკს ზრდის.

მოწევა: მრავალმა კვლევამ მოწევასა და კოლონის კიბოს შორის კავშირი აღნიშნა.

უნდა ვიცოდე მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს სიმპტომები!

უკანა გასავლიდან სისხლდენა: ყველაზე ხშირი და ექიმთან მიმყვანი ნიშანია.

დეფეკაციის ჩვევების ცვლილებები: მაგალითად შეკრულობა, შემდეგ გარკვეული ხნით დიარეა, დეფეკაციის მიუხედავად შვების არქონა (სწორ ნაწლავში სისავსე)

მუცლის ტკივილი: ხშირია და კიბოსთვის სპეციფიკური არ არის, თუმცა გახანგრძლივებისას გასათვალისწინებელია.

წონის კლება: განსაკუთრებით მოკლე დროში %10-ზე მეტი წონის კლება მნიშვნელოვანია.

ანემია — სიფერმკრთალე: განსაკუთრებით 50 წლის ზემოთ ანემიის დადგენისას უნდა ვიფიქროთ მსხვილი ნაწლავის კიბოზე და აუცილებლად ჩავატაროთ საჭირო კვლევები.

შებერილობა: დიდ ზომაზე კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბომ ნაწილობრივი ან სრული გაუვალობა შეიძლება გამოიწვიოს. თუ ადამიანი ვერ გადის კუჭში, ვერ გამოყოფს აირებს და შებერილობა ყოველდღე იმატებს, შესაძლებელია სიკვდილის რისკი და ექიმს სასწრაფოდ უნდა მიმართოს. კიბოთი სრული დახშობისა და მალე ნაწლავის გახეთქვით სიკვდილის შესაძლებლობის გამო გადაუდებელი ოპერაცია უნდა განიხილონ.

რა გავაკეთო მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკისთვის?

რისკფაქტორების შემცირებით კიბოს რისკი მცირდება, ხოლო ადრეული დიაგნოზისთვის რეგულარული ტესტები შეიძლება ჩაიტაროთ. საშუალო რისკის პირს რუტინული სკრინინგის დაწყებას 50 წლიდან ურჩევენ. გამოიყენება განავლის ფარული სისხლი, მოქნილი სიგმოიდოსკოპია, კოლონოსკოპია და ორმაგკონტრასტიანი ბარიუმის ოყნა. სიხშირე მეთოდზეა დამოკიდებული. ოჯახში მემკვიდრეობითი არაპოლიპოზური კიბოს, ადენომატოზური პოლიპის, კოლორექტალური კიბოს ან ქრონიკული ანთების ისტორიისას უფრო ადრე დაწყებაა სასარგებლო. სკრინინგის მსურველებმა არჩევანი ექიმთან უნდა განიხილონ და ყველაზე შესაფერისი ტესტი ჩაიტარონ.

პროგნოზული გენეტიკური ტესტი: თუ ოჯახში მემკვიდრეობითი არაპოლიპოზური კოლორექტალური კიბო ან ადენომატოზური პოლიპები იყო, ექიმმა გენეტიკური ტესტი შეიძლება გირჩიოთ. კიბოსთან დაკავშირებული გენური მუტაციის ჩვენებით იგი დადგენილი რისკის საწინააღმდეგო ზომებს უზრუნველყოფს.

რა გავაკეთო მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოსგან დასაცავად?

რისკს მთლიანად ვერ მოვსპობთ, თუმცა არასწორი კვების, უმოძრაო ცხოვრების, სიმსუქნის, მოწევისა და ალკოჰოლის მსგავსი მავნე ჩვევების გათვალისწინებით შევამცირებთ.

კვება: ხილით, ბოსტნეულითა და პარკოსნებით მდიდარი კვება კოლორექტალური კიბოს რისკს ამცირებს. წითელი ხორცი და ალკოჰოლი ზომიერი უნდა იყოს, რადგან რისკს ზრდის. ჯანსაღი და დაბალცხიმიანი კვება წონის გარკვეულ დონეზე შენარჩუნებას დაეხმარება.

ვარჯიში: კვლევებით რეგულარული ვარჯიში, სხვა მრავალი კიბოს მსგავსად, კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბოს რისკსაც ამცირებს.

დაწყებამდე ექიმს მიმართეთ, რომელიც შესაფერის პროგრამას შეგირჩევთ. რეკომენდებულია კვირაში 5 დღე ან 5 დღეზე მეტი, 30 dk ვარჯიში. 45 dk-დან 1 საათამდე შეიძლება მეტი სარგებელი მოიტანოს.

-საშუალო აქტივობა: სწრაფი სიარული, სწორ რელიეფზე ველოსიპედი.

-ინტენსიური აქტივობა: ცოცვა და სირბილი.

ჯანმრთელობის შესაძლებლობის ფარგლებში ექიმის ნებადართული აქტივობა უკეთ და მხნედ გაგრძნობინებთ თავს.

ასპირინის მსგავსი არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო წამლები: კვლევები მათ მიერ კოლორექტალური კიბოს რისკის შემცირებას ვარაუდობს. რეგულარული გამოყენებით შესაძლო სარგებელი აქვთ. თუმცა რისკის არსებობისას ექიმის კონტროლით მიღებაა სასარგებლო; სხვაგვარად კუჭის სისხლდენით შეიძლება ზიანი მოგაყენოთ.

კალციუმი: კოლორექტალური კიბოსთვის მცირე სარგებელი შეიძლება ჰქონდეს. ცნობილია, რომ დღეში 1200mg კალციუმი კოლორექტალურ ადენომას %20-ით, განვითარებულ ადენომას კი %45-ით ამცირებს. ასევე ერთად მიღებული D ვიტამინი და კალციუმი ადენომის ფორმას ამცირებს.

D ვიტამინი: ცხიმში ხსნადი ვიტამინია და გვხვდება გამდიდრებულ რძეში, სიმინდის ფანტელებში, გარკვეულ თევზში — სკუმბრიაში, ორაგულში, თინუსში — და მზის სხივებში. მიიჩნევა, რომ ზოგი კიბოს, მათ შორის კოლონის კიბოს, პრევენციაში მნიშვნელოვანი როლი აქვს.

კიბოსწინა (კიბოს გამომწვევი) პოლიპების სკრინინგი და მკურნალობა: კიბოს სკრინინგი, განსაკუთრებით ძუძუს კიბოს მსგავსად, განვითარებას არ აფერხებს, მაგრამ ადრეული დიაგნოზით მკურნალობის წარმატებას ზრდის. კიბოსწინა პოლიპების სკრინინგით კი კიბოს განვითარების პრევენცია შესაძლებელია. აღმოჩენილი პოლიპის მოცილებამ მომავალი კიბო შეიძლება აიცილოს.

პროფილაქტიკური ქირურგიული ჩარევა: მაღალი კოლორექტალური კიბოს რისკისას პროფილაქტიკური ოპერაცია შეიძლება ურჩიონ. კიბოს განვითარებამდე კოლონს, ზოგჯერ სწორ ნაწლავსა და სხვა დაკავშირებულ ორგანოებსაც იღებენ. ასეთი ოპერაცია მხოლოდ მაღალი რისკის პაციენტებისთვისაა შესაფერისი. გადაწყვეტილებამდე ექიმთან სარგებლისა და შედეგების განხილვა მნიშვნელოვანია.

სკრინინგის რეკომენდაციები მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს ადრეული აღმოჩენისთვის

ოჯახში მემკვიდრეობითი არაპოლიპოზური კოლორექტალური კიბოს, ადენომატოზური პოლიპის, კოლორექტალური კიბოს ან ქრონიკული ნაწლავური ანთების ისტორიისას სკრინინგის ადრეულ ასაკში დაწყება სასარგებლოა.

რომელიმე რეკომენდებულ ტესტში დარღვევისას ექიმს მიმართეთ; სიხშირეც ექიმმა უნდა განსაზღვროს.

კოლორექტალური კიბოს სკრინინგის დაწყება ორივე სქესში 50 წლისა და უფროს ასაკშია რეკომენდებული.

განავლის ფარული სისხლის ტესტი: წელიწადში 1-ჯერ

მოქნილი სიგმოიდოსკოპია (უკანა გასავლიდან მსხვილი ნაწლავის ბოლო ნაწილების ენდოსკოპიური გამოკვლევა): ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ

ორმაგკონტრასტიანი ბარიუმის ოყნა (მსხვილი ნაწლავის კონტრასტული გამოსახვა): ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ

კოლონოსკოპია (უკანა გასავლიდან მთელი მსხვილი ნაწლავის ენდოსკოპიური გამოკვლევა): ყოველ 10 წელიწადში ერთხელ

BT კოლონოგრაფია (მსხვილი ნაწლავის კონტრასტული გამოსახვა): ყოველ 5 წელიწადში ერთხელაა რეკომენდებული

შენიშვნა: ერთი ტესტის არჩევა საკმარისადაც რომ ჩანდეს, ყველაზე შესაფერისი სკრინინგის მეთოდი ექიმთან ერთად უნდა გადაწყვიტოთ.