برای تشخیص زودهنگام سرطان روده بزرگ، کولون و راست‌روده، چه بدانم و چه کنم؟

سرطان‌های روده بزرگ، یعنی کولون و راست‌روده، از شایع‌ترین انواع سرطان در جهان هستند. بر اساس آمار کشور ما، این سرطان در زنان و مردان از نظر شیوع رتبه 3 را دارد. گرچه در هر سنی ممکن است رخ دهد، بیشتر پس از 50 سالگی مشاهده می‌شود.

کولون، که پس از روده باریک قرار دارد، و بخش پایانی، یعنی راست‌روده، با هم لوله بلند و عضلانی روده بزرگ را تشکیل می‌دهند. طول روده بزرگ به‌طور میانگین 1.5 m است. راست‌روده، بخش پایانی دستگاه گوارش است که از گشاد شدن روده بزرگ تشکیل شده و به‌طور میانگین 15 cm طول دارد.

باید عوامل افزایش‌دهنده احتمال سرطان روده بزرگ، کولون و راست‌روده، یعنی عوامل خطر را بدانم!

میزان سرطان کولون و راست‌روده در کشورهای توسعه‌یافته، 4 تا 10 برابر کشورهای در حال توسعه است. علل سرطان کولورکتال را می‌توان شیوه زندگی، تغییر عوامل محیطی و عوامل ژنتیکی ارثی دانست.

عوامل ژنتیکی

خطر سرطان در فردی که در خانواده او سابقه سرطان کولورکتال وجود دارد بیشتر است. عوامل ژنتیکی ارثی، خطر را افزایش می‌دهند. هم پولیپ‌های آدنوماتوز خانوادگی روده بزرگ و هم سرطان کولورکتال ارثی غیرپولیپی، موسوم به سندرم لینچ، خطر سرطان کولون را بیشتر می‌کنند. گرچه سرطان‌های ژنتیکی کولورکتال تنها 5-10% این بیماری را تشکیل می‌دهند، افراد دارای این عوامل ژنتیکی در سن پایین‌تری نسبت به دیگر بیماران سرطان کولون بیمار می‌شوند و خطر جانی بیشتری دارند.

سرطان کولورکتال ارثی غیرپولیپی، یعنی سندرم لینچ، شایع‌ترین نوع سرطان ژنتیکی کولورکتال است. بر اثر جهش ژنی ارثی ناشی از جفت‌شدن نامتناسب DNA ایجاد می‌شود. میانگین سن تشخیص 45 سال است. در این نوع جهش ژنی، استعداد ایجاد سرطان آندومتر، یعنی پوشش داخلی رحم، تخمدان، روده باریک، حالب یا مجرای ادراری و لگنچه کلیه دیده می‌شود.

اگر در گروه پرخطر هستید، باید سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال را با پزشک خود در میان بگذارید و از سن پایین‌تر، با غربالگری‌های معمول، سلامت خود را زیر نظر و تحت محافظت نگه دارید.

دیگر عوامل خطر

سن: گرچه ممکن است در هر سنی رخ دهد، بیشتر در افراد بالای 50 سال دیده می‌شود.

التهاب‌های روده: اساساً دو نوع التهاب روده وجود دارد. نخست، زخم‌های پراکنده مخاط کولون در اثر عفونت، یعنی کولیت اولسراتیو است. دوم، بیماری کرون است که با التهاب‌های دوره‌ای در هر بخش دستگاه گوارش از دهان تا مقعد، یا هم‌زمان در چند بخش مختلف، ظاهر می‌شود. گرچه بیماری مزمن و طولانی‌مدتی است، درمان آن امکان‌پذیر است. به دلیل خطر بالای سرطان، غربالگری سرطان کولورکتال باید با فاصله‌های کوتاه‌تر انجام شود.

تغذیه: مشاهده شده مصرف گوشت قرمز و الکل خطر را افزایش می‌دهد. در مقابل، مصرف خوراکی‌های غنی از میوه، سبزی، حبوبات، مرغ و غلات، خطر را کاهش می‌دهد.

چاقی: اضافه‌وزن، بدون تفاوت میان زن و مرد، خطر سرطان کولون را افزایش می‌دهد.

سیگار: پژوهش‌های فراوانی وجود ارتباط بین مصرف سیگار و سرطان کولون را گزارش کرده‌اند.

باید علائم سرطان روده بزرگ، کولون و راست‌روده را بدانم!

خون‌ریزی از مقعد: شایع‌ترین علامتی است که فرد را به مراجعه به پزشک وامی‌دارد.

تغییر عادت دفع: برای مثال، یبوست و سپس دوره‌ای اسهال، یا احساس تخلیه نشدن و پُری مقعد با وجود رفتن به توالت

درد شکم: علامتی شایع و غیراختصاصی سرطان است؛ اما اگر شکایت طولانی شود، باید به آن فکر کرد.

کاهش وزن: به‌ویژه کاهش وزن بیش از 10% در مدت کوتاه مهم است.

کم‌خونی و رنگ‌پریدگی: به‌ویژه اگر در فرد بالای 50 سال کم‌خونی تشخیص داده شود، باید سرطان روده بزرگ در نظر گرفته و حتماً بررسی‌های لازم انجام شود.

نفخ: سرطان کولون و راست‌روده پس از رسیدن به اندازه بزرگ می‌تواند انسداد نسبی یا کامل روده ایجاد کند. اگر فرد قادر به دفع مدفوع و گاز نیست و نفخ روزبه‌روز بیشتر می‌شود، باید دانست احتمال خطر مرگ وجود دارد و فوراً به پزشک مراجعه کرد. زیرا ممکن است سرطان روده را کاملاً مسدود کرده باشد و به دلیل احتمال پارگی روده و مرگ در مدت کوتاه، جراحی فوری باید در نظر گرفته شود.

برای تشخیص زودهنگام سرطان روده بزرگ، کولون و راست‌روده، چه کنم؟

می‌توانید با به حداقل رساندن عوامل خطر سرطان کولورکتال، احتمال ابتلا را کاهش دهید و برای تشخیص زودهنگام آزمایش منظم انجام دهید. برای فرد با خطر متوسط، شروع غربالگری معمول سرطان کولورکتال در 50 سالگی توصیه می‌شود. آزمایش خون مخفی مدفوع، سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر، کولونوسکوپی و تنقیه باریم دوکنتراست از روش‌های غربالگری‌اند. فاصله غربالگری به روش آن بستگی دارد. افرادی با سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال ارثی غیرپولیپی، پولیپ آدنوماتوز، سرطان کولورکتال یا التهاب مزمن روده، از آغاز غربالگری در سن پایین‌تر سود می‌برند. افرادی که قصد غربالگری دارند باید گزینه‌ها را با پزشک بررسی کنند تا مناسب‌ترین آزمایش برای آن‌ها انجام شود.

آزمایش ژنتیکی پیش‌بینی‌کننده: اگر در خانواده سابقه سرطان کولورکتال ارثی غیرپولیپی یا پولیپ‌های آدنوماتوز وجود دارد، ممکن است پزشک آزمایش ژنتیکی توصیه کند. این آزمایش با نشان دادن جهش ژنتیکی مرتبط با سرطان کولورکتال، امکان اقدام پیشگیرانه بر اساس خطر مشخص‌شده شما را فراهم می‌کند.

برای پیشگیری از سرطان روده بزرگ، کولون و راست‌روده، چه کنم؟

گرچه نمی‌توانیم خطر ایجاد سرطان کولورکتال را کاملاً از میان ببریم، با توجه به عادت‌های زیان‌آور روزمره مانند تغذیه نامناسب، زندگی کم‌تحرک، چاقی، سیگار و الکل می‌توان خطر را کمتر کرد.

تغذیه: خوردن غذاهای غنی از میوه، سبزی و حبوبات به کاهش خطر سرطان کولورکتال کمک می‌کند. مصرف گوشت قرمز و الکل باید متعادل باشد، زیرا خطر را افزایش می‌دهند. تغذیه سالم و خوراکی‌های کم‌چرب به حفظ وزن شما در محدوده مشخص کمک می‌کنند.

ورزش: پژوهش‌ها نشان داده‌اند ورزش منظم، مانند بسیاری از سرطان‌ها، خطر سرطان کولون و راست‌روده را نیز کاهش می‌دهد.

پیش از آغاز برنامه ورزشی با پزشک مشورت کنید. پزشک درباره برنامه مناسب شما کمک خواهد کرد. ورزش به مدت 30 دقیقه، 5 روز یا بیش از 5 روز در هفته توصیه می‌شود. ورزش به مدت 45 دقیقه تا 1 ساعت ممکن است سود بیشتری داشته باشد.

-فعالیت‌های متوسط: پیاده‌روی تند و دوچرخه‌سواری در زمین هموار.

-فعالیت‌های پرتحرک: صعود و دویدن.

انجام فعالیت‌های تأییدشده پزشک در حدی که سلامت شما اجازه دهد، احساس بهتر و سرزندگی بیشتری ایجاد می‌کند.

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند آسپرین: نتایج پژوهش‌ها کاهش خطر سرطان کولورکتال را مطرح می‌کنند. مصرف منظم آن‌ها می‌تواند سود بالقوه داشته باشد. اما در صورت وجود خطر احتمالی سرطان کولورکتال، مصرف زیر نظر پزشک به سود شماست؛ در غیر این صورت، احتمال زیان ناشی از خون‌ریزی معده وجود دارد.

کلسیم: ممکن است برای سرطان کولورکتال سودی اندک داشته باشد. معلوم است مصرف روزانه 1200mg کلسیم، شکل آدنوم کولورکتال را 20% و شکل آدنوم پیشرفته را 45% کاهش می‌دهد. افزون بر آن، مشخص شده مصرف هم‌زمان ویتامین D و کلسیم، با هم شکل آدنوم را کاهش می‌دهد.

ویتامین D: ویتامینی محلول در چربی است و در محصولات غذایی مانند شیر غنی‌شده، غلات صبحانه، برخی ماهی‌ها از جمله خال‌مخالی، سالمون و تن، و نیز نور خورشید یافت می‌شود. فرض می‌شود ویتامین D در پیشگیری از برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان کولون، نقش مهمی دارد.

غربالگری و درمان پولیپ‌های پیش‌سرطانی، یعنی پولیپ‌های قابل تبدیل به سرطان: غربالگری‌های مورد استفاده در سرطان‌ها، به‌ویژه مانند سرطان پستان، از ایجاد سرطان جلوگیری نمی‌کنند، اما با کمک به تشخیص در مرحله زودرس، موفقیت درمان را افزایش می‌دهند. با غربالگری برای شناسایی پولیپ‌های پیش‌سرطانی می‌توان از ایجاد سرطان پیشگیری کرد. برداشتن پولیپ‌های شناسایی‌شده ممکن است مانع سرطان آینده شود.

مداخله جراحی پیشگیرانه: جراحی پیشگیرانه ممکن است برای افراد دارای خطر بالای سرطان کولورکتال توصیه شود. در این عمل، پیش از ایجاد سرطان، کولون و گاهی راست‌روده و دیگر اندام‌های مرتبط برداشته می‌شوند. اما این جراحی ممکن است فقط برای بیماران با خطر بالای سرطان کولون و راست‌روده مطرح باشد. مهم است پیش از تصمیم به عمل، درباره سودها و پیامدهای آن با پزشک صحبت کنید.

توصیه‌های غربالگری برای تشخیص زودهنگام سرطان‌های روده بزرگ، کولون و راست‌روده

افرادی با سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال ارثی غیرپولیپی، پولیپ آدنوماتوز، سرطان کولورکتال یا التهاب مزمن روده، از آغاز غربالگری در سن پایین‌تر سود می‌برند.

اگر در هر یک از آزمایش‌های توصیه‌شده ناهنجاری وجود داشته باشد، باید با پزشک مشورت کرد و فاصله غربالگری توسط پزشک تعیین شود.

توصیه می‌شود غربالگری سرطان‌های کولورکتال در زنان و مردان از 50 سالگی و بالاتر آغاز شود.

آزمایش خون مخفی مدفوع: سالی 1 بار

سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر، یعنی بررسی آندوسکوپی بخش‌های انتهایی روده بزرگ از مقعد: هر 5 سال یک‌بار

تنقیه باریم دوکنتراست، یعنی تصویربرداری روده بزرگ با ماده حاجب: هر 5 سال یک‌بار

کولونوسکوپی، یعنی بررسی آندوسکوپی تمام روده بزرگ از مقعد: هر 10 سال یک‌بار

کولونوگرافی CT، یعنی تصویربرداری روده بزرگ با ماده حاجب: انجام آن هر 5 سال یک‌بار توصیه می‌شود

یادداشت: گرچه انتخاب یکی از این آزمایش‌ها ممکن است کافی به نظر برسد، باید با همکاری پزشک خود تصمیم بگیرید کدام روش غربالگری برای شما مناسب‌تر است.