როგორია Crispr-ის ისტორია? Crispr-ის საპატენტო ომები ჩინეთსა და აშშ-ს შორის

მეცნიერებმა 20. საუკუნეში DNA აღმოაჩინეს, 21. საუკუნეში კი გაიგეს, როგორ დაარედაქტირონ DNA საკუთარი სურვილის მიხედვით

აშშ და ჩინეთი ჯანდაცვაში რევოლუციის მომტანი გენური მკურნალობის მეთოდის Crispr-ის პატენტზე შეთანხმდნენ. ამ გენეტიკური ტექნოლოგიის, დღემდე ცნობილი ყველაზე ძვირადღირებული პატენტის ღირებულება 100 მილიარდ დოლარად ითვლება. შეთანხმება კალიფორნიის უნივერსიტეტის მკვლევრების მიერ შექმნილ Crispr / Cas9 სისტემას ეხებოდა. ვიცით, რომ ჰარვარდის უნივერსიტეტის მკვლევრებსაც აქვთ მსგავსი Crispr სისტემის საპატენტო განაცხადები და ინტერესით ველით მათ პოზიციას ორი ქვეყნის შეთანხმების შემდეგ.

Crispr ტექნოლოგიით გენების რედაქტირება უდავოდ ამ საუკუნის უდიდესი ბიოტექნოლოგიური მიღწევაა. ეს ისეთივე მნიშვნელოვანი წინსვლაა, როგორიც წინა საუკუნის ერთ-ერთ უდიდეს მეცნიერულ აღმოჩენად მიჩნეული DNA-ს აღმოჩენა. Crispr სისტემა DNA-ში მიზნობრივი ცვლილებების შესატანად ძალზე შედეგიანი და შედარებით მარტივი მეთოდია. ამ ტექნოლოგიაში, რომლის სახელიც ახლახან გახდა ცნობილი და რომლის საპატენტო ბრძოლაც ომად იქცა, მსოფლიოს მრავალმა ქვეყანამ, კომპანიამ და უნივერსიტეტმა დიდი ინვესტიციები ჩადო. მას ყველა ცოცხალ ორგანიზმში გენეტიკური დარღვევების აღმოფხვრის პოტენციალი აქვს. რადგან კიბოც უჯრედულ დონეზე გენეტიკური დაავადებაა, Crispr-ის სამიზნეებში პირველ ადგილზე კიბოს მკურნალობაა.

რა არის Crispr? Crispr და კიბოს მკურნალობა

2013 წელს მთელ მსოფლიოში ცნობილი Crispr/Cas9 ტექნიკა ბაქტერიებსა და ვირუსებს შორის ურთიერთქმედების შესწავლისას აღმოაჩინეს. ვირუსები ბაქტერიებზე შეტევისას ზედაპირს ემაგრება და ბაქტერიაში საკუთარ DNA-ს შეჰყავს. ეს ვირუსული DNA ბაქტერიის გენეტიკურ აგებულებაში შედის და ვირუსების წარმოქმნას იწვევს. ბაქტერიებმა ამის წინააღმდეგ დამცავი მექანიზმი განავითარეს. ამ სისტემაში ვირუსის DNA-ს ფრაგმენტს ბაქტერიის Cas9 ფერმენტი ამოიცნობს. როდესაც ბაქტერია ვირუსის DNA-ს ამოიცნობს, Cas9 ფერმენტის დახმარებით ჭრის მას. მოჭრილ ვირუსულ DNA-ს ფრაგმენტს Crispr ეწოდება. ამ DNA-ს ფრაგმენტის საკუთარ გენეტიკურ აგებულებაში გადატანით ბაქტერია თითქოს ვირუსის DNA-ს იმახსოვრებს. ამიტომ იმავე ვირუსის ხელახალი შეტევისას უფრო სწრაფად იცავს თავს. ანუ Crispr/Cas9 სისტემა ბაქტერიის იმუნურ სისტემად შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ. მოკლედ, Crispr ბაქტერიებში ბუნებრივად არსებული გენური უბანია, რომელიც Cas9 ფერმენტთან ერთად ვირუსებისგან დაცვის სისტემას ქმნის. მკვლევრებმა Crispr/Cas9 სისტემა გენების რედაქტირებაში გამოსაყენებლად გადააკეთეს.

როგორც ცნობილია, კიბოს მთავარი მიზეზი „გენებში“ დაზიანებაა. Crispr / Cas9 ტექნიკით შეიძლება მუტირებული გენური მიმდევრობის ამოღება და/ან მცდარი ცილის მაკოდირებელი გენების სწორი ცილის მაკოდირებელი გენებით ჩანაცვლება. ამგვარად კიბოს გამომწვევი მუტაციები შეიძლება აღმოიფხვრას. ამავე დროს იმუნური სისტემის მებრძოლი T უჯრედები CRISPR/Cas9-ით შეიძლება დაპროგრამდეს, რათა კიბოს უჯრედებს უფრო ეფექტურად შეუტიონ.

Crispr-ის საპატენტო ომები

Crispr / Cas9 ტექნოლოგიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სადავო საკითხია, ვის ეკუთვნის აღმოჩენა და გამოყენების უფლება. ორმა დამოუკიდებელმა ჯგუფმა განაცხადა, რომ crispr/cas9 თავად შექმნა. მათი საპატენტო განაცხადებისა და პუბლიკაციების თარიღები ძალიან ახლოსაა. პირველი კალიფორნიის უნივერსიტეტში ჯენიფერ დაუდნას ხელმძღვანელობით მომუშავე ჯგუფია. მაისში 2012 წელს ჯენიფერ დაუდნამ და გუნდმა Crispr/Cas9 ტექნოლოგიის გენების რედაქტირებაში გამოყენებაზე პირველი საპატენტო განაცხადი შეიტანეს. ექსპერიმენტული შედეგები კი 2012 წლის ივნისში Science-ში გამოაქვეყნეს.

მეორე იყო ჰარვარდის უნივერსიტეტის Broad ინსტიტუტში ფენგ ჟანგის გუნდი. იანვარში 2013 წელს გამოაქვეყნეს სტატია crispr/cas9 ტექნოლოგიით ეუკარიოტულ, ანუ ადამიანისა და ცხოველის უჯრედებში გენების რედაქტირებაზე. ამავე დროს სისტემის პირველი საპატენტო განაცხადი დეკემბერში 2012 წელს ჰქონდათ შეტანილი.

ფენ ჟანგისა და გუნდის პუბლიკაციიდან ცოტა ხანში დაუდნამ და გუნდმა Crispr/Cas9-ის ეუკარიოტულ უჯრედებში გამოყენების შესახებ კვლევა გამოაქვეყნეს. თუმცა ამ საკითხზე პატენტი პირველად ჟანგის ჯგუფმა მიიღო.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში დავის მთავარი საკითხი იყო, ვინ აღმოაჩინა Crispr/Cas9 ტექნოლოგიის ეუკარიოტულ უჯრედებში გამოყენება. პირველი განაცხადების შეტანის პერიოდში ამერიკის შეერთებულ შტატებში პატენტი პირველი აღმომჩენისაა სისტემა მოქმედებდა. ამ სისტემაში პირველად გამომგონებელს განაცხადის შეტანის უფლება ჰქონდა. კალიფორნიის უნივერსიტეტი ამტკიცებდა, რომ Crispr/Cas9 აღმოაჩინა და მათი განაცხადები ტექნიკის ეუკარიოტულ უჯრედებში გამოყენების შესაძლებლობასაც მოიცავდა. ჰარვარდი კი აცხადებდა, რომ ამ ტექნიკის ეუკარიოტულ უჯრედებში გამოყენების უფლება მას ეკუთვნოდა. უნივერსიტეტებს შორის დავა გრძელდება. თუმცა მსოფლიოს მრავალი კვლევითი ცენტრი პატენტებზე დავის მიუხედავად crispr ტექნოლოგიის განვითარებასა და სხვადასხვა დაავადებაში გამოცდას აგრძელებდა. განსაკუთრებით ჩინეთი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა crispr კვლევებს და კიბოს მკურნალობაში მისი გამოყენების კლინიკური კვლევების დამწყები პირველი ქვეყანაც გახდა.

Crispr-ისა და კიბოს სფეროში სამეცნიერო კვლევებისა და დავის გაგრძელების ფონზე ჩინეთის საპატენტო ოფისმა ორშაბათს, 19 ივნისს 2017 წელს განაცხადა, რომ კალიფორნიის უნივერსიტეტის პატენტს დაუჭერდა მხარს. კალიფორნიის უნივერსიტეტის მიერ Intellia therapeutics-ისთვის ლიცენზირებული პატენტი კვლევებს დააჩქარებს. ამ პატენტით,

• Intellia Therapeutics-ს ჩინეთში CRISPR ტექნოლოგიით შექმნილი ნებისმიერი მკურნალობის გაყიდვისა და მარკეტინგის უფლება ექნება.
• პატენტის შინაარსი მოიცავს CRISPR ტექნოლოგიის უჯრედულ თუ არაუჯრედულ ექსპერიმენტულ სისტემებში, დაავადებების მკურნალობასა და წამლების შემუშავებაში გამოყენებას.

ჩინეთის მიერ პატენტის მხარდაჭერის მთავარი მიზეზია მის კვლევით ცენტრებში CRISPR/Cas9-ის ინტენსიური შესწავლა. ჩინეთში ამჟამად ორი აქტიური კლინიკური კვლევა მიმდინარეობს. პირველი ოქტომბერში 2016 წელს დაიწყო. მასში CRISPR ტექნოლოგიის ფილტვის კიბოს მკურნალობაში ეფექტს აფასებენ. მეორე კვლევა აპრილში 2017 წელს დაიწყო და 4. სტადიის ნაზოფარინქსის, კუჭისა და ლიმფური კიბოს მქონე 20 პაციენტი ჩაერთო. კვლევები გრძელდება. გარდა ამისა, CRISPR/Cas9 ტექნიკაზე ძუძუს კიბოსა და საშვილოსნოს ყელის (ცერვიქსის) კიბოს მსგავს სხვადასხვა კიბოში 20-ზე მეტი კლინიკური კვლევაც დაიწყო.